نصرت الله تاجیک در اعتماد نوشت: اظهارات اخیر دونالد ترامپ درخصوص خطوط قرمزی اعلامی اش در قبال ایران را باید با درنظر گرفتن چند ملاحظه اساسی و ازجمله ویژگی های شخصیتی اش و اهدافی که دنبال می کند، تحلیل کرد. او هم از زبان به عنوان ابزار جنگ بهره می برد و هم به تناقض گویی شهره است، هم به پرگویی برای گیج کردن طرف مقابل و هم به بهره گیری گسترده از ادبیات رسانه ای برای مدیریت جنگ روانی.

ترامپ تلاش می کند جریان سازی رسانه ای را دراختیار بگیرد و با روش خاص خود چه در شبکه های اجتماعی و چه در رسانه های مکتوب و آنلاین در فضای مجازی دستور کار را تعیین و اراده خود را اعمال کند. از همین رو گاه سخنانی مطرح می کند که بعضا چندان دقیق هم نیست یا در ادامه مسیر آن را تغییر می دهد. حتی دیده شده که با تمسک به یک جمله یا عبارت، برای خود دستاوردسازی می کند و مواضعش را تغییر می دهد. این الگو نه تنها درباره ایران، بلکه در قبال چین، جنگ اوکراین، غزه و دیگر مسائل بین المللی و منطقه ای نیز مشاهده شده است.

در موضوع هسته ای، هدف اعلامی امریکا و ترامپ غنی سازی صفر درصد است. اینکه تا چه اندازه بتوانند این هدف را در برابر ایران محقق کنند و اینکه ایران تا چه حد بر حقوق خود ایستادگی کند، موضوعی است که در چارچوب مذاکره باید سنجیده شود، بنابراین صرف اظهارات اخیر ترامپ را نمی توان به منزله نتیجه نهایی و تحقق قطعی غنی سازی صفر درصدی تلقی کرد. باید صبر کرد و دید روند مذاکرات به چه سمت و سویی حرکت می کند. ضمن اینکه ازسوی دیگر، عدم دستیابی ایران به سلاح هسته ای نیز ملزومات و شاخص های فنی خاص خود را دارد.

در پرونده هسته ای، مفاهیمی مانند زمان گریز هسته ای و قرار گرفتن در آستانه از مباحث کلیدی اند که ارزیابی دقیق آن ها در حوزه تخصص کارشناسان هسته ای قرار می گیرد. با این حال، در عرصه سیاسی باید نسبت به ادبیات و گزاره هایی که مطرح می شود دقت داشت و تحت تاثیر جبر رسانه ای یا فضاسازی های تبلیغاتی و روانی قرار نگرفت. با این همه وقتی سوال می شود که توافق احتمالی آینده چه تفاوتی با برجام 2015 خواهد داشت، باید متذکر شد که امروز دیگر محور مختصات سیاست هسته ای ایران، برجام نیست.

برجام محصول شرایط خاصی بود؛ شرایطی که در فاصله سال های 2010 و 2011، همزمان با تحولات موسوم به بهار عربی و در وضعیتی که بسیاری از کشورهای عربی منطقه با بحران های داخلی مواجه بودند و ایران دست برتر منطقه ای داشت، شکل گرفت. در آن مقطع، ایران گذشته از پیامدهای داخلی وقایع سال 1388 از اهرم های بازدارندگی منطقه ای قابل توجهی برخوردار بود و اهرم های بازدارندگی سیاست های خاورمیانه ای آن آسیب جدی ندیده بود.

افزون بر این و مهم تر آنکه، اراده حاکمیت بر آن بود که اهداف سیاست خارجی، به ویژه در بعد هسته ای، از مسیر هنجارهای بین المللی تامین شود و از همین رو گرایش به بین المللی گرایی در داخل کشور تقویت شد و موردپسند افکار عمومی و جامعه جهانی نیز واقع گردید و در دستور کار بین المللی قرار گرفت و ایران توانست این پذیرش جهانی را پشت سیاست های خود قرار بدهد. لذا برجام محصول مجموع این شرایط بود، ولی امروز با تحولاتی که در بخش سیاسی و فنی رخ داده، کارایی برجام به شدت کاهش یافته است؛ ازجمله فعال شدن ساز و کار اسنپ بک تغییرات ایجاد شده در برنامه هسته ای ایران و حتی حمله امریکا به تاسیسات هسته ای ایران در جنگی که 12 روز میان ایران و اسراییل و امریکا به طول انجامید، اصولا موضوع برجام را منتفی و از بین برد.

لذا در چنین فضایی، مقایسه صرف با برجام چندان کارآمد به نظر نمی رسد. با این حال، نباید فراموش کرد که حتی در چارچوب برجام نیز غنی سازی ایران در سطح 3.67درصد تثبیت شده بود، اما آنچه بعدا عملا محقق شد، نتیجه پنج مرحله کاهش تعهدات ایران بود. در چهار مرحله نخست، ایران با آژانس بین المللی انرژی اتمی و اروپا وارد تنش حاد نشد، اما مرحله پنجم به طور کامل حل وفصل نشد و عملا باز ماند، بنابراین حتی اگر توافقی جدید نیز شکل بگیرد، باتوجه به شرایط متفاوت امروز، ماهیت و پیامدهای آن با برجام تفاوت خواهد داشت و بعید است با آن توضیحاتی که دادم ما مجددا شاهد دوران یا سند طلایی مانند برجام باشیم!

با این حال تا زمانی که جزییات توافق احتمالی مشخص نشود، نمی توان درباره تفاوت های راهبردی آن با برجام داوری قطعی کرد. باید متن توافق نهایی منتشر شود تا بتوان آن را با برجام مقایسه کرد و سنجید که آیا از منظر راهبردی دستاورد متفاوت، بهتر یا بدتری به همراه دارد. حال اینکه محتویات بسته پیشنهادی ایران چه خواهد بود باید گفت که موضع ایران این است که مذاکرات صرفا بر مسائل هسته ای متمرکز بماند و فکر می کنم در مذاکراتی که برای این پنجشنبه تنظیم شده، یک نقشه راه براساس اصول کلی راهبردی تفاهم شده ازسوی ایران برای نیل به مذاکرات در جزییات به طرف مقابل پیشنهاد شود.

اما نکته ای که وجود دارد به محتوای بسته پیشنهادی ایران برای ارائه به تیم امریکایی بازمی گردد. در این زمینه همان گونه که عرض کردم، بسته پیشنهادی مطرح شده نیز به نظر می رسد حاوی جزییاتی برای تدوین یک نقشه راه مشترک باشد که تمرکز اصلی آن بر دو موضوع غنی سازی و مواد باقی مانده احتمالی 60درصدی از حمله امریکا به تاسیسات هسته ای ایران است. بدان معنا که ایران فرض غنی سازی صفر را به طور کامل رد می کند و آن گونه که از گزارش های رسانه ای برمی آید، به نظر می رسد دوطرف تا حدی از این ایده (غنی سازی صفر) عبور کرده و به سمت پذیرش نوعی غنی سازی در سطح پایین حرکت کرده اند.

اینکه ساز و کار آن چگونه تعریف شود، بحثی جداگانه ای است و در طول مذاکرات به دست می آید، اما اصل موضوع می تواند بر انجام غنی سازی در درصدی پایین استوار باشد؛ به گونه ای که هم ایران از موضع خود مبنی بر حفظ حق غنی سازی غیر نظامی و تغذیه محل مصارف موردنیاز پزشکی، کشاورزی و نیروگاه های تامین انرژی نتیجه بگیرد و هم امریکا اطمینان یابد این سطح از غنی سازی صلح آمیز بوده و به افزایش درصد، قرار گرفتن در آستانه یا کاهش زمان گریز هسته ای هم منتهی نخواهد شد.

به نظر می رسد چنین فرمول هایی در حال بررسی یا طراحی باشد. با این حال، موضوع صرفا به غنی سازی محدود نمی شود. به نظر می رسد برای امریکا، شاید حتی بیش از اصل غنی سازی، سرنوشت مواد با غنای 60درصدی اهمیت داشته باشد؛ همان موادی که در پی حمله امریکا به تاسیسات هسته ای ایران مورد توجه قرار گرفت. تعیین تکلیف این ذخایر و آینده آن ها احتمالا یکی از محورهای حساس در هر توافق احتمالی خواهد بود.

این برداشتی است که باتوجه به تحولات اخیر و تمرکز طرف امریکایی می توان مطرح کرد. درخصوص سناریوی حمله محدود اولیه که وال استریت ژورنال مدعی آن شده باید دقت کنیم سیاست دولت های امریکا در زمینه فشار حداکثری و تنگ کردن زندگی بر مردم تا منجر به شورش شود یک سیاست دائمی است که در دوره اول و دوم ترامپ گسترده تر شده و لذا در بازی روانی که از طرف مقابل طراحی شده است نیفتیم! تا آنجا که وی در آخرین توییت خود می گوید اگر با ایران به توافق نرسد برای کشور و مردم ایران بد می شود تا مردم را اولا به جان یکدیگر و سپس به جان حکومت بیندازد. این یعنی تشدید روند قطبی کردن جامعه و سوریه سازی ایران.

ترامپ در موضع گیری و حرف های متناقض دی ماه 1404 نشان داد از تغییر رفتار حکومت ایران عبور کرده و درصدد تغییر حکومت حتی به قیمت تجزیه ایران است، اما با هزینه کم. پس گذشته از گمانه زنی های رسانه ای، هنوز هیچ ادعا یا ایده ای مستحکم و ساختاریافته در زمینه حمله امریکا به ایران چه محدود و چه گسترده مطرح نیست و حتی از تجمیع این تجهیزات اگر چه غیر معمول است هم نمی توان به اینکه ترامپ قصد قطعی دارد به ایران حمله کند، مستفاد نمود. بخشی از این عملیات تجمیع تجهیزات ذاتی وظایف نیروهای نظامی است حتی برای حفظ آمادگی خود.

اما از منظر تبعات سیاست آن برای این است که امریکا ببیند چه امتیازی از ایران می تواند بگیرد. البته مفهوم این ادعا این نیست که حمله ای از سوی امریکا اتفاق نخواهد افتاد بلکه این است که ترامپ سعی می کند با هزینه کمتری و ترجیحا بدون هزینه امتیاز موردنظرش را بگیرد و به هدف اصلی اش در این مرحله که آسیب به تاسیسات موشکی ایران است برسد.

برای همین هم هست که بسیاری از سیاستمداران ازجمله ونس، معاون ترامپ امیدوارند پنجشنبه مذاکره به یک نتیجه نسبی برسد اما به دلیل فاصله خواست ها و اهداف دو طرف، از سویی زیاده خواهی ترامپ و ازسوی دیگر ایستادگی ایران بر خواست و حقوق خود که تعجب ترامپ را هم برانگیخته، خوشبین نیستند. او فکر می کرد با این تجمیع تجهیزات ایرانی ها به راحتی دستشان را بالا می برند و تسلیم خواسته های او می شوند البته متاسفانه عملکرد مخالفان ایرانی در غرب نیز به گونه ای بوده که ترامپ را در چنین تلقی غلطی کمک کرده و این اشتباه محاسبه می تواند خطرناک باشد، زیرا عموما جنگ ها نه با محاسبه بلکه اشتباه محاسبه اتفاق می افتند، لذا دقت کنیم.

پس حال اینکه در صورت به بن بست رسیدن مذاکرات با وجود ارائه بسته پیشنهادی ازسوی ایران چه خواهد شد و ادعاهایی مبنی بر انجام حمله ای محدود ازسوی امریکا مطرح شده باید گفت: واقعیت این است که علاوه بر نکات فوق، هیچ مکانیسم تضمین شده ای وجود ندارد که حتی در صورت وقوع یک حمله محدود ازسوی امریکا، بتوان اطمینان داشت تبعات آن محدود باقی خواهد ماند. احتمال گسترش درگیری همواره وجود دارد و این امر تا حد زیادی به نوع واکنش ایران و نیز به مجموعه تحولاتی بستگی دارد که ممکن است در ادامه رخ دهد؛ ازجمله حوادث ناخواسته یا خارج از کنترل.

مجموعه این عوامل سبب می شود سناریوهای پیشِ رو چه در قالب حمله ای محدود و فوری به تاسیسات موشکی و چه در شکل گسترده تر علیه زیرساخت های کشور عملا در میدان جنگ قابل مهار و کنترل کامل نباشند. در فضای درگیری نظامی، هر خطای محاسباتی می تواند زنجیره ای از تبعات پیش بینی ناپذیر ایجاد کند و دامنه تنش را افزایش دهد.

حال اینکه بازیگران ثالث ازجمله روسیه و چین به عنوان کشورهای همکار با ایران در صورت رویارویی میان تهران و واشنگتن از چه رویکردی پیروی می کنند باید توجه داشت که در رسانه ها اخباری درباره شکل گیری تعاملات جدید میان ایران، چین و روسیه منتشر شده است. هر چند ارزیابی دقیق ابعاد نظامی این اخبار در حوزه تخصص کارشناسان نظامی قرار می گیرد، اما در سطح تحلیل های سیاسی این گونه برداشت می شود که احتمالا سطحی از همکاری های نظامی جدید میان ایران و چین از یک سو و ایران و روسیه ازسوی دیگر در حال شکل گیری است.

ازجمله به گزارش هایی درباره قرارداد احتمالی 500 میلیون یورویی میان تهران و مسکو اشاره می شود یا بحث هایی پیرامون سامانه های راداری چینی و احتمال نصب آن ها در ایران مطرح است. میزان صحت این موارد هنوز در حد اطلاعات درزیافته و غیررسمی است و نمی توان با قطعیت درباره آن ها داوری کرد. با این حال، از منظر سیاسی، تحولات منطقه ای و بین المللی این همکاری ها می تواند بر معادله ایران و امریکا نیز سایه بیندازد. رقابت راهبردی امریکا و چین، تلاش واشنگتن برای مهار پکن، جنگ روسیه و اوکراین و پیامدهای آن برای اروپا، همگی متغیرهایی هستند که ممکن است در مقطع کنونی نقش آفرینی مسکو و پکن را در پرونده ایران پررنگ تر کند، فقط ایران باید مواظب باشد با این مشکلاتش وجه المصالحه توازن بین المللی نشود و از آن استفاده ابزاری نشود.

اگرچه در دوره های پیشین، نقش عملی این دو کشور در بزنگاه های حساس چندان تعیین کننده نبود یا دست کم کمتر در انظار ظاهر شد، اما شرایط بین المللی امروز متفاوت است و می تواند زمینه ساز کنشگری فعال تری باشد. در عین حال، طرف های روسی و چینی اعلام کرده اند که ایران درخواست مشخصی از آن ها نداشته است.

با این وجود، این احتمال وجود دارد که در حوزه تسلیحاتی یا همکاری های لجستیکی نظامی، تعاملاتی شکل گرفته باشد؛ هرچند جزییات آن روشن نیست. در سطح سیاسی اما مواضع علنی این دو کشور چه در موضوع اسنپ بک و چه پس از جنگ 12روزه و همچنین در چارچوب تنش های اخیر میان ایران و امریکا عمدتا در حمایت از موضع ایران بوده است.