فرارو- تعدادی از دانشگاه های ایران از دوم اسفندماه شاهد ناآرامی و تجمع بود؛ کنش این دانشجویان از همان روز زیر ذره بین رسانه ها و مردم قرار گرفت.

به گزارش فرارو، شعارهایی که دانشجویان در دانشگاه های مختلف سر دادند از روز دوم رادیکال تر شد. گاهی حمایت از پهلوی هم به گوش می رسید. سایر شعارها نیز از طیف های مختلف فکری برخاست؛ از شعارهای شنیده شده در سال 1401 تا شعارهای آزادی خواهانه.

همه آنچه رخ داد و شنیده شد، منجر به نگرانی هایی از سوی نخبگان و جامعه شناسان کشور شده و این پرسش را مطرح کرد که با توجه به آن تاریخی که ایران از سر خود گذرانده، چطور دانشجویان ایران، که نمادی از قشر فرهیخته و متفکر هستند، رو به سوی این شعارها آورده اند؟

سید جواد میری، جامعه شناس و استاد دانشگاه، در واکنش به این موضوع در صفحه شخصی اش در اینستاگرام نوشت: وقتی مدارس را پولی کردی و مدیریت آن را به تجار سپردی و به جای تعلیم و تربیت تست زنی را یاد دادی و تعلیم را تقلیل به فرمالیسم دینی دادی آن گاه نسلی به دانشگاه تحویل خواهی داد که به جای بینش و قدرت تحلیل شعار دانشگاه آریامهر تحویلت دهد و استادش هم بگوید: اینجا دانشگاه شریف نیست بل دانشگاه آریامهر است.

این نوشته سبب شد تا فرارو برای تورق بیشتر در این مبحث با سید جواد میری گفت وگویی داشته باشد.

سید جواد میری به فرارو می گوید: وقتی قاجاریه ملغی شد و سلسله پهلوی به قدرت رسید، مورخین حکومتی تصویری سیاه از قاجاریه ارائه کردند. زمانی که تاریخ نگاری از فضای سیاسی و ایدئولوژیک جدا شد، تاریخی متوازن تر نوشته شد و مشخص گردید آن سیاهی که پیش تر گفته شده بود، واقعیت نداشت. قاجاریه در دوران مدرنیته و انقلاب صنعتی ظهور کرده بود و تحولات بی سابقه ای در اوج خود تجربه می شد. در آن زمان توازن قوا طوری بود که همین که ایران توانسته بود، هرچند محدود، در برابر امپریالیسم بایستد، قابل توجه بود.

در زمان پهلوی از دید او: تاریخ طوری نوشته شد که گویی هیچ چیزی قبل از آن وجود نداشت؛ از دانشگاه و راه آهن گرفته تا سایر تحولات، در حالی که راه آهن و دارالفنون پیش از پهلوی راه اندازی شده بودند. به عنوان مثال، در زمان ناصرالدین شاه، تعاملات وارد فاز جهانی شد. بنابراین تصویری که از دیگری ارائه می دهیم باید بر اساس واقعیات تاریخی باشد.

به گفته این جامعه شناس: این روند در زمان تاسیس جمهوری اسلامی نیز اتفاق افتاد. عده ای خارج از کشور تصویری فرشته گونه و برخی دیگر تصویری دیوگونه از آن دوره ارائه کردند. این روش جواب نداد، زیرا وقتی به واقعیات رجوع شود، مشخص خواهد شد این دوره تاریخی نیز دارای پستی و بلندی های خود بوده و همه افراد حاضر در این ساختار را نمی شد با یک چوب راند. در آن سال ها قاضی، وکیل و معلمان بزرگی حضور داشتند که سهمی در انقلاب داشتند. بنابراین افراط و تفریط هایی شکل گرفت که بعدها وارد ذهنیت جامعه و کتب درسی شد و در نهایت تصویری منفور از پهلوی ساخت.

در ادامه می گوید: به مرور، وقتی جمهوری اسلامی در برخی موارد عملکرد مطلوب نداشت و واگرایی از ایدئولوژی حکومت بین بعضی اقشار جامعه ایجاد شد، این نفرت به سمت شیفتگی تغییر جهت داد. اکنون این مساله به جوک تبدیل شده است؛ گفته می شود زمان در ایران به چهار بخش تقسیم می شود: گذشته، حال، آینده و زمان شاه، و از این دوره به شکلی حسرت آمیز سخن گفته می شود، در حالی که افرادی که در آن دوران زیسته اند، هم فقر و کاستی ها و هم شکوفایی ها را دیده اند.

میری می گوید: وقتی تاریخ دوران پهلوی را به عنوان بخشی از تحولات تاریخ ایرانیان به صورت آکادمیک و تحلیلی روایت کنیم، نیازی به استفاده از دیو و فرشته نیست. این اصطلاحات بیشتر برای افسانه ها کاربرد دارند که انسان در دوران کودکی می شنود.

رخدادهایی که در چند روز گذشته در دانشگاه ها و پیش تر در خیابان ها دیده شد از دید میری، نشان دهنده ناآگاهی جامعه است. او در این باب می گوید: من شخصا با برخی افرادی که این شعارها را سر می دادند صحبت کردم؛ آن ها می گفتند هدفشان لجبازی است، حتی اگر با ابزار پهلوی باشد. اما شاید برخی نیروها در خیابان بدون مسئولیت و صرفاً از روی احساس حرف می زنند، اما در چارچوب نظری باید پرسید که بین انقلاب مشروطه و ظهور پهلوی چه اتفاقی در ساحت جهان ایرانی رخ داده است؟

به گفته او: انقلاب مشروطه انقلابی بود که هدف آن تحدید و محدود کردن بی قید و شرط قدرت بود؛ یعنی سلطنت نباید بی قید و شرط تداوم یابد و اراده و میل سلطان جای قانون را نگیرد، قانون باید سازوکار داشته و تفکیک قوا معنا پیدا کند. پس از انقلاب مشروطه، این فلسفه بخشی از زیست جهان ایرانی شد. همانند هر دموکراسی نوپا، با تهدیدهایی مواجه بود، اما پهلوی یکی از سهمگین ترین کارهایی که به جامعه تزریق کرد، نفی انقلاب مشروطه بود و استبداد را بازگرداند. تا سال 1357، ایران به دوران پیشا مشروطه بازگشت؛ یعنی رابطه ملت و امر سیاسی به جای رابطه شهروند و نهاد قانونی، تبدیل به رابطه رعیت و پادشاه شد.

از دید میری در آن دوران: قدرت وارد سازوکار جهانی شد و طبقات مختلف شکل گرفت و توازن قوا برهم خورد. شاه نمی توانست جامعه را به دوران پیشا مشروطه بازگرداند، زیرا مردم توسط خود او بورس شده و خارج از ایران تحصیل کرده بودند و نمی خواستند رعیت باشند. در واقع آرایش سیاسی جدیدی شکل گرفته بود.

رضا شاه و محمدرضا شاه به گفته این استاد دانشگاه: با اقدامات خود جامعه را به سمت بن بست کشاندند و انقلاب اسلامی پاسخی به خودکامگی قدرت بود. اکنون وقتی برخی نیروهای جامعه، از دانشجو تا کهنسال، می گوید پهلوی برمی گردد ، مشخص نیست منظورشان چیست. در اینجا باید به سیاست گذاری ها نیز انتقاد کرد؛ زیرا پس از انقلاب، به جای بازگشت به سازوکار دموکراتیک، تلاش شد خودکامگی با رنگ و بوی دینی جایگزین شود. جامعه آن را نمی پذیرد و لجاجت هایی که دیده می شود، ثمره این روش هاست که تنوع و تکثر جامعه را کاهش داده است. این مساله چند سالی جواب می داد، اما به مرور بازخورد منفی ایجاد کرد.

او تصریح می کند: وقتی جایی برای محک زدن نیروهای سیاسی وجود نداشته باشد، دیکته نانوشته هم بیست می گیرد. وقتی نیروهای مرجع نحیف شوند، فضایی خارج از کشور شکل می گیرد و نزدیک به 10 میلیون ایرانی در آن حضور دارند. از سویی، رسانه های خارج از کشور با روش های پیچیده وارد عمل می شوند، اما ما هنوز می خواهیم با روش های کهنه و ساختار ذهنی پیشین پاسخ بدهیم. اکنون با افرادی روبه رو هستیم که نه تاریخ می دانند، نه تغییر توازن قوا در جهان را می شناسند و نه وضعیت نیروهای سیاسی رقیب را می فهمند.

سیستم آموزشی نیز مورد انتقاد میری قرار گرفته و در این باره به خبرنگار فرارو می گوید: وقتی ساختار آموزش و پرورش در دست تجار باشد، آموزشی که دولت باید بر اساس چارچوب های خود مدیریت می کرد و محتوای درسی را به فرمالیسم تقلیل نمی داد، همین نتیجه را می دهد. وقتی محتوای دینی را به فرمالیسم کاهش می دهیم، نتیجه همین است. در دهه 60، تعلیمات دینی به سبک ملاصدرا و حکمت متعالی ارائه می شد، اما اکنون ساختار مدارس تلاش می کند دینی نشان دهد و در عمل چیزی جز سینه زنی و حاج آقاگویی باقی نمی ماند.

از دید او: معرفت دینی مغز دارد. به عنوان مثال، علامه جعفری در معرفت دینی خود به مداحی نمی پردازد؛ بلکه از ساحت علمی، فلسفی و برهانی، اخلاقی، حکمی، شهودی، عرفانی و مذهبی صحبت می کند که مجموع آن معرفت دینی می شود. اما در مدارس و دانشگاه ها اثری از این دیدگاه های کل نگر نیست. وقتی این آموزه ها وجود ندارد، کودک و نوجوان قدرت تحلیل پیدا نمی کنند و تنها به نمره فکر می کنند.

او در گفت و گو با فرارو با انتقاد از تست زنی در آموزش دانش آموزان می گوید: تست زنی قدرت تحلیل را می گیرد. مافیای کنکور با پول گرفتن، شیوه تست زنی را آموزش می دهد. یک یا دو درصد ایرادی ندارد، اما در حال حاضر کل سیستم آموزشی به تست زنی تقلیل یافته است. چه کسی گفته است که باید از 7 سالگی تا 12 سال مدرسه رفت؟ این تئوری مربوط به قرن 18 و 19 است که به رشد مرحله ای فکر می کردند. در قرن 20 و 21 شرایط متفاوت است؛ شاید لازم باشد کسی از 3 سالگی مدرسه برود و دیگری به جای 12 سال، تنها 5 سال تحصیل کند.

از دید میری: به نظر می رسد سیستم سرمایه داری می خواست نیروی کار را کنترل کند: 12 سال مدرسه، 2 سال خدمت و 7 سال دانشگاه، همه برای مدیریت سیستم طراحی شده بود. اما جهان و شیوه مواجهه با جوان و نوجوان تغییر کرده است. در مدارس باید تفکر انتقادی آموخته شود تا دانش آموز بداند وقتی کسی حرفی زد، باید پرسید: تو با کدام چارچوب و بیلان کاری این وعده را می دهی؟

از سوی دیگر، او اشاره می کند: در دانشگاه هایی که رشته های علوم انسانی دارند، نسبت به دانشگاه های فنی و مهندسی جنس شعارها متفاوت است. دلیل آن ساده است: انسان موجودی پیچیده است، نه یک پل یا سد. تغییر و تحول در جامعه انسانی شبیه ساختمان سازی نیست؛ بافت فرهنگ و زندگی اجتماعی پیچیدگی های گسترده ای دارد. انسان تاریخ مند است و آگاهی و شناخت از تغییر و تحول رکن اساسی آن است. این را در علوم انسانی می آموزیم، اما در صنعت تک بعدی نمی آموزیم. اگر با نگاه صنعتی پیش برویم، بله، مهندسان و پزشکان شاعر و هنرمند چند بعدی داریم، اما با رتبه یک بودن، تبدیل به طاووس علمی نخواهیم شد.