فرارو- مبحث مهاجرت در ایران پرونده بازی است که همراه با ناملایمات اجتماعی دستخوش تغییر می شود؛ حالا برخی به احتمال افزایش میل به مهاجرت پس از ناآرامی های دی اشاره دارند. بنابراین باید باری دیگر به علل و روند فراز و فرود مساله مهاجرت پرداخت.

به گزارش فرارو، سید محمود نجاتی حسینی، مدیر بخش جامعه شناسی دین - موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در تعریف مساله مهاجرت می گوید: مهاجرت یعنی کوچ ارادی یا ناخواسته فردی یا گروهی از جایی به جایی دیگر به امید بهتر کردن وضعیت زندگی همیشه درایران وجود داشته است و به ویژه پس از انقلاب در شهرنشینی ما شاهد مهاجرت های دسته جمعی گسترده از روستاها به شهرهای مرکزی و از این شهرها به شهرهای بزرگ و سپس به متروپل وکلانشهرهایی مانندتهران بوده ایم.

سید محمود نجاتی حسینی به فرارو می گوید: در کنار این مهاجرت های درون سرزمینی که نوعی مساله اجتماعی نیز هست-چون موجب خالی شدن روستاها از جمعیت لازم برای ماندگاری اجتماع محلی و نیز کاهش نیروی کار دربخش کشاورزی و دامپروری و هم چنین افزایش بی رویه جمعیت و ترافیک شهری در شهرهای مهاجرپذیر و افزایش بیکاری و گران تر شدن زمین و مسکن شهری و حتی بالارفتن نرخ جرم و جنایت شهری می شود-باید از یک مساله اجتماعی در زمینه مهاجرت شهری مضاف هم نام برد که محصول شرایط اقتصادی بحرانی یک دهه اخیر در کشور و نتایج منفی آن برای زندگی در شهرهای بزرگ و میانه و کوچک است.

منظور او از مهاجرت های درون شهری از مناطق شمالی شهر یعنی مناطق مرفه و گران به مناطق مرکزی شهرها و نیز از این مناطق به مناطق جنوبی و ارزان تر و مناطق حاشیه شهرها و هم چنین شهرهای پیرامونی است که از دید او: از لحاظ جامعه شناختی دارای تبعات فرهنگی اجتماعی منفی برای خانواده های مهاجر است. به ویژه برای فرزندان جوان آنها که در موقعیت دانش آموزی و یا دانشجویی هستند.

این جامعه شناس نوع دیگری از مهاجرت در ایران را بدین شکل بررسی می کند که: باید از یک مساله مهاجرت مضاف مضاعف هم نام برد که به خصوص طی چند دهه گذشته گریبان گیر جامعه ایران کنونی و کشور-دولت و دولت-ملت شده است. منظور من مهاجرت برون سرزمینی یا به اصطلاح عمومی شده آن، مهاجرت به خارج از کشور است.

پیش از پرداختن به ماهیت و ابعاد اجتماعی فرهنگی مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور و نتایج و پیامدهای اقتصادی سیاسی آن برای جامعه و کشور-دولت چند نکته قابل تامل وجود دارد که به سه دسته تقسیم شده و از دید نجاتی حسینی بدین شرح است:

در درجه اول از دید او: مطالعات موجود نشان می دهد طی سه دهه گذشته به ویژه میل به مهاجرت ایرانیان بسته به بحرانی تر شدن شرایط کشور افزایش داشته است. برخی آمارها که از پژوهش های تجربی اخیر برگرفته شده است نشان می دهد فقط حدود 20 درصد ایرانیان به مهاجرت فکر نمی کنند! یعنی بیشتر مردم بیش و کم به مهاجرت از وطن و رحل اقامت افکندن در خارج از وطن فکر می کنند! که خود این فکر کردن به مهاجرت، می تواند یک ابر مساله اجتماعی درباره مهاجرت به خارج از کشور باشد. مساله ای که باید از لحاظ جامعه شناختی و روان شناسی اجتماعی خاستگاه های شکل گیری آن و نیز انگیزه ها و دلایل این نوع فکر کردن و هم چنین شرایط ساختاری نهادی محیط بر ایجاد این نوع انگیزش یعنی فکرکردن به مهاجرت وارسی شود.

در درجه دوم این جامعه شناس اشاره دارد: جمعیت ایرانیان مهاجرت کرده به خارج از کشور و تشکیل یک دیاسپورای بزرگ ایرانی در خارج از مرزهای سرزمینی ایران نیز بخشی از مساله اجتماعی مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور است. وفق آمارهای رسمی و کارشناسی شده از جمعیت دیاسپورای ایرانی که برگرفته از داده های نهادهای مرتبط (مانند: دبیرخانه شورای عالی ایرانیان خارج ازکشور، رصدخانه مهاجرت ایرانیان، سازمان ثبت احوال کشور، مرکز آمار ایران) است؛ جمعیت دیاسپورا بین یک بازه 8 تا 10 میلیون در نوسان است. توزیع جغرافیایی این دیاسپورا نشان می دهد بیش از 50 درصد جمعیت دیاسپورای ایرانی درآمریکا و امریکای شمالی و سپس اقیانوسیه و اروپا و مابقی جمعیت دیاسپورای ایرانی در ترکیه و مالزی و شرق آسیا و کشورهای عرب حوزه خلیج فارس مستقر هستند. اگر اغراق و خطا نکرده باشیم این دیاسپورای ایرانی احتمالا بزرگترین دیاسپورای جهان باید باشد.

در سومین درجه، نجاتی حسینی اشاره دارد: وارسی شاخص های اقتصاد اجتماعی این دیاسپورای ایران نشان می دهد که ایرانیان مهاجر به خارج حدود یک و نیم تریلیون دلار ثروت و سرمایه در کشورهای دیگر انباشته کرده اند! آنان در مشاغل فنی مهندسی و پزشکی و وکالت و در صنعت ارتباطات و اینترنت و تکنولوژی ها هوافضا و نیز در نهادهای آموزشی و علمی و پژوهشی غرب خوش درخشیده اند. از این لحاظ ما با مساله اجتماعی دیگری هم که مرتبط با دیاسپورای ایرانی است مواجهیم که باید بیشتر روی ماهیت و تبعات آن و راهکارهای مواجهه علمی کارشناسی برای کاستن از آثار آن کار کنیم. منظورم مساله فرار مغزها و فرار سرمایه و نیروی کار و نیروی کارآفرین از ایران است. از این لحاظ ما شاهد نرخ بحرانی افزایش مهاجرت به خارج گروه های اجتماعی توان مندساز جامعه از جمله دانشجویان و اعضای هیات علمی و کادر پزشکی و پرستاری هستیم. همانطور که نرخ افزایش مهاجرت به خارج سرمایه داران و کارآفرینان ایرانی نیز بحرانی شده است.

واقعیت اجتماعی از دید او این است که: هم از نگاه جامعه شناسی اقتصادی سیاسی مهاجرت و هم از منظر روانشناسی اجتماعی فرهنگی مهاجرت، ترکیبی از چهار عنصر اجتماعی یعنی تمنا-تمایل توان تدبیر مهاجرت، سازنده کنش مهاجرت ایرانیان به خارج از کشورست؛ ضمن آن که دو عنصر کلاسیک یعنی عوامل دافعه مهاجرت/عوامل جاذبه مهاجرت هم در تحقق مهاجرت مهم اند. هم چنان که هم افزایی بین عوامل نهادی ساختاری محیط زندگی در ایران و دلایل و انگیزه ها و مقاصد و اهداف کنشگران در عمل مهاجرت و تحقق آن مدخلیت دارند.

از این رو از دید این جامعه شناس: باید طیف گسترده ای از علل-یعنی عوامل نهادی ساختار برون زا- و دلایل - یعنی عوامل کنش گری درون زا- را در ایجاد مهاجرت جمعیت چند میلیونی ایرانیان به خارج از کشور برای مطالعه جامعه شناختی مساله اجتماعی مهاجرت ایرانیان و سیاست پژوهی مهاجرت مد نظر قرار داد. کاری که هرچند تا اندازه ای توسط نهادهای آکادمیک و حاکمیتی مرتبط و نیز پژوهشگران مستقل و آزاد انجام شده است اما در حد کفایت نیست.

واقعیت اجتماعی دیگر از دید او این است که: از نگاه جامعه شناسی و نظریه عقلانیت اجتماعی، مهاجرت ماهیتاً یک کنش عقلانی معطوف به ریسک اجتماعی است، یعنی قصد و عمل مهاجرت با مخاطراتی در مبداء و مقصد مهاجرت همراه است که به طور دقیق بخش اعظم آن برای کنشگر یعنی مهاجر و خانواده در حال مهاجرت یا افراد و گروه های اجتماعی در صدد مهاجرت قابل پیش بینی نیست.

با این حال از نگاه او: کنشگر مهاجر نوعی کنشگر عقلانی است که دست به ریسک اجتماعی می زند از طریق الگوی تحلیل هزینه فایده. طبق این الگوی اقتصادی اجتماعی وقتی کنشگر به این نتیجه برسد که رفتن از وطن به جای دیگری که وطن نیست بیشتر به نفع او و خانواده و آینده فرزندانش است؛ لذا در مقام یک کنشگر تصمیم گیر عقلانی و با وارسی آپشن هایی که در اختیارش هست، دست به مهاجرت میزند ولو با ریسک اجتماعی بالا و به جان خریدن مخاطرات و حتی خطرات.

او در مورد مهاجرت از نوع پناهندگی می گوید: این ریسک اجتماعی بسیار بالاست چون آینده ای نامطمئن و مبهم و لرزان و یک موقعیت اجتماعی اقتصادی ژله ای پیش روی کنشگر مهاجر است. در مهاجرت های از نوع علمی پژوهشی دانشگاهی که مطمئن و برنامه ریزی شده در مبداء و مقصد مهاجرت است و معمولا توسط دانشجویان و پژوهشگران و اعضای هیات علمی دانشگاه ها و دارندگان مدارک دکترای حرفه ای و تخصصی انجام میشود، درجه ریسک اجتماعی مهاجرت بسی کمترست.

در ادامه اشاره دارد: اما در مهاجرت های از نوع اقتصادی که باسرمایه گذاری مالی انبوه مورد تقاضای کشور مقصد همراه است و توسط سرمایه داران و تاجران و کارآفرینان اقتصادی انجام می شود نیز درجه ریسک اجتماعی مهاجرت باز هم کمتر از نوع مهاجرت علمی گفته شده است. می ماند مهاجرت اقتصادی از نوع نیروی کار، که بسته به میزان مهارت نیروی کار و نوع کار و ماهیت بازار کار در کشور مقصد مهاجرت و میزان درآمد ناشی از کار و هزینه های زندگی در مقصد، درجه ریسک اجتماعی مهاجرت نوسان دارد.

روی هم مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور از دید او: دارای خطرات فرهنگی است: از جمله وارد شدن شوک فرهنگی ناشی از تفاوت فرهنگی در سبک زندگی فردی و اجتماعی، به ویژه وقتی مقصد کشور غربی است در امریکا و امریکای شمالی و اقیانوسیه و اروپا، و هم دارای ریسک اجتماعی یا مخاطرات اقتصادی اجتماعی است از حیث یافتن کار مناسب دارای درآمد مناسب و برآمدن از عهده هزینه های زندگی. البته این را هم باید اضافه کرد که بسته به ویژگی های فردی و اجتماعی فرهنگی فرد مهاجر از جمله سن و درآمد و مهارت های تخصصی و میزان دانش و داشتن سواد رسانه ای اینترنتی و تجربیات مهاجرت و نوع سبک زندگی در وطن و مانند آن، درجه ریسک اجتماعی مهاجرت برای مهاجران و خانواده آنان متفاوت است.

به گفته او: داده های موجود نشان می دهد نسل زد و آلفا یعنی کوهورت سنی متولد 1370 خورشیدی به بعد یعنی نسل جوان ایرانی تحصیل کرده آشنا به سبک زندگی غربی در انواع مهاجرت یعنی مهاجرت علمی آموزشی پژوهشی دانشگاهی و مهاجرت اقتصادی درجه ریسک اجتماعی مهاجرت شان کمتر از درجه ریسک سایر نسل ها یعنی نسل بی (متولدین 1320 خورشیدی) و نسل های ایکس و ایگرگ (متولدین1340 تا1360 خورشیدی) بوده است.

نکته پایانی بحث از دید نجاتی حسینی این است که: از منظر جامعه شناسی مهاجرت و روان شناسی اجتماعی مهاجرت، و بر اساس دست کم سه الگوی تحلیلی که توضیح داده شد، یعنی الگوی عوامل دافعه/جاذبه مهاجرت، الگوی تحلیل عقلانی هزینه فایده مهاجرت، و الگوی تحلیل ساختار کنشگر، می توان گفت: ماهیت اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی-سیاسی و مقتضیات حقوقی محیط، از جمله شرایط بحران اقتصادی، دشواری های کار و معیشت، تورم و تحریم و پیامدهای منفی آن برای زندگی در وطن، از یک سو و نبود یک دولت رفاه کارآمد که بتواند مهاجرت را کاهش دهد و ایرانیان را به ماندن تشویق و ترغیب کند، از سوی دیگر، همگی عوامل دافعه ای هستند که میل به مهاجرت ایرانیان را تشدید و تقویت می کنند.

به گفته او: تا زمانی که این عوامل وجود دارد، که احتمالا و متاسفانه این شرایط هم چنان وجود خواهد داشت مگر تغییر خاصی در عملکرد دولت رخ دهد، لذا نرخ مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور نه تنها کاهشی نخواهد شد بلکه روندی افزایشی خواهد داشت. هم چنین به همین منوال ادعای دولت مبنی بر اتخاذ سیاست هایی برای بازگشت مهاجران متخصص به وطن هم، فقط یک شوخی خواهد بود! متاسفانه.