مهدی زارع در اعتماد نوشت: تهران محل رخداد زمین لرزه های مهم تاریخی بوده و برای رخداد زمین لرزه ای با بزرگای بیش از 7، کاندیدای مهم و خطرناکی است. آخرین زلزله بزرگ و در نزدیک ترین فاصله به مرکز تهران کنونی در 1830 رخ داده است. بافت های فرسوده در هسته های تاریخی با کوچه های باریک با فقط یک تا دو متر عرض هستند. اگر ساختمان ها در محدوده ها فرو بریزند، دیوارهای آوار غیرقابل عبوری ایجاد می کنند که ساکنان را به دام می اندازد و مانع از حرکت وسایل نقلیه نجات می شود. سوانح ثانویه زنجیره ای مانند انفجار گاز و آتش سوزی، مشابه زلزله کوبه در سال 1995 خواهد شد.

در ایران، مساله این نیست که آیا زمین لرزه ای شدید رخ خواهد داد یا نه، بلکه مساله این است که به صورت متوسط، سالی یک تا دو زمین لرزه با بزرگای 6 تا 7 در محدوده ایران قابل انتظار است.

طی سه ساله منتهی به بهمن 1404 با رخداد بزرگی 5 تا 6 روبه رو بوده ایم ولی در محدوده سرزمینی ایران، زلزله با بزرگای 6 یا بالاتر رخ نداده است. باتوجه به ریتم رخدادهای زمین لرزه ها در ایران می توان به لحاظ آماری به یک نبود لرزه ای برای زمین لرزه شدید در ایران طی مدت یاد شده توجه کرد که البته در بازه زمانی سال های پیش رو این روند جبران می شود. زلزله های مکرر با بزرگای 4 تا 6 ممکن است روی بخشی از یک گسل اصلی یا روی گسل های فرعی شاخه ای رخ دهند و این درحالی است که زمین لرزه با بزرگای 7 روی همان گسل اصلی همچنان قفل شده باشد.

اگر رویدادهای متوسط در حال بارگذاری گسل اصلی باشند و استرس را به آن منتقل کنند، کمبود زلزله های با بزرگای بیش از 6، یک علامت هشداردهنده است. این موضوع می تواند نشان دهد که ناهمواری -قسمت گیر کرده گسل- به اندازه کافی قوی است که در برابر گسیختگی برای رخداد زمین لرزه با بزرگای 6 مقاومت کرده و تنها زمانی می شکند که استرس کافی برای زمین لرزه با بزرگای بیش از 7 جمع شود.

ازسوی دیگر اگر رد گسل در هر منطقه تکه تکه و کوتاه باشد، احتمال فیزیکی وقوع زلزله با بزرگای بزرگ تر از 7 کمتر است، زیرا وقوع زلزله با بزرگای 7.0 به طول شکست پیوسته ای در حدود 50 کیلومتر نیاز دارد.

اگر یک زلزله بزرگ 6.0 تا 7.5 در محدوده پرجمعیت ترین شهرهای ایران رخ دهد، به دلیل ترکیبی از تراکم بالای جمعیت و آسیب پذیری شهری، عواقب آن به صورتی خواهد بود که تاکنون تجربه نشده است. در پایان سال 1404 برآورد می شود 9 شهر با جمعیت بیش از یک میلیون نفر ایران به ترتیب تهران 9.5، مشهد 3.3، اصفهان 2.2، کرج 2.1، شیراز 1.7، تبریز 1.6، قم 1.4، اهواز 1.3 و کرمانشاه 1.1 میلیون نفر جمعیت داشته باشند.

البته هر یک از این شهرهای پرجمعیت ما یک محدوده پرجمعیت پیرامونی هم به صورت حاشیه نشین و شهرک های اقماری دارند. آسیب پذیری شهرهای کلیدی هر یک از مراکز اصلی ایران براساس جغرافیا و بافت شهری قابل توجه است. مساحت بناهای ساخته شده در تهران، طبق آخرین داده های رسمی و معتبر عمدتا مربوط به طرح جامع تهران 1400 و گزارش های مرکز آمار ایران، وزارت راه و شهرسازی و شهرداری تهران قابل ارزیابی است.

محدوده رسمی شهر تهران تقریبا 750 کیلومتر مربع یا 75 هزار هکتار تعیین شده است. برآوردها نشان می دهد حدود 40 تا 50درصد از سطح شهر را سطوح ساخته شده مسکونی، تجاری، اداری و… تقریبا 30 هزار تا 37 هزار و 500 هکتار از محدوده زمین تهران است.

براساس آخرین تعریف هم، بافت فرسوده شامل سه دسته بافت ناکارآمد شهری، بافت تاریخی و بافت روستایی داخل شهر است. مساحت کل بافت های فرسوده و ناکارآمد تهران حدود 5 هزار هکتار شامل 3200 هکتار بافت فرسوده ریزمتراکم و حدود 1800 هکتار بافت فرسوده کلان متراکم- ناپایدار است که شامل حدود 120 هزار واحد مسکونی فرسوده می شود. ازسوی دیگر مساحت محدوده های حاشیه نشینی -سکونتگاه های غیررسمی- در تهران عمدتا در حاشیه جنوبی، جنوب غربی، غرب و شرق شهر -بین 2000 تا 2500 هکتار برآورد شده و تخمین زده می شود بین 1.5 تا 2 میلیون نفر و معادل 15 تا 20درصد جمعیت کل تهران، در این سکونتگاه ها زندگی کنند.

محله هایی مانند شهرک صالح آباد، عبدل آباد، خاک سفید، ابراهیم آباد، کیانشهر و برخی قسمت های منطقه 4 و 5 بخش هایی از این حاشیه نشینی را در خود جای داده اند، بنابراین مجموع بافت فرسوده و حاشیه نشین در تهران حدود 7500 هکتار و مساحت کل بناهای ساخته شده تهران بین 60 تا 90 هزار هکتار -حدود 75 هزار هکتار یا 750 کیلومتر مربع- برآورد می شود.

می توان تخمین زد که حدود 10درصد از کل مساحت ساخته شده در تهران به عنوان بناهای فرسوده ناپایدار یا حاشیه نشین درنظر گرفته می شود.

تراکم جمعیت در بناهای ساخته شده به طور متوسط حدود 120 نفر درهکتار است. بدین ترتیب می توان حدس زد که حدود یک میلیون نفر از مردم تهران در بافت فرسوده، ناپایدار یا حاشیه نشین، مطابق تعریف های رسمی زندگی می کنند. ضمنا طی بیست ساله 1384 تا 1404 حدود 1500 هکتار بناهای بدون نظارت کافی و حدود 500 هکتار به سکونتگاه های غیررسمی تهران اضافه شده است. اگر تراکم جمعیت در این محدوده را مطابق سایر مناطق تهران درنظر بگیریم، حدود 250 هزار نفر از جمعیت شهر در همین حدود 2000 هکتار بافت فرسوده جدید ساکن هستند.

بدین ترتیب ساکنان در بافت های ناپایدار تهران بیش از 2.1 میلیون نفر برآورد می شوند.