معصومه ابتکار در اعتماد نوشت: حوادث تلخ و بسیار پرهزینه دی ماه 1404 درسی بزرگ و مبنایی برای اصلاحات ضروری در روند حکمرانی است که اکنون در اختیار تصمیم سازان و مسوولان قرار دارد. ای کاش به اینجا نمی رسیدیم و هشدارهایی که سال ها داده شد، در آمارها و اطلاعات وقایع دی ماه ثابت نمی شد؛ هشدارهایی که پیش از این در قالب پژوهش های متعدد درباره سرمایه اجتماعی و نسل جوان در ابعاد مختلف انجام شد.

در این پژوهش ها شتاب تغییرات در سبک زندگی و نیز چالش های جامعه ایرانی در رویارویی با مشکلات خارجی و داخلی مدنظر بوده است. اینکه سن 77 درصد از بازداشت شدگان زیر 30 سال و از این میان 17 درصد دانش آموز و 6 درصد دانشجو هستند، می تواند مؤید این مطلب باشد. در دوره دولت یازدهم و دوازدهم، وقتی از نسل جوان صحبت می شد، به دنبال راه هایی برای کاهش شکاف و گفت وگوی بین نسلی بودیم. به همین خاطر بر مهارت های زندگی و گفت وگوی ملی تاکید و تلاش کردیم آن را از جمله در آموزش و پرورش و دانشگاه ها اجرایی کنیم. این مهارت ها امروزه در همه دنیا مورد تاکید است و یکی از محورهای مهم در آموزش ابتدایی تا تحصیلات تکمیلی به شمار می رود.

در این میان، مهارت ارتباطی شامل ارتباط با خود، ارتباط با خانواده و ارتباط با جامعه و همچنین ارتباط با طبیعت می شود که مساله امروز ما هم هست. حالا اما در پی نشنیدن ها وعدم همکاری دستگاه هایی مثل صدا و سیما برای برقراری گفت وگوهای ملی، وضعیت نسبت به یک دهه پیش بسیار فرق کرده است. آنچه امروز در فضای سیاسی و اجتماعی درباره نسل جوان احساس می شود، نه یک شکاف، بلکه یک انسداد است؛ انسداد ارتباطی که ابتدا با ضعف و سپس با نادیده گرفتن ضرورت گفت وگو آغاز شد.

این در حالی بود که فقط گفت وگو نیز برای ارتباطات صحیح اجتماعی کافی نبوده و اعتمادسازی همراه آن بسیار مهم است. از این شرایط بهترین استفاده را بدخواهان و سرویس های سازماندهی شده با تسلط بر فضای مجازی و به پشتوانه خشم ناشی از مشکلات، نشنیدن ها و ندیدن ها کردند. در حالی که خشم و سرخوردگی بی تردید با انجام اصلاحات اساسی و آموزش مهارت های زندگی و ارتباطی می تواند کاهش یابد و جای خود را با کنش های مفید و مدنی عوض کند.

این مهارت ها به جوانان کمک می کند که آسان اعتماد نکنند، بتوانند نه بگویند و سطح سواد، تفکر نقادانه و قدرت تحلیل رسانه ای خود را افزایش دهند. دست کم همچنانکه با وضع موجود چالش می کنند، دیگران را هم مورد ارزیابی قرار دهند. در بحث گفت وگوی ارتباطی بین نسلی که به ویژه نقش خانواده بسیار مهم است، اینکه گفت وگو یک مسیر دوطرفه و مبتنی بر شنیدن دوجانبه باشد، اهمیتی دوچندان دارد. متاسفانه به دلایل متنوع، نسل بزرگ تر فرصت کافی شنیدن از نسل جدید را ندارد.

زمان و کیفیت گفت وگو در خانواده ها کم و گسیختگی نسلی مزید بر علت شده است. در چنین شرایطی جوانان می گویند، حرف ما اگر شنیده هم شود تفاوتی نمی کند، پس سکوت می کنند و همین دردمندی می تواند به خشم تبدیل شود. البته همچنانکه در عرصه خانواده نیازمند گفت وگو هستیم، در عرصه سیاسی و اجتماعی نیز متاسفانه بارها فرصت سوزی های بزرگی صورت گرفته؛ مثل فرصت شکل گیری و اعتمادسازی بعد از جنگ 12 روزه که می توانست به شنیدن ها و تقویت انسجام ملی کمک کند.

البته رییس جمهور پزشکیان در این زمینه تلاش کرد، اما مثل همیشه همان موانع همیشگی باز هم عامل تفرقه و ناامیدی شدند و از این وضعیت بیشترین بهره را دشمنان قسم خورده ایران زمین در یک بازی دو سر برد عاید خود کردند. به هر حال برای ادعاهای بالا درباره گفت وگو و مهارت های زندگی برخی تجربیات دولت یازدهم و دوازدهم موجود است تا شاید با برنامه ریزی و رویکرد همدلانه از سطح مدیران عالی و میانی، تشکل های غیردولتی و جامعه مدنی، خانواده ها و دانش آموزان و دانشجویان بتواند مورد استناد قرار گیرد.

در دولت دوازدهم طرح گفت وگوی ملی خانواده با همکاری انجمن جامعه شناسی ایران، انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، کانون گفت وگوی امام موسی صدر، انجمن اولیا و مربیان، دانشگاه فرهنگیان و آموزش و پرورش در 31 استان دنبال شد و حدود دو میلیون دانش آموز با موضوع مهارت های زندگی آشنا شدند. طرح گفت وگوی بین نسلی و سفیران فرهنگی نیز در تشکل های دانشجویی با همکاری وزارت عتف اجرا و در برخی دانشگاه های 18 استان انجام شد. همچنین مدل سازی نشست های گفت وگومحور در سطوح مختلف شکل گرفت و مورد استناد واقع شد.

دوره مهارت های خوب زیستن برای مربیان آموزش و پرورش تنظیم شد و در سال های آخر دولت دوازدهم در شرایط کرونا به صورت مجازی ارایه آن ادامه یافت. تجربه ایرانی گفت وگوی ملی خانواده با گزارش روند اجرا مورد استقبال آیسسکو (نهاد فرهنگی و آموزشی سازمان کنفرانس اسلامی) به عنوان طرحی برای توجه به معضل جهانی تزلزل خانواده قرار گرفت و اولین مرکز بین المللی تعالی گفت وگوی خانواده در سال 1399 با حمایت آن سازمان در معاونت ریاست جمهوری در امور زنان و خانواده ایجاد شد.

اما متاسفانه عدم پیگیری و استمرار و تکامل این برنامه های ملی در دوران بعد، اثربخشی قبلی را کاهش داد… و ما هنوز گرفتار دوربرگردان های پرهزینه تمامیت خواهان، جمود افکار قدیمی و دیوانسالاری مخرب در دستگاه های مرتبط از جمله در بدنه آموزش و پرورش و نادیده گرفتن تحولات زمانبر نسل ها و آموزش نوین و خلاقیت محور هستیم. همین می شود که بخش قابل ملاحظه ای از معترضین روزهای تلخ دی ماه را دانش آموزان و دانشجویان خشمگین تشکیل می دهند و خانواده هایی که قدرت تعامل با فرزندانشان را از دست داده اند.