سعید حجاریان، تئوریسین مطرح جریان اصلاحات در گفتگویی تأکید کرد که نظام سیاسی ایران در سال های اخیر قدرت پیش بینی و پیش گیری خود را از دست داده و تا زمانی که افق اصلاحات درون زا مسدود باشد، باید منتظر تکرار امواج اعتراضی بود.

به گزارش تابناک، به گفته سعید حجاریان حل بحران های پیچیده اجتماعی و سیاسی با رویکردهای تبلیغاتی و پاسخ های از پیش تعیین شده ممکن نیست و نیازمند بازنگری های عمیق در ساختار تصمیم گیری است.

در پی تحولات خونین دی ماه 1404 و گسترش اعتراضات در شهرهای مختلف کشور، سعید حجاریان، فعال سیاسی اصلاح طلب در گفت وگویی تفصیلی به تحلیل ابعاد این رخدادها، ریشه های اقتصادی و سیاسی نارضایتی ها، نسبت جامعه و حاکمیت، جایگاه قوه مجریه در ساخت قدرت، مسئله جنگ روانی، نقش رسانه ها و چشم انداز پیش روی جامعه ایران پرداخت.

او در این گفت وگو با طرح پرسش هایی درباره ماهیت اعتراضات، نحوه مواجهه حاکمیت با بحران و همچنین نقش بازیگران خارجی بر ضرورت فهم ساختاری وقایع و پرهیز از تحلیل های تک خطی تأکید کرد.

گفتگوی تفصیلی سعید حجاریان تئوریسین مطرح جبهه اصلاحات را با هم می خوانیم:

به فاصله طرح اولیه گفت وگو با شما تا تکمیل گفت وگو، کشور شاهد تحولات سریع و عمیقی بود. به نحوی که بعضی گفتارها و تجویزها عملاً فاقد کارکرد شدند، و بعضی دیگر مناسب شرایط فعلی ایران ارزیابی نمی شوند. شما در حال حاضر صحنه سیاست ایران را پس از وقایع دی ماه چگونه می بینید؟

در ابتدا باید مراتب تسلیت خود را به خانواده های سوگوار اعتراضات دی ماه 1404 اعلام کنم. آرزو می کنم زخمی های این وقایع و نیز کسانی که به لحاظ روحی دچار آسیب شده اند، به سرعت رو به بهبود بروند، هر چند بعید می دانم رخدادهای این دی ماه خونین به سادگی از حافظه جمعی ما پاک شود. به سؤال شما برگردم. وضعیت کشور ما به لحاظ ژئوپالتیک، روندهای جهانی و همچنین تحولات درونی از چندین متغیر متأثر است. بخشی از تحولات جبری هستند و هر حکومتی را تحت تأثیر قرار می دهند که از جمله آن ها می توان به گذارهای منطقه ای و تغییرات نسلی و تحولات ارزشی اشاره کرد. نظام سیاسی ایران می بایست با تبعیت از نوعی عقل سرد درک روشنی از این سه مؤلفه می داشت و سپس وارد تصمیم های سیاستی می شد اما متأسفانه این گونه عمل نکرد. یعنی حاکمیت نه گذارهای منطقه ای را به درستی درک کرد و نه تغییرات نسلی و گسست در تحولات ارزشی را.

بخش دیگری از تحولات اما جبری نیستند و محصول عملکرد حاکمیت هستند. من از زاویه سیاست به موضوع نگاه می کنم و معتقدم نظام سیاسی ایران طی روندی زمین سیاست را به حدی ناهموار کرد که عملاً فضای سیاست ورزی در آن از میان رفت و چیزی نماند جز کاریکاتوری از سیاست. توجه شما را به چند مسئله جلب می کنم. شما اگر به دوره پهلوی یا حتی همین دوره جمهوری اسلامی نگاه کنید، درمی یابید که سیاست ورزی تا مقطعی مبتنی بر نوعی هویّت بوده است و این مسئله را در امضای بیانیه ها، درخواست های تجمع و اعلام مواضع می بینیم.

اما اکنون چیزی به نام هویّت باقی نمانده است و مشخص نیست حاکمیت با چه کسانی طرف شده است. یعنی صنف و حزب و چارچوبی باقی نمانده است. این صحنه تراژیک از جایی به وضعیت کمیک تغییر می کند؛ آنجا که عده ای در حاکمیت می گویند می خواهیم فضاهایی را برای تجمع و اعتراض و ابراز وجود در اختیار معترضان قرار دهیم. تصور کنید جمعیت معترضی را که شماره ملی و تلفن شان را در سامانه ای که من آن را سامانه ملی اعتراضات می نامم، ثبت کنند و بعد در یک نقطه مشخص جمع شوند! نتیجه حیرت انگیز خواهد بود و این نشان می دهد تجویزکننده های چنین ایده هایی پای شان روی زمین سیاست نیست و اساساً درکی از روندها ندارند. زیرا کسی که تن به فعالیت صنفی و حزبی و در چارچوب نمی دهد، به طریق اولی خود را در معرض رصد سامانه ملی اعتراضات قرار نخواهد داد.

علاوه بر این مسئله باید به نظام معرفتی فعلی اشاره کنم. من مخالف فحاشی هستم اما به شما بگویم در شرایط فعلی ایراد را متوجه جوانی که کلمات رکیک به کار می برد، نمی دانم. به اعتقاد من پروژه هایی که طی سال ها با هسته اخلاق فردی، حقوق شهروندی و دموکراسی خواهی در ایران شکل گرفتند، همگی به تیر غیب دچار شده اند. زمانی که به افرادی مانند دکتر سروش هتاکی می شد، یا زمانی که آتش به اختیارها دفاتر نشریات را محاصره می کردند و حتی کتابفروشی آتش می زدند و تشکل ها را با هجو و هتک و جریان سازی زیر ضرب می بردند، تصور این بود که همه چیز تحت کنترل است تا این که از مقطعی تیرها کمانه کرد!

یعنی در وقت مقتضی با هتاکی و بهتان در بالاترین سطوح برخورد نشد، و حالا آن روند به کف جامعه منتقل شده است. به نظرم آخرین سنجه ای که می توانست به بخش هایی از حاکمیت انذار بدهد، در سال 1401 مشاهده شد. دانشجویانی که عمده دوره تحصیل شان را در فضای مجازی گذرانده بودند، یکباره سیاسی و همبسته شدند و رادیکال ترین شعارها را سر دادند.

آن نقطه باید تغییراتی انجام می شد که نشد. به این ها باید مسئله رسانه را هم اضافه کنیم. در میدان رسانه کشور ما دو نگاه وجود دارد؛ نگاه اول، ملی است و نگاه دوم محفلی. نگاه اول را با مجموعه نقدهایی که ممکن است به آن وارد بدانیم، در دوره وزارت ارشاد آقای خاتمی و دوره ریاست جمهوری ایشان دیدیم. این نگاه معتقد بود همه باید باشند، سخن بگویند و کیفیت و تیراژ است که دست برتر را مشخص می کند؛ اما این نگاه زیر ضرب رفت. نگاه دوم اما به کلی مخالف این روند بوده و هست.

خاستگاه این نگاه بولتن بازی و بولتن خوانی است و اعتقاد دارد فقط چند رسانه محدود باید فعالیت کنند و باقی، حرف های این رسانه هایِ مهندسی شده را اکو کنند. به بیان امروزی تر، نگاه محفلی می خواهد یک محتوای مهندسی شده تولید کند و با ابزارهای جدید، جذب بازدیدکننده (viewer) و دنبال کننده (follower) نماید. اکنون، نگاه دوم غلبه پیدا کرده و طبیعی است رقیب خارجی با بودجه بیشتر و محتوای جذاب تر میدان داری کند.

چه در ساحت سیاست ورزی، چه نظام معرفتی و چه در حوزه رسانه. شما به عنوان یک نیروی اصلاح طلب قائل به این مرزبندی ها هستید؟

حتماً. به گمان من یکی از نقیصه های بزرگ اصلاح طلبان پیشرو و تحول خواهان نداشتن مرزبندی است. یک نیروی سیاسی- فارغ از عنوانی که دارد- حتماً باید روشن و صریح مرزبندی داشته باشد و پیوسته مرزهای اش را به روز کند. این مرزها فراوان هستند و لزوماً به اعتراضات اخیر مربوط نمی شوند. اجمالاً من معتقدم یک نیروی سیاسی در موازنه میان جامعه و حاکمیت باید نگاه اش به سوی جامعه باشد. زیرا نخست باید مردم وجود داشته باشند تا دستگاه حاکمیت بر آن ها حکومت کند.

بنابراین چنانچه نیرو یا نیروهای سیاسی ای در دوگانه ای انگشت اتهام را به سوی جامعه گرفتند، و آن ها را تحمیق و تخفیف و تحقیر کردند، باید به صراحت با آن ها مرزبندی کرد. حالا ممکن است عده ای علاوه بر مرزبندی قائل به فاش گویی هم باشند و وارد جزییات شوند و بگویند چرا چنین نیروهایی علیه مردم سخن می گویند، که این بسته به رویکرد افراد دارد. می توان به مناظره دعوت شان کرد و یا ماهیت آن ها و محافل هدایت کننده شان را افشا کرد.

این نگاه شما ممکن است تا حدی تنه به پوپولیسم بزند. به این معنا که شما از فضاسازی و مسائل گفتمانی عدول کرده و دنباله روی مردم شده اید. مردمی که اتفاقاً شاید شناخت دقیقی از آن ها نداشته باشید…

دست کم این برچسب را درباره خودم قبول ندارم. به اعتقاد من فعال سیاسی باید آگاهی محیطی داشته باشد. یعنی بداند در چه شرایطی، چگونه موضع بگیرد. این موضع طبیعتاً محصول چندین مؤلفه است از جمله شناخت تاریخیِ باورها و اعتقادات، تئوری ها و روندهای موجود.

من در آستانه انتخابات 1403 از سوی برخی دوستان تحت فشار قرار گرفتم تا موضع ایجابی بگیرم و از آقای پزشکیان حمایت کنم. اجمالاً از ایشان شناخت داشتم اما تشخیص ام این بود نباید چنین موضعی بگیرم ولی همزمان گفتم موضع انتخاباتی ام را براساس ترندها و هشتگ ها اتخاذ نکرده و نمی کنم؛ اگر در برهه ای صندوق رأی آزاد شود، حتماً آن را روش مناسبی برای اظهارنظر می دانم. بنابراین، دنباله روی پیشه نکردم.

چه آن که درباره جنگ دوازده روزه موضع خودم را گرفتم. اکنون، معتقدم جامعه مسیر متفاوتی پیش گرفته و اولین وظیفه ما فهم دقیق این مسئله است. ما نباید همه چیز را به چند اطلاعیه رسمی و چند موضع هماهنگ شده ی افراد تقلیل بدهیم و بگوییم تروریست هایی آمدند و کشتند و رفتند. باید مشخص شود مرزبانی و ضدجاسوسی کشور چگونه عمل کرده اند، که تروریست ها آمده اند و کشته اند و رفته اند. این جا نقطه فاصله گذاری من است حتی با برخی اصلاح طلبان سابق! به قول آن ظریفِ نکته سنج باید مراقب صحنه آرایی های خطرناک باشیم!

به عبارتی شما معتقدید نباید برای حوادث دی ماه پاسخ هایی از پیش تعیین شده داشت. مسئله ای که به نظر می رسد دامن برخی نیروهای سیاسی را گرفته است…

دقیقاً. ببینید، زمانی هست که شما کارمند یک شرکت تبلیغاتی هستید. آنجا فارغ از این که مواد اولیه چه کیفیتی داشته، در خط تولید چه گذشته است و محصول نهایی چیست، شما به صفت کارمندی تان و براساس مناسبات حقوق و دستمزد ناگزیر هستید همه ابزارهای تبلیغی را به کار بگیرید، تا آن محصول خوب جلوه کند و پروژه تبلیغی ثمر بدهد و محصول به فروش برسد. آیا این پروسه و منطق در سیاست هم قابل اجراست؟ مطلقاً خیر. زیرا بنیاد سیاست باید بر عقلانیت نقاد باشد نه تجویزهای یک خطی و موهوم.

فهم اعتراضات دی ماه 1404 در گرو پاسخ به چند پرسش است:

اول: جرقه اعتراضات چگونه زده شد و ماهیت اعتراضات چه بود؟

دوم: چرا اعتراضات دامن گیر قوه مجریه نشد و فراتر از آن رفت؟

سوم: چه عواملی باعث پراکندگی اعتراضات در شهرهای متعدد کشور شد؟

چهارم: چرا اعتراضات با خشونت همراه شد؟

بسیار خوب! برخی پاسخی واحد برای این چهار پرسش دارند و آن را به جنگ روانی دشمن، سازوکارهای تبلیغاتی و عوامل آشوب گر ارجاع می دهند…

زمانی من یادداشتی نوشتم و در آن توضیح دادم برخی مفاهیم و عناوین رهزن و گمراه کننده شده اند. به اعتقاد من جنگ روانی از جمله مفاهیمی بوده که به رغم اهمیت آن، باعث گمراهی شده است. برخی گمان می کنند جنگ روانی حاصل دورهمی چند فرد است که بدون توجه به واقعیت میدان اثرگذار خواهد بود. حال این که این طور نیست.

فردی بگوید از فردا به مدت 72 ساعت خورشید طلوع نخواهد کرد و این به علت بی کفایتی حاکمیت است. خوب، جمع این گزاره ها حتماً موجد جنگِ روانیِ تخریبی نخواهد شد زیرا حتی اگر حاکمیت بی کفایت باشد، منشاء طلوع و غروب به بی کفایتی او ارتباطی پیدا نمی کند.

اما ممکن است برخی بگویند معلق نگه داشتن وضعیت تعامل با جهان، سیاست ارزی، نظام دسترسی به منابع و… باعث می شود کاسب های چند صنف وابسته به ارز خارجی نتوانند کالای جدید خریداری کنند و در نتیجه به زودی ورشکسته خواهند شد. این ها همه کمّی هستند و قابلیت ارزیابی دارد و اگر رسانه ای روی آن مانور بدهد، حتماً توفیق پیدا می کند. پس، برای اثرگذاری جنگ روانی باید بستری فراهم باشد. متعاقباً درباره سازوکارهای تبلیغی هم چنین است.

ببینید! باید توجه کنیم جنگ روانی که لقلقه زبان هاست با توجه به برخی اقدامات غیرعقلانی اثرگذاری اش بیشتر خواهد شد. مثلاً هنوز تکلیف آن جنگنده اف-35 و خلبان زن مشخص نشده و این قبیل محتواها باعث می شود هیمنه دستگاه رسانه فرو بریزد. لذا باید توجه کرد صحبت مکرر از جنگ روانی تبعاتی دارد که از جمله آن برجسته شدن ناکارآمدی هاست. علاوه بر جنگ روانی باید در به کار بردن مفاهیمی مانند انقلاب ، کودتا و… هم دقت به خرج دهیم.

به سؤالات چهارگانه خودتان در تحلیل و تبیین اعتراضات دی ماه بپردازیم. نظر خودتان درباره آن ها چیست؟

پاسخ به سؤال اول، یعنی بحث درباره ماهیت اعتراضات نیازمند اطلاعات میدانی و تحلیل ثانویه آمار نهادهای بی طرف است. اما آنچه مسلم است برخی نظرسنجی ها و بعضی کارشناسان مبرّز اقتصادی پیش تر هشدار داده بودند که تاب آوری جامعه، دست کم از بُعد اقتصادی، پایین آمده و اتفاقاتی در پیش است. ضمن آن که جامعه حقیقتاً افق اش را از دست داده بود: چه به لحاظ مناسبات خُرد اقتصادی، چه از نظر تغییرات رفتاری حاکمیت. این مربوط است به اعتراضات بازار و مواردی که جنبه صنفی داشته است. اما بعد دیگر کاملاً به سیاست راجع است و تصویر انسداد سیاسی را بر پرده نمایش افکنده است.

به نظر شما چرا اعتراضات دامن گیر قوه مجریه نشد و فراتر از آن رفت؟

ریشه این مسئله به ساخت قدرت کشور ما مربوط است. برخی رؤسای جمهور، فارغ از مناسبات حقوقی و آنچه در نهادها می گذرد، تمایل داشتند خود را در عرض رهبری تعریف کنند. به عبارتی برای قوه مجریه اصالت قائل بودند و همین امر باعث می شد در جامعه نیز به عنوان هویتی مستقل خطاب قرار بگیرند. اگر کارنامه آقایان هاشمی رفسنجانی، خاتمی و روحانی را ببینید، همگی در این سنت تعریف می شوند. حتی، آقای احمدی نژاد نیز به زعم خود تلاش داشت برای قوه مجریه اعتباری دست وپا کند مثلاً او بر سر وزیر اطلاعات وقت مدتی خانه نشست.

اما سنتی از سال 1400 بنا گذاشته شد که رییس جمهور را در طول رهبری تعریف می کرد. مثلاً آقای رییسی گفته بود، من سرباز امام خامنه ای هستم و مطالبی از این دست. نتیجه این شد که در اعتراضات 1401 اصلاً کسی ایشان را خطاب قرار نداد. این مسئله تا حدودی درباره آقای پزشکیان هم صادق است. ایشان هم بارها گفته است من آمده ام ذیل همان سیاست ها فعالیت کنم. یعنی زمانی که مدام به سیاست های کلی و همچنین دعوا نکردن ارجاع می دهد، این پیام را مخابره می کند که رییس جمهور در طول رهبری است و انتظار خلاقیت نداشته باشید. تداوم حضور برخی وزرای کابینه آقای رییسی هم مؤید این موضوع است.

یعنی شما آقایان رییسی و پزشکیان را در یک قاب قرار می دهید؟

این دو، حتماً با هم تفاوت های جدی دارند و در مواردی غیرقابل مقایسه هستند زیرا حوزه کارشان تفاوت داشته؛ یکی حاکم شرع و دیگری پزشک قلب بوده است. مسئله اما این ها نیست. مردم به شکل عینی شباهت ها و تفاوت ها را تشخیص می دهند. مهم ترین شباهت تعریف کردن خود در طول رهبری است. مهندس بازرگان زمانی گفت: آن نخست وزیری که باید برای ملاقات با وزرا اجازه بگیرد برای لای جرز خوب است. مگر من هویدا هستم و یا امام، محمدرضا شاه که آب خوردن را اجازه بگیریم؟! اگر بنا باشد نخست وزیر، وزیر امور خارجه و وزیر دفاع مورد اعتماد نباشند و تشخیص ندهند که وقتی با یک وزیر ملاقات می کنند چه باید بگویند آن ها را نباید نگه داشت! می خواهم بگویم مسئله ابتکار عمل هنوز حل ناشده باقی مانده و حتی صورت جدیدی به خود گرفته است.

به سؤال دیگر خودتان بپردازیم. چه عواملی باعث پراکندگی اعتراضات در شهرهای متعدد کشور شد؟

سابقاً، برحسب نگاهی غلط تصور بر این بود که ایران یعنی تهران. بعدتر کمی این نگاه غیراجتماعی تغییر کرد و برخی دیگر از مراکز استان ها به رسمیت شناخته شدند، در حالی که واقعیت به گونه ای دیگر بود. زیست روزمره و شبکه ارتباطات باعث می شود مسائل به سرعت در کشور پراکنده و مرزها برداشته شود. مثلاً کسانی که با پیچیدگی های نظام اداری سروکار دارند، حتماً در نقطه ای اشتراک نظر پیدا می کنند و آن این که بوروکراسی کشور پاسخگوی شماری از درخواست های شان نیست. به همین سیاق، در پرونده های قضایی نیز چنین مسئله ای مطرح است؛ کسانی هستند که به هر نحو در دستگاه قضایی وقت شان گرفته می شود یا گرفتار احکام ناعادلانه می شوند.

این موارد که ماهیت شان تبعیض و نابرابری است، فاصله مرکز و پیرامون را از بین برده و باعث شده یک باره خبر جان باختن دادستان یک شهرستان را بشنویم. همین مسئله درباره صداوسیما هم صادق است. زمانی که صداوسیمای یک شهر مورد حمله واقع می شود و خسارت جدی می بیند، حتماً مسأله تولیدات استانی نیست بلکه بحث بر سر نمادهاست؛ یعنی جماعتی در شهرستان ها صداوسیما را نماد وضع موجود می دانند.

به زعم شما چرا اعتراضات با خشونت همراه شد؟

من از واقعیت میدان خبر دقیق ندارم. یعنی نمی توانم بگویم چه حجمی از سلاح وجود داشته، چه تعداد معترض با چه ترکیبی از جمعیت به خیابان آمده و نهایتاً درگیری و خون ریزی چگونه رخ داده اما بر دو نکته تأکید دارم؛ اول و مهم تر از همه این که نظام سیاسی ما، قدرت پیش بینی و پیش گیری اش تحلیل رفته است. دیگر آن که معضل کنترل خیابان و پلیس ضدشورش همچنان در کشور ما لاینحل باقی مانده زیرا اعتراض خیابانی پدیده جدیدی نیست و دنیا آن را هضم کرده و راه کنترل آن را آموخته است.

می خواهم بر پیش بینی و پیش گیری تأکید ویژه بگذارم و مشخصاً بگویم، مادام که نظام سیاسی کشور می خواهد معضلات و بحران ها را به شکل تبلیغاتی حل کند، دائماً باید منتظر امواج اعتراضی باشد. مشخصاً، زمانی که تنها فهم حاکمیت از جوانان، زیست کافه ای و فعالیت فضای مجازی آن هاست و حیات اجتماعی و سیاسی را از آن ها سلب کرده، باید منتظر باشد در نقاط آستانه ای، چه با تبلیغات و فراخوان و چه با تصمیم شخصی، آن ها را در خیابان ملاقات کند. چه آن که این ملاقات یک بار دیگر در سال 1401 به شکل غیرمنتظره ای رخ داده بود!

اساس این مسئله به مهندسی اجتماعی و تولیدات دست ساز حاکمیت بازمی گردد؛ زمانی من بر اصلاح طلبان دست ساز تأکید داشتم و گفتم این چنین نیروهایی هم اصلاح طلبی را به لحاظ کارکردی از خاصیت می اندازند و هم اعتبار خود را از بین می برند. اما الان باید آن گزاره ها را به روز کنم و بگویم: هر موجودیت دست سازی اعم از جوان و پیر، شهری و غیرشهری، مؤمن و غیرمؤمن، در نقطه ای به ضد خود تبدیل می شود.

درباره افق جامعه ایران از شما بپرسم. گمان شما این است که جامعه به کدام سو حرکت خواهد کرد؟

متأسفانه ما در مثلث پیچیده ای محصور شده ایم. ضلع اول، موجودیتی به نام اسراییل است که با تمام توان اش به فکر افق زدایی از جامعه ماست و حتی، نگاهی به تمامیت ارضی ایران دارد. ضلع دوم، دولت دونالد ترامپ است که فشارهای خویش را حداکثری کرده و در حالی که دستی روی ماشه دارد، گوشه چشمی به توافق نشان می دهد. ضلع سوم مثلث اما در داخل است. ما با حاکمیتی مواجه هستیم، که افق اصلاحات درون زا را مسدود کرده و هیچ نشانه ای از تغییرات ملموس و مفید نشان نمی دهد. یعنی هیچ پیامی، به هیچ قشری از جامعه به جهت ترمیم و اصلاح مخابره نمی شود حال آن که شرایط ما تغییرات عمیق و بنیادین می طلبد.

زندگی در چنین شرایطی دو پیامد دارد: اولین پیامد تسلیم طلبی و پررنگ شدن گزاره هایی در حمایت از مداخله خارجی است. شاید یک مثال گویای وضعیت امروز ما باشد. اگر توجه کرده باشید جامعه در انتخابات ریاست جمهوری سال 1372 بخشی از مخالفت خود با سیاست های دولت سازندگی را با رأی به آقای احمد توکلی نشان داده اما این امکان به تدریج سلب و از انتخابات مردم زدایی شد. یعنی بخشی از مردم فاعلیت خود را از دست دادند و تخیّل تغییر فضا نزد آن ها از بین رفت. نتیجه این که به گمانم اگر امروز نظرسنجی مطمئنی صورت بگیرد، احتمالا درصدی قابل تامل از حمله خارجی دفاع خواهند کرد.

دومین پیامد فرسودگی و افسردگی و درخودرفتگی است که هر نوع تحرک اجتماعی را ممتنع می کند. یعنی ما وارد شرایطی می شویم که عوامل انگیزاننده و همبسته ساز یک به یک از حیات فردی و اجتماعی حذف می شوند و این مسئله تبعات بلندمدتی برای ایرانیان دارد.

به عنوان سؤال پایانی، می خواهم درباره کمیته حقیقت یاب یا اساساً فرآیند حقیقیت یابی بپرسم. آیا تشکیل چنین کمیته ای را اثرگذار می دانید؟

من اولاً معتقدم کمیته حقیقت یاب بین المللی ره به جایی نخواهد برد. زمانی که سازمان ملل برای کشتار غزه اظهارنظر می کند یا دیوان لاهه نتانیاهو را جنایتکار جنگی اعلام می کند، هیچ کشوری این آراء را به رسمیت نمی شناسند. یعنی در دنیا جایی وجود ندارد که به بی طرفی شهره باشد و رأی اش لازم الاتباع باشد. کمیته حقیقت یاب داخلی هم شاید در دعواهای عشیره ای کارساز باشد، اما فراتر از آن خیر؛ حتی تجربیات پرونده قتل های زنجیره ای و کوی دانشگاه تهران هم نشان داد، ساختار حقیقت یابی ایران فشل است و در نقطه ای به صخره های ستبر برخورد می کند!

اما علاوه بر بحث کمیته حقیقت یاب و امثال ذلک یک مسئله را ما باید به درستی کالبدشکافی کنیم. در اعتراضات دی ماه، خوانش چند گزاره مهم است: اولین آن ها مربوط به ترامپ است که گفت اگر جمهوری اسلامی همچون گذشته مردم اش را بکشد، امریکا در موضوع مداخله خواهد کرد. دیگری، فراخوان رضا پهلوی است که به پشتوانه پیام ترامپ، مردم را برای دو روز 18 و 19 دی به سر دادن شعار دعوت کرد؛ چه خیابانی، چه از منازل. سوم، حضور مردم در خیابان در دو روز مورد اشاره است که سپس کشتار اتفاق افتاد و با تقریب بالایی مشخص است چه کسانی قاتل بوده اند.

ترامپ بعد از آن دو روز، چندین نوبت اعلام موضع کرده اما اقدامی نکرده است. حال باید پرسید، چه کسی مقصر است و باید پاسخگوی خون های ریخته شده باشد؟ ترامپ، نتانیاهو، رضا پهلوی، نیروی امنیتی یا روشنفکرانی که می توانستند مردم را از خیابانی شدن مضاعف سیاست بازبدارند یا رسانه هایی که مردم را تشویق کردند به خیابان بروند؟ اگر در این اعتراضات یک فرد کشته شده بود، باید سراغ مباشر می رفتیم یعنی کسی که واقعه قتل به او انتساب پیدا می کند، اما اگر تعداد زیادی کشته شوند باید سراغ چه کسی برویم؟