بدن هایشان در برابر موجی از فشارهای اجتماعی و روانی ناتوان شده است. هرکدام در ماه های اخیر به شکلی با بروز یا شدت بیماری روبه رو شده اند. مشاهدات نشان می دهد استرس های اجتماعی و بحران های اخیر در ایران، فقط سلامت روان را تهدید نکرده اند، بلکه با تأثیر مستقیم بر بدن و عملکرد سیستم ایمنی و عصبی، بیماری های روان تنی را افزایش داده اند.

به گزارش شرق، تجربه متخصصان در این ماه ها، از بازگشت بیماری هایی مانند ام اس، برهم خوردن چرخه قاعدگی، شدت گرفتن آندومتریوز و انواع دیگر بیماری ها حکایت می کند. این وضعیت نشان می دهد با موجی از بیماری های روان تنی مواجهیم که در آینده بیشتر هم خواهد شد. با این حال نگرانی انجمن روان شناسی و روان پزشکی منجر به اجرای طرح ارائه خدمات رایگان سلامت روان در کل کشور شده است. درحالی که بسیاری از کارشناسان باور دارند، چنین طرح هایی فقط جواب گوی بخش کوچکی از آسیب های وارده بر روان جامعه خواهد بود و شاهد عوارض بیشتری از بحران های روانی این روزهای جامعه خواهیم بود.

ریتم همیشگی عادت ماهانه آن ها، چند ماهی است بر هم خورده. مثل زهرا که از شروع اعتراضات دی ماه، دو بار پریود شده و فریناز که بعد از جنگ 12روزه چهار ماه پریودش به تعویق افتاده و همچنان تحت نظر پزشک است: دردی که این مدت تجربه می کنم اصلا شبیه پریودهای قبلی ام نیست؛ دردی زیاد و غیرقابل تحمل است . اثرات روانی این چند ماه بدن های جوان آن ها را بی دفاع کرده است.

حسین ، ورزشکار جوانی که حالا با کمردرد شدید چند هفته ای است در خانه استراحت می کند، یکی دیگر از آن هاست: به مراسم یکی از دوستان دورم که در اعتراضات دی ماه کشته شده بود رفتم، وقتی به خانه برگشتم کمرم گرفت. تا به حال چنین دردی را تجربه نکرده بودم. نمی توانستم صاف شوم. از درد عرق سرد می کردم. حتی نمی توانستم پاهایم را تکان دهم. دکتر گفت کانال نخاع و دیسکم آسیب جدی دیده. پزشک مغز و اعصاب به صراحت گفت این دردها احتمالا ریشه عصبی دارد. خودم همان روز بعد از مراسم احساس کردم چیزی در من فروریخت که توان بازیابی آن را ندارم، احتمالا سلامت بدنم بوده است .

روایت های بسیاری از بیماری های مختلف وجود دارد که در همین چند ماه با شدت بیشتر در بدن آن ها بروز پیدا کرده است. رادین از معده دردهای شدیدش می گوید: همیشه مختصر معده دردی داشتم که تحت کنترل بود، اما این روزها با خواندن و دیدن هر خبر از اتفاقات اخیر و اخبار جنگ احتمالی، دردم بیشتر می شود. هر خبری می خوانم انگار اسیدی در معده ام می ریزند و نمی دانم با این درد چه کنم .

بیماری های روان تنی یا سایکوسوماتیک در روایت بیشتر آن ها دیده می شود. منیژه هم مانند بسیاری دیگر از جوان ها در این روزها با شدت بیماری آندومتریوز مواجه شده است، تا جایی که بیماری به آپاندیس، رحم و روده اش سرایت کرده و منجر شده آپاندیس و مقداری از روده اش را بردارند. این زن جوان حالا با تحمل درد زیاد در بیمارستان بستری است. عوارض فشارهای روانی بر جسم، تمامی ندارد و هرکدام به شکلی بروز می کند.

پریسا ، بعد از ماجرای جنگ 12روزه با خشکی شدید دهان و چشم مواجه شد که بعد از مدت ها پیگیری برای درمان مشخص شد دچار نوعی بیماری خودایمنی به نام شوگرن شده؛ بیماری ای که سیستم ایمنی به غدد رطوبتی خود حمله می کند. سمیه هم به دلیل کاهش سیستم ایمنی، بیماری ام اسی که دارد شدت گرفته است: بیماری من مدت ها در حالت پایدار و کنترل شده بود، اما با شروع اتفاقات اخیر همه چیز عوض شد.

چند ماه قبل یکی از اقوام نزدیک را از دست دادیم، حتی شاهد جنگ بودیم، هیچ کدام پایداری بیماری ام را برهم نزد. اما الان بی حسی یک طرف بدنم، همراه با تاری دید شروع شده است. تحت درمانم و مدتی است هیچ خبری را نمی خوانم، تازه این هفته کمی به تعادل قبل برگشتم ولی پزشکم تأکید کرده، تحت هیچ شرایطی اخبار منفی نخوانم . تجربه ناآرامی های اجتماعی برای کودکان دشوارتر است.

فرید ، معلم کلاس سوم ابتدایی یکی از مدارس دولتی جنوب شرق تهران است و توضیح می دهد: بعد از حمله خردادماه اسراییل، یکی از شاگردانم دچار اضطراب شدید شده و از مهرماه حتی یک هفته هم درست سر کلاس نیامده است. هر بار آمد، فقط گریه کرد و بهانه مادرش را گرفت. دچار ترس شدید شده و همچنان هر بار که من دیدمش لاغر و ضعیف تر شده است. به دلیل این شرایط از درس هم عقب ماند و احتمالا امسال را باید دوباره بخواند .

بسیاری از پزشکان تأکید می کنند بحران های اجتماعی مستقیم بر روان مردم اثر گذاشته و باعث شدت یا بروز برخی بیماری ها شده است. طیبه عباسیون، عضو انجمن متخصصان نورولوژیست های اروپا، عضو کمیته علمی انجمن ام اس ایران و عضو رسمی اتحادیه بین المللی کنترل صرع، درباره تأثیر استرس های اجتماعی بر بیماری های مغز و اعصاب این موضوع را توضیح می دهد.

او با اشاره به نقش مستقیم استرس در تشدید بیماری های مغز و اعصاب می گوید: در این زمینه می توان به طور مشخص به چند بیماری اشاره کرد که استرس در تشدید حملات آن ها نقش ثابت شده دارد. نخستین مورد، بیماری ام اس است. استرس می تواند باعث تشدید حملات ام اس شود. علت این مسئله به تغییراتی بازمی گردد که در جدار رگ های مغزی و سلول هایی مانند آستروسیت ها رخ می دهد. در شرایط استرس، انقباضاتی ایجاد می شود که نفوذپذیری عروق را افزایش می دهد و این مسئله موجب عبور لنفوسیت ها و سلول های ایمنی از خون به مغز و نخاع می شود.

در نتیجه، حمله بیماری ام اس بروز می کند؛ حمله ای که می تواند با علائمی مانند ضعف یا بی حسی اندام ها، بی حسی یک سمت بدن یا اختلال بینایی همراه باشد. ماه های اخیر بیماران متعددی پس از تجربه استرس های شدید دچار عود بیماری شده اند؛ بنابراین کاملا ثابت شده است استرس باعث تشدید حملات ام اس می شود. به همین دلیل به بیماران توصیه می شود تا حد امکان از پیگیری مداوم اخبار منفی و اضطراب زا پرهیز کنند. استرس می تواند در بروز حملات تشنجی نقش داشته باشد، هرچند شدت تأثیر آن به اندازه ام اس نیست، اما همچنان یکی از عوامل محرک حملات محسوب می شود. میگرن و سردردهای تنشی نیز از دیگر اختلالاتی هستند که به شدت تحت تأثیر استرس قرار می گیرند .

او ادامه می دهد: استرس موجب انقباض عضلات ناحیه گیجگاهی و پیشانی می شود و این انقباض ها فشار بیشتری به جمجمه وارد می کنند که در نهایت به بروز یا تشدید سردردهای شدید و تنشی می انجامد. همچنین استرس با ایجاد انقباض عروقی می تواند در بروز سکته های مغزی نیز بی تأثیر نباشد. توجه داشته باشید که ام اس عمدتا بیماری افراد جوان، به ویژه زنان جوان است و معمولا از حدود 25سالگی به بعد بروز می کند.

میگرن نیز بیشتر در سنین جوانی و میانسالی دیده می شود. صرع محدود به سن خاصی نیست، اما برخی انواع ژنرالیزه که نگرانی بیشتری ایجاد می کنند، غالبا در نوجوانی یا جوانی آغاز می شوند. در مقابل، سکته های مغزی بیشتر در دهه پنجم و ششم زندگی رخ می دهند. استرس علاوه بر تنگ کردن عروق، می تواند فشار خون را افزایش دهد و از این طریق خطر سکته مغزی را نیز بیشتر کند. بیمارانی که در این مدت با تشدید علائم مراجعه کرده اند، عمدتا در گروه های سنی جوان بوده اند؛ به ویژه مبتلایان به ام اس، صرع و میگرن. توجه کنید برخی استرس ها اجتناب ناپذیر هستند، اما تا جایی که امکان دارد باید از مواجهه مداوم با اخبار منفی و حتی اخبار کاذب پرهیز کرد. کنترل استرس نقش مهمی در مدیریت بیماری های نورولوژیک دارد. در مواردی که فرد قادر به کنترل اضطراب نیست، استفاده از داروهای ضداضطراب تحت نظر پزشک می تواند به کنترل بهتر بیماری کمک کند .

بیش از 17 زن جوان از تغییر در روند، زمان و کیفیت عادت ماهانه خود در ماه های اخیر توضیح دادند که با افزایش اضطراب های اجتماعی چرخه قاعدگی آن ها با مشکلات بیشتری مواجه شده است.

در همین زمینه، اعظم السادات موسوی، رییس سابق انجمن زنان و زایمان و فوق تخصص آنکولوژی زنان، درباره تأثیر استرس های شدید بر چرخه قاعدگی زنان می گوید: استرس زیاد و افسردگی می تواند روی چرخه قاعدگی اثر گذاشته و حتی بر عملکرد تخمدان ها نیز تأثیر بگذارد. قطعا همه بیماری های روانی می توانند بر سیستم جسمی اثر بگذارند، به ویژه در مورد پریود که فرمانش را از مغز می گیرد. البته اگر قرار باشد بحث علمی دقیقی انجام شود، باید مطالعات و بررسی های مستند صورت بگیرد. در دوره هایی مثل جنگ 12روزه یا زمان کرونا، موارد بسیار زیادی از این اختلالات را دیدیم، اما جای بررسی علمی دقیق خالی است .

به گفته او، هنوز درباره تبعات جنگ 12روزه بررسی جامعی انجام نشده است: برخی زنان می گویند از آن دوره تاکنون، با وجود درمان، همچنان مشکلات زنانه دارند. اگر به مطب های زنان مراجعه کنید، با حجم بالایی از این موارد روبه رو می شوید. بیشترین نمود این اختلالات در حوزه قاعدگی دیده می شود، اما محدود به آن نیست. قطعا اختلالات دیگری هم می تواند وجود داشته باشد؛ از مشکلات گوارشی گرفته تا مسائل قلبی عروقی، چراکه دستگاه گوارش و سیستم قلبی عروقی هم ارتباط نزدیکی با وضعیت روانی افراد دارند .

ابتلا به سرطان یکی دیگر از نگرانی ها از شدت گرفتن اضطراب و استرس در جامعه است. علی مطلق، رییس انجمن رادیوآنکولوژی ایران، با اشاره به پیچیدگی علل بروز سرطان تأکید می کند: سرطان بیماری ای نیست که فقط توسط یک عامل ایجاد شود؛ مجموعه ای از عوامل ژنتیکی، ارثی و محیطی در شکل گیری آن نقش دارند. از نظر تئوریک، استرس می تواند شرایطی را در بدن ایجاد کند که احتمال بروز سرطان را افزایش دهد، اما این به معنای وجود یک رابطه خطی و قطعی نیست. یکی از مسیرهای احتمالی، تأثیر استرس بر عملکرد سیستم ایمنی است. استرس می تواند کارکرد سلول های کشنده طبیعی را که وظیفه شناسایی و از بین بردن سلول های سرطانی را بر عهده دارند، مختل کند.

در نتیجه، ممکن است توان بدن برای مقابله با سلول های بدخیم کاهش یابد. استرس می تواند به ایجاد یک وضعیت التهابی مزمن با شدت پایین منجر شود. افزایش هورمون کورتیزول و بالارفتن برخی سایتوکاین های التهابی شرایطی را فراهم می کند که در آن، اگر سلول های بدخیم شکل بگیرند، احتمال بقای آن ها بیشتر شود. استرس می تواند موجب اختلال خواب، پرخوری، افزایش مصرف سیگار یا الکل شود؛ عواملی که هریک به طور مستقل با افزایش خطر سرطان مرتبط هستند .

به گفته او، استرس به طور مستقیم یک عامل واحد را فعال نمی کند، بلکه مجموعه ای از شرایط و رفتارها را رقم می زند که ممکن است خطر بروز سرطان را بالا ببرد. بااین حال، در حال حاضر مطالعه ای با قدرت کافی که رابطه مستقیم و خطی بین استرس و بروز سرطان را اثبات کند، وجود ندارد: استرس می تواند زمینه ساز باشد، اما نمی توان گفت حتما باعث سرطان می شود. از آنجا که خود بیماری و درمان های آن به طور طبیعی کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار می دهد، استرس مضاعف می تواند این اختلال را تشدید کند. بااین حال، درباره ارتباط مستقیم استرس با طول عمر بیماران مبتلا به سرطان نیز هنوز شواهد قطعی در دست نیست، هرچند تأثیر آن بر کیفیت زندگی شایان توجه است .

حمید پورشریفی، رییس انجمن روان شناسی ایران، درباره پیامدهای روانی بحران های اخیر و راه اندازی طرح مشاوره رایگان توضیح می دهد: آنچه در این روزها شاهدیم، مواجهه با شرایط اجتماعی خاصی است که در آن بسیاری در معرض تروما و ضربه های روانی قرار گرفته اند. پیش بینی می شود بخشی از افرادی که مستقیما با این ضربه ها مواجه شده اند یا شاهد آن بوده اند، دچار اختلال استرس پس از سانحه شوند.

در عین حال، برخی از هم وطنان در وضعیت سوگ قرار دارند و اگر مراحل سوگواری به درستی طی نشود، احتمال تبدیل آن به سوگ پیچیده وجود دارد. بنابراین ارائه مداخلات روان شناختی برای این افراد ضروری است . او ادامه می دهد: گروه دیگری از افراد نیز به دلیل ابهام نسبت به آینده و احتمال تداوم ناامنی، دچار اضطراب های فراگیر شده اند.

افزون بر این، بخش درخور توجهی از جامعه با نوعی سوگ جمعی مواجه اند؛ حالتی که می تواند با احساس درماندگی، بی انگیزگی، ناتوانی در انجام امور روزمره و حتی افکاری از جنس چرا من زنده مانده ام همراه باشد. تک تک این موارد ضرورت مداخله سریع روان شناختی را نشان می دهد. افرادی که پیش از این نیز مشکلات روان شناختی داشته اند، ممکن است در اثر این شرایط با تشدید علائم مواجه شوند، چراکه چنین بحران هایی می تواند نقش عامل فعال ساز یا تشدیدکننده را ایفا کند.

زمانی که افراد هیجان های منفی شدید را تجربه می کنند اما امکان ابراز بیرونی آن را ندارند، احتمال بازگشت این هیجان ها به درون و بروز آسیب های روانی ازجمله افزایش خطر خودکشی در آینده را دارند. از طرفی بیماری های روان تنی هم نگرانی خاص خود را دارد. در این زمینه شواهد علمی گسترده ای وجود دارد که یکی از مدل های شناخته شده جهانی است که براساس آن، اگر فرد دارای آسیب پذیری روان شناختی باشد، شرایط استرس زا می تواند موجب بروز یا تشدید اختلالات شود. بنابراین در صورتی که درمان به موقع صورت نگیرد، احتمال شدت این نوع بیماری ها هم افزایش پیدا می کند .

پورشریفی در ادامه از اقدام مشترک انجمن روان شناسی ایران با انجمن علمی روان پزشکان ایران خبر می دهد و می گوید: در پی این شرایط، از روان شناسان و روان پزشکان دعوت شد تا در صورت تمایل برای ارائه مشاوره رایگان، اعلام آمادگی کنند. در این فراخوان، هزارو 34 نفر اعلام آمادگی کردند که از میان آن ها، ملاک ورود، داشتن پروانه اشتغال معتبر و سوابق بالینی و آموزشی مرتبط بود. با توجه به حساسیت شرایط و اهمیت محرمانگی و حرفه ای بودن خدمات، جلسه هماهنگی با متخصصان برگزار و راهنمای عملی مشخصی تدوین و ابلاغ شده است. برای حفظ کامل محرمانگی، هر درمانگر یک لینک اختصاصی برای برگزاری جلسه آنلاین در اختیار دارد و پس از رزرو وقت، لینک مربوطه برای مراجع ارسال می شود. به این ترتیب جلسه مشاوره در فضایی محرمانه و صرفا میان درمانگر و مراجع برگزار خواهد شد. این خدمات به صورت آنلاین ارائه می شود و هم وطنان از سراسر کشور می توانند از طریق سامانه، متخصص مورد نظر خود را انتخاب کرده و در زمان تعیین شده در جلسه مشاوره شرکت کنند .