زمانی که دانشمندانِ National Center for Wildlife در عربستان سعودی در سال های 2022 و 2023 در حال بررسی غارها برای جست وجوی حیات وحش بودند، با موردی عجیب روبه رو شدند: هفت یوزپلنگ که به طور طبیعی در پنج غار نزدیک شهر شمالی عرعر در عربستان مومیایی شده بودند. بقایا تا حد زیادی سالم بودند و بافت نرم و اسکلت ها به خوبی حفظ شده بودند. اکنون تحلیل DNA سه مورد از این مومیایی ها نکته ای را آشکار کرده که به گفته پژوهشگران می تواند به بازمعرفی یوزپلنگ ها در طبیعت شبه جزیره عربستان کمک کند.

یوزپلنگ ها زمانی در بخش های گسترده ای از آفریقا و قسمت هایی از آسیا می زیستند، اما اکنون تنها در 9 درصد از گستره تاریخی خود یافت می شوند. پیش تر گمان می رفت یوزپلنگ آسیایی با نام علمی Acinonyx jubatus venaticus تنها زیرگونه ای بوده که تاکنون در عربستان سعودی حضور داشته است. این گونه اکنون در وضعیت به شدت در معرض خطر انقراض قرار دارد و جمعیت کوچکی از آن در حیات وحش ایران باقی مانده است. در سراسر شبه جزیره عربستان، یوزپلنگ ها در دهه 1970 منقرض شده محلی تلقی شدند.

اما هنگامی که پژوهشگران سه مومیایی را تحلیل کردند، دریافتند دو نمونه قدیمی تر از دید ژنتیکی به زیرگونه Acinonyx jubatus hecki که با نام یوزپلنگ شمال غرب آفریقا شناخته می شود، نزدیک تر هستند.

این یافته ها نشان می دهند دست کم دو زیرگونه یوزپلنگ زمانی در شبه جزیره عربستان می زیستند. این کشف می تواند به تلاش ها برای بازمعرفی آن ها کمک کند، زیرا اکنون دانشمندان می دانند کدام تبارهای یوزپلنگ پیش تر در این منطقه زیسته اند و شواهدی از موفقیت آن ها در این ناحیه یافته اند.

احمد البوق، نویسنده اصلی مطالعه و پژوهشگر بوم شناسی گفته: این موضوع بسیار شگفت انگیز بود. این یافته نخستین مورد مستندسازی شده از مومیایی شدن طبیعی در یوزپلنگ ها و نخستین شاهد فیزیکی از حضور زیرگونه های یوزپلنگ در شبه جزیره عربستان است. افزون بر این، استفاده یوزپلنگ ها از غار یک رفتار بسیار عجیب است که هم خودِ این کشف و هم زمینه وقوع آن را کاملاً غیرمنتظره میکند.

پژوهشگران در حال بررسی این موضوع هستند که چرا یوزپلنگ ها وارد غارها شده و از آن ها استفاده کرده اند؛ آن ها باور ندارند این اتفاق تصادفی بوده یا برای انزوا در آستانه پایان عمر انجام شده است. با این حال، به گفته البوق، محیط غار و شرایط بسیار خشک آن در مومیایی شدن یوزپلنگ ها نقش داشته است.

در کنار هفت مومیایی یوزپلنگ، پژوهشگران در داخل غارها با بقایای اسکلتی 54 گربه سان دیگر هم روبه رو شدند. نویسندگان مطالعه پنج مورد از آن ها را تاریخ گذاری کردند و دریافتند قدیمی ترین آن ها حدود 4000 سال قدمت دارد. دو مومیایی که تحلیل شدند، قدمتی حدود 130 تا 1870 سال دارند. نویسندگان قصد دارند مومیایی ها و قطعات اسکلتی باقی مانده را برای شناسایی احتمالی زیرگونه های نمونه های بیشتر، باز هم بررسی کنند.

به گفته البوق: این کشف از آن جهت مهم است که شرقی ترین ثبت از یک زیرگونه آفریقایی یوزپلنگ را نشان می دهد و ثابت می کند شمال عربستان سعودی طی هزاران سال میزبان چندین تبار یوزپلنگ بوده است. این یافته ها در مجموع درک ما از استفاده یوزپلنگ ها از چشم انداز زیستی را دقیق تر می کند، جدول زمانی حذف منطقه ای آن ها را روشن تر میکند و وضوح بیشتری درباره زیرگونه های تاریخی حاضر در این منطقه فراهم می کند.

بقایای کشف شده شامل حیوانات جوان و بالغ هم می شود و این یعنی یوزپلنگ ها تنها در حال عبور نبوده اند، بلکه آنجا تولیدمثل کرده و شکوفا شده اند، به بیان دیگر، این چشم انداز روزگاری از جمعیت های کامل یوزپلنگ پشتیبانی می کرده، به ویژه کنار گونه های طعمه مانند غزال ها که اکنون در عربستان سعودی با موفقیت احیاء می شوند.

به گفته البوق، جمعیت های حیات وحش در شبه جزیره عربستان در گذشته بر اثر فعالیت های انسانی، از جمله شکار بی رویه و تغییر کاربری زمین، کاهش یافته بودند، اما اکنون با وجود مناطق حفاظت شده ی گسترده در خاورمیانه، بسیاری از تهدیدهای اصلی برای یوزپلنگ ها، مانند تخریب زیستگاه، مزاحمت انسانی و رقابت با شیرها، کاهش یافته است. در نتیجه، البوق معتقد است عربستان سعودی در موقعیت مناسبی برای حمایت از احیای گونه ای قرار دارد که زمانی در سراسر منطقه گسترده بود.