فرارو الدار مامدوف، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل اندیشکده کویینسی

به نقل از نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت، با افزایش احتمال حمله نظامی آمریکا به ایران، متحدان واشنگتن در خلیج فارس، کشورهایی که میزبان پایگاه های نظامی آمریکا هستند با نگرانی در انتظار واکنش تلافی جویانه تهران نشسته اند و هم زمان در حال لابی گری فشرده برای مهار تنش ها هستند.

ابعاد بسیج نظامی آمریکا چشمگیر است. بنا بر گزارش کلی ولاهوس در وب سایت ریسپانسیبل استیت کرفت ، دست کم 108 فروند هواپیمای سوخت رسان در حوزه مأموریتی فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) مستقر شده یا در مسیر استقرار قرار دارند. به گفته افسران نظامی، حملات می تواند در هر لحظه آغاز شود. این سطح از آمادگی نشان می دهد عملیات نه تنها ممکن است قریب الوقوع باشد، بلکه می تواند دامنه ای گسترده تر و مدتی طولانی تر از حمله محدود جنگ دوازده روزه داشته باشد.

در میان ناظران و تحلیلگران منطقه ای، نوعی حس سرنوشت محتوم شکل گرفته است: با توجه به این تدارکات، به نظر می رسد فضای مانور برای دونالد ترامپ جهت عقب نشینی آبرومندانه کاهش یافته است. اما در حالی که برنامه ریزان نظامی آمریکا اهداف را مرور می کنند، عراق و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس بیش از هر چیز ریسک ها را می بینند. آنا جیکوبز خلیف، پژوهشگر مؤسسه کشورهای عرب خلیج فارس ، گفته است این کشورها شاید از تضعیف ایران ناخشنود نباشند، اما بیش از همه از سناریوی هرج ومرج و احتمال قدرت گیری نیروهای رادیکال تر بیم دارند.

از ژانویه تاکنون، عربستان سعودی، قطر و عمان در کنار ترکیه و مصر تلاش های دیپلماتیک فشرده ای برای بازگرداندن واشنگتن و تهران از لبه پرتگاه انجام داده اند که این اقدام نه از سر همدلی با ایران، بلکه بیشتر به خاطر واکنش تلافی جویانه ایران است. گالیپ دالای در تحلیلی برای چتم هاوس نوشت که تضعیف ایران به معنای تغییر موازنه منطقه ای است و در چنین سناریویی، اسراییل به عنوان هژمون رو به صعود بیشترین بهره را خواهد برد. به گفته او، برای رهبران خاورمیانه تهدیدها تغییر کرده اند: اکنون نگرانی اصلی، اسراییلی توسعه طلب و نیز هرج ومرج ناشی از فروپاشی احتمالی دولت ایران است.

بدر السیف، استادیار دانشگاه کویت نیز هشدار داده است بمباران ایران با منافع کشورهای عربی خلیج فارس همخوانی ندارد؛ زیرا تضعیف نظام کنونی چه از مسیر تغییر نظام و چه بازآرایی داخلی، می تواند به هژمونی بی سابقه اسراییل بینجامد؛ وضعیتی که به سود کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نخواهد بود.

برای عراقِ عمدتاً شیعه، خطر بی ثباتی حتی ملموس تر است. این کشور پس از دهه ها آشوب به ویژه پس از حمله آمریکا در 2003 همچنان در تلاش برای تثبیت نظام سیاسی خود است و تلاش می کند از این تقابل دور بماند. با این حال، برخی تحلیلگران هشدار می دهند گروه های شیعه تندرو مانند کتائب حزب الله و حرکه النجبا ممکن است در صورت حمله به ایران، خود را ناگزیر به هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی در منطقه بدانند.

یک منبع آگاه در بغداد تأکید کرده است که جریان های اصلی شیعه در عراق که در قالب چارچوب هماهنگی شیعیان فعالیت می کنند و ائتلاف دولت قانون به رهبری نوری المالکی و ائتلاف فتح به رهبری هادی العامری را در بر می گیرند هرگونه تقابل مستقیم آمریکا و ایران در خاک عراق را تهدیدی وجودی برای حاکمیت شکننده خود می دانند.

تهران نیز تمایل دارد عراق از میدان درگیری دور بماند. ایران در شرایطی که با فشارهای فزاینده روبه رو است، به همسایه ای باثبات و شریک تجاری نیاز دارد که برق و کالاهایش را خریداری کند؛ نه کشوری که دوباره در چرخه هرج ومرج فرو رود. برای کشورهای عربی خلیج فارس، خطر چندلایه است. نخست، تهدید فیزیکی مستقیم مطرح است. ایران بارها اعلام کرده پایگاه های نظامی آمریکا در منطقه اهداف مشروعی برای حمله اند. حمله ژوئن 2025 به پایگاه هوایی العدید در قطر هرچند تلفات انسانی نداشت، اما هشداری جدی برای رهبران منطقه بود.

کارزاری گسترده تر می تواند زیرساخت های قطر، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و بحرین را در معرض حملات موشکی یا پهپادی قرار دهد. اظهارات مقام هایی چون علی شمخانی نشان می دهد پاسخ احتمالی این بار ممکن است بسیار فراتر از حمله نمادین به العدید باشد.

این تهدید صرفاً نظری نیست. در سال 2019، تأسیسات نفتی عربستان با حمله ای منسوب به ایران فلج شد؛ رخدادی که نشان داد زیرساخت های انرژی خلیج فارس آسیب پذیرند. در سناریویی که تهران آن را نبردی وجودی تلقی کند، انگیزه هدف قرار دادن کشورهایی که میزبان نیروهای آمریکایی هستند افزایش خواهد یافت. حتی در غیاب حملات مستقیم، تبعات اقتصادی سنگین خواهد بود. کشورهای خلیج فارس در حال تنوع بخشی به اقتصادهای خود و جذب سرمایه و نیروی متخصص خارجی اند؛ اما سایه جنگ منطقه ای می تواند سرمایه گذاران و متخصصان را به خروج وادارد.

نگرانی از موج پناهجویان نیز جدی است. بندرعباس ایران فاصله ای کوتاه تا دبی دارد. فروپاشی اقتصادی یا بی ثباتی داخلی در ایران می تواند هزاران نفر را روانه سواحل جنوبی خلیج فارس کند. در کنار این ها، کابوس بزرگ اقتصادی نیز مطرح است: تنگه هرمز. مقام های ایرانی هشدار داده اند در صورت جنگ، همه گزینه ها از جمله انسداد این گذرگاه حیاتی روی میز است. هرچند بستن کامل تنگه به صادرات نفت ایران به چین نیز لطمه می زند، اما سناریوی انسداد هوشمند محتمل تر است: رهگیری انتخابی نفتکش های مرتبط با غرب و تسهیل عبور محموله های چین؛ الگویی مشابه آنچه حوثی ها در دریای سرخ آزموده اند. حدود یک پنجم نفت جهان از این گذرگاه عبور می کند. حتی تهدید به اختلال در آن می تواند حق بیمه حمل ونقل را جهش دهد و قیمت جهانی نفت را بالا ببرد.

چنین سناریویی می تواند شبح تورم را دوباره بر اقتصاد جهانی بیفکند. حمله به زیرساخت های نفتی غیرنظامی با هدف افزایش قیمت نفت و بالا بردن نرخ بهره، عملاً ضربه ای مستقیم به وعده اقتصادی دونالد ترامپ در آستانه انتخابات میان دوره ای خواهد بود. اما خطر بزرگ ترپیامدی معکوس و طعنه آمیز است: حمله نظامی آمریکا ممکن است تهران را به کنار گذاشتن دکترین رسمی صلح آمیز بودن برنامه هسته ای و حرکت به سوی تسلیحاتی سازی سوق دهد.

چنین تحولی، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس را در بدترین وضعیت ممکن یعنی همسایگی با ایرانی انتقام جو، تجدیدنظرطلب و بالقوه هسته ای قرار می دهد. این چشم انداز می تواند به ویژه عربستان سعودی و امارات متحده عربی را به سمت پیگیری بازدارندگی هسته ای مستقل سوق دهد و منطقه را وارد مسابقه تسلیحاتی بی ثبات کننده ای کند. همین نگرانی بود که محمد بن سلمان را واداشت استفاده از حریم هوایی عربستان برای حمله به ایران را علناً رد کند. امارات نیز موضعی مشابه اتخاذ کرد و انور قرقاش خواستار راه حل دیپلماتیک بلندمدت میان واشنگتن و تهران شد.

با وجود این ریسک های آشکار، رویکرد واشنگتن برای بسیاری از ناظران منطقه ای گیج کننده است. حتی در شرایطی که ایران در مذاکرات ژنو از آمادگی برای امتیازدهی در پرونده هسته ای از جمله تعلیق غنی سازی سخن گفته، ترامپ ظاهراً در پی تسلیم فراگیر تهران است. در همین حال، تقویت نظامی آمریکا ادامه دارد و اضطراب در ریاض، ابوظبی، دوحه، مسقط و بغداد رو به افزایش است. متحدان خلیج فارس واشنگتن برای جنگ هورا نمی کشند؛ آن ها تلاش می کنند با تمام توان از وقوع آن جلوگیری کنند. گوش سپردن به این هشدارها، نه تنها به سود منطقه، بلکه به سود خود آمریکا خواهد بود.

گالیپ دالای هشدار داده است پیامدهای فروپاشی یک دولت در ایران می تواند از آنچه خاورمیانه در عراق، سوریه یا یمن تجربه کرده، بسیار فراتر رود؛ چه از منظر بی ثباتی، مهاجرت، افراط گرایی و گسترش گروه های مسلح و چه از حیث سرریز منطقه ای بحران. به باور او، رهبران منطقه معتقدند ایالات متحده باید به دیپلماسی فرصت واقعی بدهد؛ زیرا گزینه جایگزین، جنگی ویرانگر و چرخه ای دیگر از فاجعه و درگیری خواهد بود.