صادق زنگنه در شرق نوشت: هشت سال از 47 سال عمر جمهوری اسلامی در جنگ با عراق گذشته است، یعنی یک ششم که در تناسب عمر درازی است. حکومت ها بعد از جنگ، تنها از زاویه حماسه به آن می پردازند، اما رنج و مصیبت جنگ از اذهان مردم با نمایش های حماسی پاک نمی شود. با این حال در این روزها که بحث حمله آمریکا به ایران داغ است، بخشی از مردم به صراحت از جنگ استقبال می کنند!

این یادداشت، چرایی این موضوع را از منظر نوروساینس و روان شناسی بررسی می کند. برای ساده کردن موضوع علمی نوروساینس به دانیل گلمن که از متخصصان قابل فهم کردن علوم پیچیده است، رجوع می کنیم. اصطلاح ربایش آمیگدال (Amygdala Hijack) که توسط او ابداع شده، در توصیف موقعیت هایی به کار می رود که فرد در اثر یک تهدید ناگهانی یا هیجان شدید، واکنشی سریع و تکانشی نشان می دهد (این اصطلاح یک استعاره آموزشی است، اما بر پایه یافته های واقعی نوروساینس شکل گرفته است).

در شرایط عادی، اطلاعات حسی پس از ورود به مغز، علاوه بر پردازش اولیه، به قشر پیش پیشانی (Prefrontal Cortex) نیز می رسند. این ناحیه مسئول کارکردهای اجرایی مانند تصمیم گیری منطقی، مهار تکانه ها و حل مسئله است. اما زمانی که محرکی به عنوان تهدید فوری ارزیابی شود، آمیگدال که در پردازش اهمیت هیجانی محرک ها و واکنش به تهدید نقش دارد، به سرعت فعال می شود.

در این وضعیت، سیستم استرس بدن (از جمله ترشح آدرنالین و کورتیزول) شروع به کار می کند و این امر می تواند کارکردهای اجرایی قشر پیش پیشانی را موقتا تضعیف کند. در نتیجه، فرد احتمال بیشتری دارد که به جای تحلیل منطقی و ارزیابی دقیق موقعیت، واکنشی سریع، دفاعی یا تکانشی نشان دهد. به بیان دقیق تر، ربایش آمیگدال توصیفی استعاری از حالتی است که در آن فعال سازی شدید سیستم هیجانی، کنترل شناختی را کاهش و احتمال واکنش های غریزی را افزایش می دهد.

این حقیقت علمی را می توانیم در یک مقیاس بزرگ تر بررسی کنیم. وقتی یک جامعه برای مدت طولانی در شرایط فشار، نااطمینانی و تهدید ادراک شده زندگی می کند، استرس مزمن به یک متغیر ساختاری تبدیل می شود. در سطح فردی می دانیم که استرس مزمن ظرفیت های شناختی را تضعیف می کند؛ انعطاف پذیری ذهنی کاهش می یابد، تحمل ابهام کمتر می شود و تنظیم هیجانی دشوارتر می شود. اگر تعداد زیادی از افراد یک جامعه در چنین وضعیتی باشند، الگوهای مشابهی در سطح جمعی نیز می تواند ظاهر شود.

یکی از پیامدهای محتمل، ساده انگاری مسائل پیچیده است. موضوعات چندلایه به روایت های خطی و تقلیل گرایانه فروکاسته می شوند. دوگانه سازی ما-آن ها افزایش می یابد، زیرا ذهن تحت فشار تمایل دارد جهان را به دسته های روشن و قابل پیش بینی تقسیم کند. در چنین شرایطی، روایت های قطعی، مطلق و اقتدارگرایانه جذاب تر می شوند؛ نه لزوما به دلیل پذیرش آگاهانه، بلکه به این دلیل که قطعیت، اضطراب را موقتا کاهش می دهد. در سطح هویت اجتماعی نیز تغییراتی رخ می دهد.

هویت های گروهی سخت تر و بسته تر می شوند، مرزهای درون گروه و برون گروه پررنگ تر می شود و تحمل نقد داخلی کاهش می یابد، زیرا نقد می تواند به عنوان تضعیف انسجام در شرایط تهدید تعبیر شود. این واکنش ها الزاما محصول تصمیم آگاهانه نیستند؛ بیشتر شبیه نوعی تنظیم بقامحور جمعی است، تلاشی ناخودآگاه برای حفظ ثبات روانی در محیطی ناامن. اگر این مدل را به جامعه ای که مدت ها تحت فشار مزمن بوده تعمیم دهیم (صرفا به صورت تحلیلی) ممکن است با پدیده هایی مانند فرسایش اعتماد (Trust Erosion) مواجه شویم.

اعتماد بین افراد و نیز اعتماد به نهادها، کاهش می یابد. افراد آمادگی بیشتری برای واکنش های هیجانی سریع پیدا می کنند، زیرا حساسیت به تهدید بالا رفته است. شایعه و اخبار تهدیدآمیز سریع تر منتشر می شود، چون ذهن جمعی نسبت به خطر بالقوه گوش به زنگ تر است.

در چنین بستری، چرخه های خشم جمعی و فرسودگی اجتماعی نیز می تواند شکل بگیرد: دوره هایی از انفجار هیجانی، سپس خستگی، بی حسی یا انفعال. این نوسان میان واکنش شدید و خستگی، خود می تواند بخشی از سازوکار تطبیقی در شرایط استرس طولانی مدت باشد. فرهنگ، تاریخ، سرمایه اجتماعی، شبکه های حمایتی و سطح آموزش جوامع می توانند این روندها را تعدیل یا حتی معکوس کنند.

اما از منظر روان شناسی اجتماعی، استرس مزمن سیاسی می تواند الگوهایی ایجاد کند که در آن حساسیت به تهدید افزایش یافته، پیچیدگی کمتر تحمل می شود و تنظیم هیجانی جمعی دشوارتر می شود. جوامع مانند سیستم های عصبی اند؛ اگر مدت طولانی در وضعیت هشدار بمانند، فرسوده می شوند و تکانه های هیجانی آن ها رو به فزونی می رود. جامعه برای فرار از بار شدید اضطراب به کوتاه ترین راه ها چنگ می زند، به خصوص که اگر پیش تر راه های منطقی و مدنی را آزمایش کرده باشد. سیر تحول سیاسی و اجتماعی ایران در یک دهه گذشته، نمونه ای عیان و حتی جذاب برای بررسی علمی دراین باره است.

مردم، دانشجویان و نخبگان بارها نسبت به تصمیمات دولت ها اعتراض داشته و هشدار داده اند، اما همگی با نه قاطع مواجه شده اند. طبق طبیعت انسان، هر گاه شرایط بقا سخت شود، مردم به تکاپویی فراتر از اعتراض کلامی می افتند. خشم کوچه واکنش طبیعی انسان به شرایطی است که زندگی و بقای آن ها را به خطر می اندازد. در این شرایط استرس زا، انتظار سکوت و همراهی مردم برای حفظ شرایط موجود، انتظاری غیر منطقی است. اصولا فیزیولوژی انسان طوری تکامل یافته که در شرایط بحرانی به نزدیک ترین راه حل برای فرار از منشأ استرس زا، چنگ بزند، بی آنکه بتواند منطقا عواقب بعدی این راه حل را ارزیابی کند. از این رو، از نظر نویسنده استقبال و استمداد از جنگ علیه کشور هرچند بسیار تأسف بار و غم انگیز است، اما طبق سرشت انسان، طبیعی به نظر می رسد. اما پرسش سخت اینجاست: آیا دوباره تعادل به چنین جامعه ای بازمی گردد؟