محققان در پژوهشی جدید به بررسی دلایل افزایش سن ازدواج در کشور پرداخته اند؛ موضوعی که در سال های اخیر به یکی از چالش های مهم اجتماعی و جمعیتی ایران تبدیل شده است.

به گزارش ایسنا، خانواده به عنوان نخستین نهاد اجتماعی که هر فرد در آن رشد می کند، نقش مهمی در شکل گیری جامعه دارد. در ایران نیز خانواده طی یک قرن گذشته تغییرات چشمگیری را تجربه کرده است. شکل خانواده از ساختار گسترده و پرجمعیت به خانواده های هسته ای کوچک تر تبدیل شده و روابط عاطفی و نقش ها نیز دگرگون شده اند. همزمان با این تحولات، الگوی ازدواج نیز تغییر کرده است.

آمارهای رسمی نشان می دهند میانگین سن نخستین ازدواج در پنجاه سال گذشته افزایش یافته و فاصله سنی میان زنان و مردان کاهش پیدا کرده است. همچنین درصد افرادی که در سنین بالاتر همچنان ازدواج نکرده اند، نسبت به دهه های گذشته بیشتر شده است. این روند نشان می دهد که زمان بندی ازدواج دیگر مانند گذشته نیست و بسیاری از جوانان، دیرتر از نسل های پیشین وارد زندگی مشترک می شوند.

افزایش سن ازدواج تنها یک تغییر فردی نیست، بلکه پیامدهای اجتماعی و جمعیتی گسترده ای دارد. از یک سو، تأخیر در ازدواج می تواند فرصت بیشتری برای ادامه تحصیل، ورود به بازار کار و بهبود وضعیت اقتصادی فراهم کند. از سوی دیگر، این روند با کاهش نرخ باروری و تغییر چرخه زندگی خانوادگی ارتباط دارد. پژوهش های مختلف نشان داده اند که بالا رفتن سن ازدواج معمولاً با کاهش تعداد فرزندان همراه است. علاوه بر این، ارزش ها و نگرش های نسل جدید نسبت به ازدواج تغییر کرده و فردگرایی و توجه به خواسته های شخصی بیشتر شده است.

در چنین شرایطی، بررسی دقیق عوامل مؤثر بر افزایش سن ازدواج در سطوح محلی، مانند استان ها و شهرستان ها، می تواند به برنامه ریزی های اجتماعی و اقتصادی کمک کند و تصویر دقیق تری از وضعیت موجود ارائه دهد.

در همین چارچوب، داود شهپری ثانی، پژوهشگر گروه جمعیت شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، با همکاری دانشگاه آیت الله بروجردی، مطالعه ای را درباره عوامل و زمینه های افزایش سن ازدواج در شهرستان بروجرد انجام داده است. این تحقیق با تمرکز بر بررسی دلایل اجتماعی و اقتصادی تأخیر در ازدواج، تلاش کرده تصویری روشن از شرایط جوانان این شهر ارائه دهد و مشخص کند چه عواملی بیشترین نقش را در بالا رفتن سن نخستین ازدواج دارند.

روش این پژوهش از نوع پیمایشی بوده و ابزار اصلی آن پرسشنامه است. پژوهشگر با بررسی مطالعات پیشین در حوزه خانواده و ازدواج، 9 عامل اجتماعی و اقتصادی را که می توانستند بر تأخیر در ازدواج اثر بگذارند، انتخاب و در قالب فرضیه های پژوهش مطرح کرد. جامعه آماری شامل دختران و پسران هرگز ازدواج نکرده در بازه سنی 20 تا 45 سال در شهرستان بروجرد بود. در مجموع 537 نفر از بخش های مختلف شهر انتخاب شدند و به پرسشنامه پاسخ دادند. سپس داده ها تحلیل شد تا ارتباط میان عوامل مختلف و افزایش سن ازدواج مشخص شود.

نتایج این بررسی ها نشان دادند که دشوار شدن شرایط ازدواج یکی از مهم ترین عوامل افزایش سن نخستین ازدواج است. منظور از دشوارشدن، بالا بودن هزینه های مراسم، تهیه مسکن و سایر الزامات اقتصادی است که باعث می شود جوانان احساس کنند ورود به زندگی مشترک نیازمند منابع مالی قابل توجهی است. همچنین برخورداری از تمکن اقتصادی و پذیرش برابری جنسیتی نیز از دیگر عوامل اثرگذار بودند. در میان این عوامل، دشوارسازی شرایط ازدواج بیشترین سهم را در توضیح افزایش سن تجرد داشته است و نسبت به سایر متغیرها نقش پررنگ تری ایفا کرده است.

یافته ها همچنین نشان دادند نگرانی از ازدواج ناموفق ، رضایت از زندگی مجردی ، معاشرت با جنس مخالف و داشتن انتظارات آرمان گرایانه از ازدواج نیز با افزایش سن ازدواج رابطه معنادار دارند. در برخی موارد، تفاوت هایی میان دختران و پسران دیده شد. برای مثال، پذیرش برابری جنسیتی تنها در میان پسران با افزایش سن ازدواج ارتباط معنادار داشت، در حالی که برای دختران چنین رابطه ای مشاهده نشد. همچنین برخی متغیرهای جمعیت شناختی ارتباط قابل توجهی با سن ازدواج نداشتند. این نتایج نشان می دهند ترکیبی از عوامل اقتصادی، فرهنگی و نگرشی در این روند نقش دارند.

اهمیت این یافته ها در آن است که نشان می دهند تصمیم به ازدواج، تنها یک انتخاب شخصی ساده نیست، بلکه تحت تأثیر شرایط اقتصادی، نگرش های فرهنگی و تحولات اجتماعی قرار دارد. بر اساس نظریه های اقتصادی، افراد هنگام تصمیم گیری درباره ازدواج، هزینه ها و منافع آن را می سنجند. اگر هزینه های آغاز زندگی مشترک بالا باشد یا فرصت های شغلی محدود باشد، احتمال به تعویق افتادن ازدواج بیشتر می شود. از سوی دیگر، تغییر ارزش ها و افزایش فردگرایی نیز باعث شده جوانان استانداردها و انتظارات بالاتری برای انتخاب همسر و تشکیل خانواده داشته باشند.

بر این اساس پژوهشگران بر این باورند که حمایت های مالی از جوانان، کاهش هزینه های اولیه ازدواج، ارائه آموزش های مهارت های زندگی و تقویت امید به موفقیت در زندگی مشترک می تواند به کاهش نگرانی ها و تسهیل تصمیم گیری برای ازدواج کمک کند. به گفته آن ها، بخشی از نگرانی ها درباره از دست دادن فرصت ها پس از ازدواج ممکن است ناشی از برداشت های نادرست یا بزرگ نمایی رسانه ای باشد و نیاز به فرهنگ سازی و اصلاح نگرش دارد.

گفتنی است این نتایج علمی در فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران وابسته به مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران منتشر شده اند؛ نشریه ای علمی که به بررسی مسائل اجتماعی کشور می پردازد.