سناریوهای پیش روی کشور کدام است؟ وقتی نظام سیاسی در مسیر تنش زدایی و توافق بیرونی گام بر می دارد، در درون کشور چه نوع راهبردها، اصلاحات و تدابیری مورد نیاز است؟ آیا توافق در بیرون بدون توجه به مطالبات مردم در درون، پایدار خواهد بود؟ . این پرسش ها و پرسش هایی مانند این روزها برای بسیاری از فعالان سیاسی و تحلیلگران به عنوان یک معادله جدی مطرح شده است.

به گزارش اعتماد، در روزهایی که سرنوشت مذاکرات ایران و امریکا به چالش ذهنی بسیاری از ایرانیان بدل شده، سراغ فعالان سیاسی و تحلیلگران رفتیم تا پاسخی برای این دوگانه بیابد که اگر توافق شد چه باید کرد و اگر توافق نشد چه باید کرد؟

محمد مهاجری، فعال سیاسی اصولگرا و محمدتقی فاضل میبدی، عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم هر کدام از زاویه دید خود به این پرسش ها پاسخ داده اند. جان مایه کلام این دو تحلیلگر و بسیاری از فعالان سیاسی دیگر این است که سیستم همزمان با تلاش برای توافق در بیرون باید زمینه های اصلاح شیوه حکمرانی و دستیابی به یک توافق ملی در درون را نیز در دستور کار قرار بدهد. آگاهی از این واقعیت که آیا نظام حکمرانی ایران می تواند به یک چنین دستاورد متوازنی در داخل و خارج کشور برسد یا نه؟ موضوعی است که تنها گذشت زمان ابعاد پنهان آن را نمایان می کند.

محمد مهاجری، تحلیلگر و فعال سیاسی اصولگرا با تأکید بر ضرورت همزمانی مذاکرات خارجی با اصلاحات درونی، می گوید: در شرایطی که کشور در معرض جنگ روانی و فشارهای فزاینده خارجی قرار دارد، بی توجهی به نارضایتی های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی می تواند اقتصاد و ثبات روانی جامعه را بیش از پیش دچار آسیب کند.

محمد مهاجری درباره همزمانی مذاکرات خارجی با ضرورت اصلاحات داخلی اظهار می کند: هم اکنون فضای رسانه ای کشور به شدت تحت تأثیر اخبار تهدیدآمیز و ضد و نقیض قرار دارد که بخش عمده ای از آن، جنگ روانی است و نه واقعیت میدانی. در روزهای اخیر حجم زیادی از اخبار منتشر می شود که القا می کند جنگ در آستانه وقوع است؛ از امروز و فردا گرفته تا چند هفته آینده. این اخبار، چه در رسانه های رسمی و چه غیررسمی، آرامش روانی جامعه را به هم زده و مستقیما بر وضعیت اقتصادی کشور اثر گذاشته است. وقتی رییس جمهور امریکا یک روز تهدید می کند و روز دیگر از دادن فرصت یک ماهه صحبت می کند، این تناقض ها بیش از آنکه نشانه تصمیم قطعی باشد، ابزار جنگ روانی است؛ جنگی که هدف اصلی آن، ایجاد نااطمینانی در جامعه ایران است.

او ادامه می دهد: : متأسفانه این فشار روانی فقط مردم را دچار اضطراب نمی کند، بلکه اقتصاد کشور را هم فلج می کند. قیمت ارز و طلا با همین اخبار بازی می خورد و فعالان اقتصادی دیگر جرأت تصمیم گیری ندارند. کسی که می خواهد سرمایه گذاری کند، کارگاه بزند، واردات یا صادرات انجام دهد، دستش به کار نمی رود. به نظر می رسد بخشی از هدف غرب دقیقا همین است؛ یعنی در کنار تحریم های رسمی، با جنگ روانی، اقتصاد را از درون دچار اختلال کنند و نارضایتی عمومی را افزایش دهند.

این فعال سیاسی و رسانه ای با انتقاد از عملکرد منظومه سیاسی کشور در مواجهه با این شرایط می گوید: به نظر من، نظام تصمیم گیری کشور تحت تأثیر این فضای روانی، دچار نوعی فشل شدگی شده است. ما دائما درباره احتمال جنگ صحبت می کنیم، اما هیچ وقت سناریوی اگر جنگ نشد را مدیریت نمی کنیم. اگر احتمال جنگ شدن و نشدن هر کدام 50 درصد است، چرا برنامه ای برای اداره کشور در شرایط جنگ نشدن نداریم؟ جنگ نشدن یعنی کشور باید اداره شود و برای اداره کشور، مهم ترین مساله، مدیریت نارضایتی هاست.

مهاجری با تأکید بر اینکه نارضایتی ها صرفا اقتصادی نیست، می گوید: بخش مهمی از نارضایتی های موجود، ریشه های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دارد. البته این نارضایتی ها در نهایت خود را در قالب مشکلات اقتصادی نشان می دهند، اما همه چیز اقتصاد نیست. موضوعاتی مثل فیلترینگ، سرعت اینترنت، ردصلاحیت های گسترده در انتخابات گذشته، بحث هایی مثل طرح های جنجالی و محدودکننده و حتی ابهام هایی که درباره انتخابات شوراها مطرح شده، همگی در تشدید نارضایتی ها نقش داشته اند. مساله اینجاست که در حال حاضر هیچ نشانه جدی از اصلاح این موارد دیده نمی شود. انگار همه این مسائل در همان نقطه ای که بوده اند، متوقف شده اند و هیچ تلاشی برای ترمیم اعتماد عمومی صورت نمی گیرد. اگر دولت واقعا به دنبال رفع موانع است، باید در کنار مذاکرات خارجی، به صورت جدی به مسائل داخلی هم بپردازد. مذاکرات جای خود را دارد و من معتقدم باید با جدیت دنبال شود، اما این کافی نیست.

این فعال رسانه ای افزود: برداشت من این است که دولت و مجموعه نظام تلاش می کنند کار به جنگ نکشد و به یک توافق منصفانه دست پیدا کنند؛ این رویکرد قابل دفاع است، اما موفقیت آن بدون اصلاحات داخلی ممکن نیست. در کنار مساله اقتصاد که همچنان اولویت اول کشور است، باید به نارضایتی های فرهنگی و اجتماعی طبقه متوسط هم توجه شود. بی توجهی به این لایه اجتماعی، هزینه های سنگینی برای کشور دارد. طبقه متوسط، موتور ثبات و توسعه کشور است. اگر این طبقه دچار سرخوردگی شود، پیامدهای آن نه تنها اقتصادی، بلکه سیاسی و اجتماعی خواهد بود. از سوی دیگر باید توجه داشت، توافق بیرونی بدون همراهی مردم و بدون اصلاحات درونی، نه پایدار است و نه می تواند کشور را از بحران عبور بدهد. اگر قرار است کشور اداره شود، باید همزمان با مذاکرات خارجی، برای ترمیم نارضایتی های داخلی نیز تصمیم های شجاعانه گرفته شود.

در شرایطی که مهاجری خواستار تدوین برنامه های اصلاحی برای توافق در درون همزمان با تلاش برای تنش زدایی و توافق در بیرون است، محمدتقی فاضل میبدی، عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم و استاد دانشکده مفید قم با تأکید بر همزمانی توافق در بیرون و توافق در درون گفت: در شرایطی که کشور در معرض تهدیدهای خارجی و خطر جنگ قرار دارد، حاکمیت باید با بازنگری در سیاست های گذشته، آزادی زندانیان، گسترش حقوق مدنی و تغییر جهت در سیاست های اقتصادی و خارجی، به یک آشتی ملی دست یابد.

فاضل میبدی درباره ضرورت اصلاحات داخلی همزمان با پیگیری مذاکرات خارجی می گوید: تجربه تاریخی نشان داده است هر کشوری که در درون خود دچار تفرقه باشد و بخشی از جامعه به دلیل انتقاد یا اعتراض از حقوق اجتماعی محروم شود، در عرصه بیرونی نیز موفق نخواهد بود. در شرایط بحرانی، کشور بیش از هر چیز نیازمند توافق درون است. اگر در داخل اختلاف داشته باشیم و عده ای به دلیل انتقاد یا اعتراض در زندان باشند، آسیب های بیرونی ما چند برابر می شود؛ اما اگر در درون به تفاهم برسیم، فشارهای خارجی نیز کاهش پیدا می کند.

این استاد دانشگاه با اشاره به وضعیت کنونی کشور می افزاید: امروز زمان برخوردهای تند، گرفتن و بستن و متهم سازی نیست. دولت باید تلاش کند با آزادی بسیاری از زندانیان، اعلام عفو عمومی گسترده تر و امتداد حقوق مدنی مردم، فضای جامعه را ترمیم کند. کسی که به جرم اعتراض یا انتقاد در زندان است، نه تهدید امنیتی است و نه عامل خشونت؛ زندانی کردن چنین افرادی فقط شکاف میان دولت و جامعه را عمیق تر می کند. اعتراض و انتقاد با خشونت و شرارت تفاوت دارد. اگر کسی دست به اسلحه ببرد، آدم بکشد یا امنیت عمومی را به خطر بیندازد، طبیعتا با او برخورد می شود، اما کسی که صرفا انتقاد کرده یا اعتراض مسالمت آمیز داشته، نباید گرفتار زندان باشد.

فاضل میبدی در پاسخ به این پرسش که این ضرورت اصلاحی در درون به صورت مصداقی شامل چه مواردی می تواند باشد، می گوید: اصلاحات یعنی تغییر جهت. تا زمانی که تغییر جهت اساسی در کشور صورت نگیرد، اصلاحات واقعی اتفاق نمی افتد. این تغییر جهت هم شامل سیاست داخلی است و هم سیاست اقتصادی و خارجی. جهت گیری هایی که جامعه را به این نقطه بحرانی رسانده و باعث شده بخشی از جامعه به شعارهای تند و رادیکال روی بیاورد، باید اصلاح شود. راه حل، نه تغییر رژیم است و نه دل بستن به فشار خارجی. من هیچ کدام از این دو مسیر را قبول ندارم. تکیه بر بیرون و امید بستن به دخالت خارجی، مسیری بسیار خطرناک است. تنها راه، بازنگری حاکمیت در سیاست های گذشته و پذیرش ضرورت تغییر جهت است. این بازنگری باید هم در سیاست های اقتصادی اتفاق بیفتد و هم در سیاست خارجی. شعار دادن و تکرار ادبیات تند علیه کشورهای مختلف، مشکلات ما را حل نکرده و تا امروز هم حل نکرده است. ما باید با منطق، استدلال و عقلانیت، نگاه دنیا را نسبت به خودمان تغییر بدهیم.

این استاد دانشگاه با اشاره به فضای پرتنش منطقه ای یادآور می شود: امروز امریکا، رژیم صهیونیستی و برخی قدرت های بزرگ جهانی در شرایطی قرار دارند که علیه ایران عمل می کنند. اگر ما نخواهیم این واقعیت را ببینیم و همچنان با همان مسیر گذشته جلو برویم، طبیعتا ضربه می خوریم و هزینه می دهیم. حتی اگر در یک درگیری نظامی، تصور شود که طرفی پیروز می شود، جنگ در هر حال جنگ است و آسیب های خودش را دارد. فرقی نمی کند چه کسی برنده باشد یا بازنده؛ کشور آسیب می بیند، زیرساخت ها صدمه می خورد و مردم هزینه می دهند. این تصور که چون توان موشکی داریم، جنگ اتفاق نمی افتد یا اگر اتفاق افتاد، بدون هزینه خواهد بود، تصور درستی نیست. حتی پاسخ نظامی هم به معنای آسیب دیدن کشور است. هزاران نفر ممکن است آسیب ببینند و وضعیت کشور بدتر شود.

فاضل میبدی در پایان تاکید می کند: تمام تلاش دولت و حاکمیت باید بر این باشد که جنگی رخ ندهد. جنگ، حتی اگر کوتاه باشد، آینده کشور را تحت تأثیر قرار می دهد و مشکلات را چند برابر می کند. من مطمئنم اگر تغییر جهت واقعی در سیاست ها صورت بگیرد، به گونه ای که نگاه دنیا نسبت به ایران تغییر کند، می توان از بسیاری از بحران ها عبور کرد. توافق بیرونی بدون توافق درونی پایدار نیست و آشتی با مردم، پیش شرط هر موفقیتی در عرصه بین المللی است.