ابراهیم متقی در اعتماد نوشت: مذاکرات ژنو را می توان نقطه عطفی در سرنوشت کنش سیاسی و راهبردی ایران و ایالات متحده دانست. برخی نظریه پردازان به این موضوع توجه و اشاره دارند که ایالات متحده از دیپلماسی فریب بهره گرفته و تلاش دارد تا زمینه غافلگیری تاکتیکی مجدد را برای ایران به وجود آورد. این گروه از تحلیلگران بر این اعتقادند که موازنه قدرت در روابط ایران و بازیگران موثر در سیاست بین الملل و نظم منطقه ای با تغییراتی همراه شده و در نتیجه زمینه برای به کارگیری سازوکارهایی از سوی ایالات متحده فراهم شده که راهبرد تغییر رژیم را اجتناب ناپذیر می سازد.

رویکرد مبتنی بر تغییر سیاست به مثابه انعکاس موازنه جدید قدرت از سوی افرادی از جمله رابرت مالی مطرح شده است. رابرت مالی، مذاکره کننده تیم سیاست خارجی امریکا در دوره بایدن به این موضوع اشاره دارد که انتظارات ایران در سال های 2025 و 2026 به گونه قابل توجهی کاهش یافته است. رابرت مالی در مصاحبه با شبکه اجتماعی اکس به این موضوع اشاره داشت که نظام سیاسی ایران برای هر گونه توافق و مصالحه آماده است؛ مشروط بر آنکه شرایط برای کسب امتیاز متقابل وجود داشته باشد.

انگاره سوم درباره سیاست هسته ای و دیپلماسی ایرانی در فضای تهدید از سوی جان مرشایمر نظریه پرداز رئالیسم ساختاری ارایه شده است. مرشایمر به این موضوع اشاره دارد که امریکا چاره ای جز مذاکره با ایران ندارد . مرشایمر همچنین بر این اعتقاد است که هدف اصلی نتانیاهو از سفر به واشنگتن، منصرف کردن ترامپ از ادامه مذاکرات دیپلماتیک با ایران بوده است. در حالی که کارگزاران دولت امریکا به این موضوع واقف هستند که تنها راه موثر در برابر ایران دیپلماسی است .

علت اصلی برجسته شدن دیپلماسی در فضای کنش ارتباطی ایران و امریکا مربوط به شکل بندی نظامی و معادله قدرت است. مرشایمر بر این اعتقاد است که اسراییل و امریکا راهبرد موثر و دقیقی برای پیروزی سریع در جنگ نخواهند داشت. از سوی دیگر، امریکا تمایلی به مشارکت در جنگ طولانی نداشته و احساس می کند که اگر جنگ طولانی شود، در آن شرایط زمینه برای شکل گیری حوادث پرمخاطره از جمله ایجاد اختلال در صادرات انرژی از منطقه خلیج فارس وجود داشته و این امر برای اقتصاد جهانی و سیاست راهبردی امریکا در محیط منطقه ای چالش ساز است. هرگونه گسترش چالش در فضای جنگ و بحران می تواند آثار و پیامدهای پرمخاطره برای قدرت های بزرگ و ایران داشته باشد.

ایران و ایالات متحده در شرایط تهدیدات متقابل قرار دارند. هرگاه تهدیدات افزایش پیدا کند یا اینکه نشانه هایی از غافلگیری و ضرب الاجل در تصمیم گیری راهبردی به وجود آید، بیانگر نشانه هایی از تهدید و بحران تصاعد یابنده است. بنابراین می توان تأکید داشت که دیپلماسی به موازات آمادگی نظامی را می توان در زمره سازوکارهایی دانست که شرایط عمومی کشورها برای اثربخشی سیاسی و امنیتی را اجتناب ناپذیر می سازد.

واقعیت آن است که ایران و ایالات متحده برای اجتناب از جنگ و درگیری های پرهزینه نیازمند بهره گیری از دیپلماسی مصالحه برای نیل به توافقی می باشند که ماهیت متوازن، اثربخش و اجرایی داشته باشد. بخش قابل توجهی از دیپلماسی ژنو مبتنی بر مذاکرات مستقیم بوده است. در شرایط و فضایی که نشانه هایی از دیپلماسی بر اساس حسن نیت وجود داشته باشد، زمینه برای حل مسالمت آمیز اختلافات فراهم می شود. مذاکرات مستقیم زمینه لازم برای انتقال قالب های معنایی و ادراکی در فضای دیپلماتیک را به وجود می آورد.

هرگونه مذاکره از این جهت اهمیت دارد که رابطه متقابل بین ایران و امریکا برای حل مسالمت آمیز اختلافات و عبور از چالش های امنیتی عصر موجود را امکانپذیر می سازد. حضور جرالد کوشنر در مذاکرات ژنو و مسقط، زمینه نیل به فرمول جدید برای عبور کم خطر از فضای تهدید ایجاد شده را فراهم می سازد. چالش های امنیتی ایران و امریکا در روزهای پایانی فوریه به میزان قابل توجهی افزایش پیدا کرده و اگر از طریق دیپلماسی کنترل و مدیریت نشود، طبیعی است که زمینه شکل گیری منازعه و تصاعد بحران را به وجود می آورد. عبور از تهدیدات نیازمند درک متقابل بازیگرانی است که در شرایط تهدید قرار داشته و هر یک تلاش می کنند تا زمینه عبور بی خطر و کنترل چالش های امنیتی را فراهم آورند.

هرگاه دیپلماسی از قابلیت تکنیکی مناسبی بهره مند شود، زمینه برای حل مسالمت آمیز اختلافات و عبور از تهدیدات چندجانبه امنیتی ایجاد می شود. بهینه سازی قابلیت های تکنیکی در مذاکرات ژنو یا مراحل آینده دیپلماسی هسته ای از این جهت اهمیت دارد که زمینه و شرایط لازم برای عبور از چالش های امنیتی موجود فراهم خواهد شد. ایران و امریکا باید به این موضوع واقف باشند که در فضای تهدیدات امنیتی قرار داشته و هرگونه اشتباه در سنجش معادله قدرت، چالش های امنیتی فزاینده ای را برای تمامی بازیگران به وجود می آورد. اثربخشی کنش دیپلماتیک را باید بر اساس نتایج و پیامدهای آن مورد توجه قرار داد.

راهبرد سیاست خارجی و امنیتی امریکا عموما بر اساس پیوند درهم تنیده دیپلماسی و قدرت نظامی شکل گرفته است. امریکا قوی ترین قدرت نظامی جهان را دارا بوده، اما باید به این موضوع واقف باشد که جنگ های گسترده منجر به ظهور چالش های امنیتی فراگیرتری برای کشورهایی می شود که حل هرگونه مساله امنیتی را بر اساس سازوکارهای نظامی و کنش عملیاتی تنظیم می کنند. دیپلماسی می تواند بن بست جنگ یا تسلیم را در روابط کشورها کنترل نماید. به همین دلیل است که مفهوم مصالحه و قالب های معنایی آن در روند مذاکرات دیپلماتیک، بیشترین سودمندی را در طولانی مدت برای کشورها ایجاد خواهد کرد.

اگر دیپلماسی شکل گیرد و نتایج موثری برای بازیگران در جهت مدیریت بحران به وجود نیاید، در آن شرایط زمینه برای بازتولید بحران های امنیتی نوظهور فراهم می شود. دیپلماسی در گام نخست برای نیل به اهداف و نتایجی است که چالش های امنیتی را به میزان قابل توجهی کاهش خواهد داد. لازم به توضیح است که امریکا همواره از دیپلماسی قایق های توپدار بهره گرفته و این امر چالش های امنیتی بیشتری برای کشورها به وجود می آورد. عبور از دیپلماسی نه تنها برای ایران بلکه برای ایالات متحده هزینه های امنیتی و راهبردی فراگیر و متعددی را به وجود می آورد.

در روزهای پس از دیپلماسی ژنو، انگاره مشخصی درباره نتایج آن ارایه نشده است. در فضای بعد از دیپلماسی، ادبیات دیپلماتیک عموما ماهیت کلی داشته و ابهام امنیتی بیشتری را برای تحلیلگران و کارگزاران به وجود می آورد. اگرچه درهای دیپلماسی همواره باید باز باشد تا زمینه برای توافق امنیتی وجود داشته باشد، اما واقعیت آن است که عبور از دیپلماسی در شرایط موجود تاریخی، میزان آسیب پذیری ایران و ایالات متحده را به گونه قابل توجهی افزایش خواهد داد.

مذاکرات ژنو می تواند از یکسو میدان مصالحه برای نیل به توافق سیاسی برای حل چالش های امنیتی باشد. از سوی دیگر، دیپلماسی ژنو را می توان آغازی برای تنظیم نقشه راه امنیتی در روابط متقابل ایران و ایالات متحده دانست. فضای سیاسی و امنیتی ایران و امریکا، نشانه هایی از تهدید متقابل را منعکس می سازد. ادبیات و آموزه سیاسی ترامپ، محور اصلی بسیاری از چالش های امنیتی محسوب می شود.

آرایش نظامی امریکا، چالش های دیپلماسی سازنده را با مخاطره روبرو می سازد. طبیعی است که در چنین شرایطی رهبری جمهوری اسلامی به آسیب پذیری های ایالات متحده در فضای منازعه نظامی اشاره داشته باشد. رویکرد ایشان بیش از آنکه نشانه ای از تهدید برای امریکا محسوب شود، آموزه ای است که می تواند زمینه موازنه نامتقارن برای اجتناب از جنگ را فراهم سازد.

آرایش نظامی امریکا نشانه هایی از تهدیدات امنیتی را به وجود می آورد. ایران متناسب با وزن مخصوص تاکتیکی خود از آمادگی عملیاتی برای کنش متقابل و در قالب ضربه دوم انتقامی برخوردار است. هرگونه عملیات نظامی امریکا می تواند چالش های جدیدی را برای امنیت منطقه ای به وجود آورد. دونالد ترامپ ترجیح می دهد تا سیاست نظامی امریکا معطوف به سازوکارهایی از قدرت باشد که نقش موثری در پیروزی نظامی و صلح سازی از طریق قدرت داشته باشد. به همان اندازه ای که ناوگان نظامی امریکا در روزهای آینده تقویت می شود، ادبیات دونالد ترامپ در ارتباط با اثربخشی دیپلماتیک ماهیت تهاجمی تری پیدا کرده است. ترامپ در روند مصاحبه به این موضوع اشاره می کند که زمان برای دیپلماسی بسیار محدود است.

واقعیت آن است که ایران از سازوکارهای کنش دیپلماتیک استقبال به عمل آورده و آن را به عنوان ابزاری برای اجتناب از جنگ تحمیلی جدید و تجاوز نظامی امریکا و اسراییل می داند. طبیعی است که مدیریت، کنترل و بازدارندگی چنین جنگ و انگاره ای می تواند چالش های امنیتی کمتری برای خاورمیانه به وجود آورد. ضرورت های راهبردی ایران ایجاب می کند که اگر عملیات نظامی غافلگیرکننده امریکا در دستور کار قرار گیرد، زمینه برای انجام اقدام متقابل فراهم خواهد شد. بسیاری از پایگاه های نظامی امریکا در کشورهای منطقه ای قرار دارد.

طبیعی است که در فضای جنگ، تمامی حوزه های نظامی و عملیاتی ایالات متحده درگیر منازعه خواهد شد. در چنین شرایطی، ایران نیز تلاش خواهد داشت تا علیه مراکز کنش نظامی و عملیاتی امریکا اقدام متقابل را به انجام رساند. امریکا در روند هرگونه جنگ یا منازعه نظامی علیه ایران، از تأسیسات و نهادهای نظامی خود در کشورهای منطقه بهره می گیرد. طبیعی است که اینگونه از پایگاه های نظامی ایالات متحده در روند جنگ علیه ایران مورد هدف قرار می گیرد.

اگرچه امریکا تلاش دارد تا در صورت عملیات نظامی علیه ایران به پیروزی زودهنگام نایل شود، اما واقعیت های محیط منطقه ای و ضرورت های کنش تاکتیکی ایران به گونه ای است که هرگونه جنگ و کنش نظامی، چالش های امنیتی بیشتری را برای تمامی کشورها به وجود می آورد. آرایش نظامی امریکا در خلیج فارس، بسیاری از نشانه های جنگ نظامی و عملیات غافلگیرانه علیه ایران را منعکس می سازد. دیپلماسی از این جهت اهمیت دارد که در صورت موفقیت می تواند نقطه تعادلی موازنه و مصالحه را جست وجو نماید.

در روند مذاکرات ژنو، دیپلمات های ایران و امریکا درصدد برآمدند تا مواضع یکدیگر را مورد ارزیابی قرار داده و از این طریق تلاش کنند تا شرایط لازم برای صلح سازی از طریق مطالبات متوازن و متعادل را فراهم آورند. اگرچه دونالد ترامپ و بسیاری دیگر از مقام های امریکایی به این موضوع اشاره دارند که ایران مذاکره کننده سرسختی در روند کنش دیپلماتیک می باشد، اما واقعیت آن است که ایران از راهبرد مصالحه برای اجتناب از جنگ و حل مسالمت آمیز چالش های موجود درباره موازنه منطقه ای بهره خواهد گرفت.

تمرکز و تراکم ناوهای نظامی امریکا در منطقه خلیج فارس، اقیانوس هند و دریای عدن، چالش های امنیتی دو کشور را افزایش خواهد داد. راهبرد اجتناب از جنگ نیازمند به کارگیری نشانه ها، قالب های مفهومی و سازوکارهای مبتنی بر موازنه است. ایران در روند صلح سازی از ادبیات و آرایش دفاعی مبتنی بر بازدارندگی فراگیر و موسع بهره می گیرد. در چنین شرایطی لازم است تا امریکا نیز از ادبیات و مفاهیم سازنده استفاده نماید. ضرب الاجل 15 روزه ترامپ برای پایان دیپلماسی می تواند زنگ های تهدید امنیتی و خطر جنگ را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.

ایران و امریکا در روند هرگونه جنگ و رویارویی با نشانه هایی از تهدید و مخاطرات امنیتی روبرو می شوند. اجتناب از جنگ نیازمند قدرت متوازن، سازوکارهای کنش نامتقارن و دیپلماسی سازنده از سوی ایران می باشد. به کارگیری هر یک از مفاهیم یاد شده می تواند زمینه لازم برای صلح سازی و کنترل تهدیدات را به وجود آورد. تداوم ادبیات تهدید از سوی ترامپ منجر به احساس تهدید از سوی ایران می شود.

توسیدید در کتاب جاودانه خود به این موضوع اشاره دارد که اگر کشوری در روند رقابت های نظامی احساس تهدید نماید، در آن شرایط تلاش خواهد داشت تا سازوکارهای قدرت را به گونه موسع به کار گیرد. شکل گیری چنین شرایط و فضایی می تواند چالش های امنیتی و تراژدی راهبردی قابل توجهی را برای تمامی کشورها و بازیگران منطقه ای به وجود آورد.