هنوز در فصل زمستان هستیم و فرارسیدن موج دیگری از سرما اتفاق چندان عجیبی نیست. در این بین، واکنش های افراد برای مواجهه با سرمای زمستان متفاوت است؛ برخی با پیاده روی های انرژی بخش در فضای باز به استقبال سرما می روند و افراد دیگری هم هستند که یک پتوی گرم و یک قهوه داغ، در خانه خود را محافظت می کنند.

اما وقتی دما پایین می آید و هوا سرد می شود، یک موضوع بین همه ما مشترک است: دوست داریم درباره شدت سرمایی که حس می کنیم حرف بزنیم. جمله هایی مثل: آن قدر سرد است که سرما را در استخوان هایم حس می کنم، ازجمله عبارت های رایجی است که خیلی زیاد در فصل زمستان می شنویم. اما سؤالی که در این میان مطرح می شود این است که آیا این ادعا، پایه و اساس علمی دارد؟

رطوبت نسبتاً بالا، حتی در دماهای پایین به این معناست که رطوبت موجود در هوا، هوای گرم اطراف بدن ما را با سرعت بسیار زیادی جابه جا می کند. این رطوبت به علاوه جذب لباس های ما هم می شود که خودش باعث انتقال گرما از بدن به بیرون می گردد. جالب است بدانید که نرخ انتقال حرارتِ آب، تقریباً 70 برابر بیشتر از هواست.

بدن ما در دمای تقریبی 37 درجه سانتی گراد در کارآمدترین حالتش قرار دارد، اما دمای اندام های انتهایی ما می تواند تا 6 درجه خنک تر باشد. البته تغییرات در دمای بدن بسته به جنسیت، سن و وضعیت سلامت متفاوت است؛ معمولاً افراد مسن سرما را بیشتر حس می کنند و زنان نسبت به مردان در برابر سرما حساس تر هستند.

استخوان های ما درواقع سرما را آن گونه که ما درک می کنیم، حس نمی کنند. یعنی در استخوان ها، از گیرنده های حساس به دما که در پوست ما وجود دارد خبری نیست. دلیلش هم روشن است، با توجه به اینکه استخوان های اصلی ما زیر لایه هایی از عضلات، بافت های همبند و پوست دفن شده اند، نیاز حیاتی و ضروری به حس کردن دما ندارند.

اما اینکه استخوان ها سرما را حس نمی کنند، به این معنا نیست که سرما بر آن ها تأثیری ندارد. به زبان دیگر استخوان ها، تغییرات دما، به ویژه خنک شدن هوا را از طریق اعصاب موجود پریوست (ضریع)، یعنی بیرونی ترین لایه استخوان درک می کنند. در این لایه، شبکه ای از نورون ها (سلول های انتقال دهنده سیگنال) وجود دارد که با الگویی شبیه به تور ماهیگیری چیده شده اند و همین شبکه نورونی، تغییر شکل یا آسیب لایه های زیرین استخوان را حس می کند.

البته قرار گرفتن کوتاه مدت بدن در معرض سرما مشکلی برای استخوان ها ایجاد نمی کند، اما اگر برای مدت زمانی طولانی و مثلاً چندین هفته در معرض سرما قرار بگیریم، ممکن است برودت هوا باعث کوتاه شدن طول استخوان ها، کاهش ضخامت آن ها و حتی کاهش میزان تراکم مواد معدنی در استخوان ها شود.

سایر بافت های اسکلتی-عضلانی در مقایسه با استخوان ها، به مراتب بیشتر در معرض تغییرات دما و فشار هستند. مایع سینوویال که روان کننده بیشتر مفاصل اصلی است، با کاهش دما غلیظ تر شده و همین اتفاق، حرکت عادی مفاصل را سخت تر و ناخوشایندتر می کند؛ این همان وضعیتی است که در افراد دارای بیماری های زمینه ای مفصلی مثل روماتیسم یا آرتروز تشدید می شود.

سرما درعین حال باعث منقبض شدن بافت ها شده و آن ها را سفت تر و محکم تر می کند. تاندون ها که عضلات را به استخوان متصل می کنند، در شرایط سرما، سفت تر می شوند و لیگامان ها (رباط ها) که استخوان های مختلف را در اطراف مفاصل به هم پیوند می دهند، سخت تر خواهند شد. در پی سفت تر شدن این دو بافت، کار برای وارد کردن نیرو توسط عضلات برای حرکت دادن استخوان ها دشوارتر شده و به نیروی بیشتری نیاز خواهد بود و در نتیجه دامنه حرکتی آن ها کاهش خواهد یافت. این وضعیت در شرایطی که هوا علاوه بر سرما، مرطوب هم باشد، تشدید می شود.

در هنگام مواجهه با سرما، جریان خون در اندام های انتهایی ما هم کاهش می یابد. این مکانیسم محافظتی طراحی شده بدن است تا این اطمینان حاصل شود که هسته مرکزی بدن ما، یعنی جایی که تمام اندام های حیاتی اصلی در آن قرار دارند، سرد نشده و از دمای عملیاتی بهینه 37 درجه سانتی گراد پایین تر نرود. کاهش خون در این بافت ها هم به دلیل ورود خون کمتر، در انقباض بافت ها نقش دارد.

تمام این تغییرها منجر به افزایش کرنش مکانیکی یا فشار بر سلول های گیرنده در استخوان ها و بافت های اطراف می شود. چنین اتفاقی گیرنده های درد را تحریک می کند و همین ممکن است به عنوان احساس سرما درک شود.

در این میان، مغز هم به نوع خودش ایفای نقش می کند. خیلی از مواقع، آسمان خاکستری با سرما و رطوبت همراه است. مثلاً شهر لندن در ماه دسامبر به طور متوسط 3.4 ساعت آفتابی دارد ولی ایالت کلرادو در آمریکا در همان ماه به طور متوسط حدود هشت ساعت نور خورشید دارد.

ماه های تاریک زمستانی در نیمکره شمالی به این معناست که خیلی از ما نور خورشید کافی برای تأمین ویتامین D بدنمان را دریافت نمی کنیم. کمبود ویتامین D هم با ضعف استخوان و بیماری هایی مثل راشیتیسم (در کودکان) و استئومالاسی (در بزرگسالان) مرتبط است؛ اما این موضوع پیامدهای دیگری هم در نحوه مواجهه با احساس سرما دارد.

تحقیقات نشان می دهد افرادی که سطح ویتامین D پایینی دارند، حساسیت بیشتری نسبت به درد، به ویژه دردهای اسکلتی-عضلانی دارند. این تنها تأثیر سیستم عصبی ویتامین D بر درک سرما نیست و کمبود این ویتامین، با افزایش علائم اضطراب و افسردگی هم مرتبط است. در نتیجه افراد مبتلا به این شرایط، تحمل متفاوتی در برابر دما دارند.

نور خورشید پوست را در معرض تابش و نور مریی خورشید قرار می دهد که هر دوی این ها اثر گرم کنندگی طبیعی دارند؛ بنابراین، سرمای آفتابی و خشک، حس خیلی متفاوتی نسبت به سرمای مرطوب و خاکستری ایجاد خواهد کرد.

خبر خوب این است که دریافت کالری اضافی می تواند به شما کمک کند تا از پسِ موج سرما بربیایید. پوشیدن لایه های زیاد لباس و حرکت کردن تا حد امکان هم با تولید و به دام انداختن حداکثر گرمای ممکن در مجاورت بدن، به گرم نگه داشتن شما کمک خواهد کرد.