در شرایطی که همزمان نشانه هایی از مذاکره و آمادگی میدانی در منطقه دیده می شود، پرسش اصلی این است: آیا ایالات متحده و ایران به سمت توافق حرکت می کنند یا الگوی فشار، مهلت، تهدید بار دیگر به رویارویی نظامی ختم خواهد شد؟

به گزارش اعتماد، ماشاالله شمس الواعظین، روزنامه نگار و تحلیلگر سیاسی، با بررسی نقش امریکا، اسراییل، چین و روسیه و واکنش های احتمالی ایران و متحدانش، تصویری غبارآلود اما واقع بینانه از آینده پیش رو ترسیم می کند. شمس الواعظین با ترسیم برگ های امریکا از یک طرف و ظرفیت های ایران برای مقابله از سوی دیگر به این نکته اشاره می کند که جمهوری اسلامی با تجربه بیش از 20 سال بحران و جنگ از توانمندی های بسیاری برخوردار است که مانع تضعیف کامل آن خواهد شد. به اعتقاد این تحلیلگر این وضعیت تصمیم گیران امریکایی را وادار می کند که در نحوه مواجهه نظامی با ایران تجدید نظر کنند و احتمالا راهکار دیپلماسی را در مواجهه با ایران در پیش بگیرد.

با توجه به فضای خاصی که بر منطقه حاکم شده، از یک سو ایران به دنبال مذاکره است و از سوی دیگر در عرصه میدانی رزمایش هایی را با مشارکت روسیه و چین در تنگه هرمز برگزار می کند. همزمان پالس های مثبتی هم از مذاکرات از سوی دو طرف ارسال می شود. شما این فضا را چگونه تحلیل می کنید و فکر می کنید به چه سمتی می رویم؟ فارغ از اینکه توافقی صورت بگیرد یا نه، صف کشی نیروها چگونه است؟ به ویژه با توجه به اینکه کشورهای منطقه ای هم عمدتا خواستار همراهی با مذاکره و دوری از تنازع هستند؟

ببینید، دولت امریکا در حال دنبال کردن مدلی است که من از آن به عنوان مدل جنگ 12 روزه یاد می کنم. یعنی در ارتباط با مذاکرات، ابتدا فضا را خوش بینانه توصیف می کند، بعد پالس های مثبت می فرستد، می گوید نتایج خوبی در راه است، می رسیم به توافق، ایرانی ها هم خواهان توافق هستند و از این دست پیام ها. اما به تدریج، خواسته ها و شروطش را بالا می برد. بعد هم یک مهلت تعیین می کند و می گوید اگر ایران این شرایط را پذیرفت که هیچ و اگر نپذیرفت، جنگ شروع می شود. این الگو عملا تبدیل شده به سبک و مدل برخورد ایالات متحده، به ویژه دولت ترامپ، با مسائل بین المللی و منطقه ای. همین مدل را می خواهد در قبال کوبا هم دنبال کند، اما در ارتباط با ایران این رویکرد به مراتب آشکارتر است.

سوال اصلی این است، آیا این گزاره ها به آن معنا هستند که ایالات متحده تجربه جنگ 12 روزه را تکرار خواهد کرد؟

واقعیت این است که نمی دانیم. به واقع هنوز مشخص نیست در ذهن ترامپ چه می گذرد؟ بخشی از این مذاکره کردن هم در اجابت درخواست کشورهای منطقه است، کشورهایی که به دلیل حضور پایگاه های امریکا در منطقه، خودشان آسیب پذیر خواهند بود. این ابهام جدی هم وجود دارد که آیا ایالات متحده همه اینها را بهانه کرده تا به نیابت از اسراییل، مسائلش را با ایران حل و فصل کند و ایران را به اصطلاح همراه کند یا نه؟ پاسخ این پرسش هم هنوز نامعلوم است. اما از سوی دیگر، ایران هم دست خالی نیست. از نظر توان دفاعی، ایران چند امتیاز جدی دارد که ایالات متحده از آن ها برخوردار نیست یا دست کم در آن زمینه ها محدود است.

یکی اینکه ایران روی زمین خودش ایستاده، در حالی که طرف مقابل عمدتا در دریاهاست و ناوگان ها و شناورهایی در آب های منطقه گسیل ساخته. دوم اینکه اهدافی که ایران می تواند مورد حمله قرار بدهد، قادر است هیبت ایالات متحده امریکا را با تهدید جدی مواجه کند. حالا درباره برخی سلاح ها که می توانند ناوها را غرق کنند و آیت الله خامنه ای به آن اشاره کرده اند، من از آن بی خبرم. اما اگر چنین توانمندی هایی هم وجود داشته باشد، آن ها هم در زمره اهرم های ایران در برابر ایالات متحده قرار می گیرند.

اما حدفاصل برگزاری نشست عمان تا ژنو شاهد برخی تغییرات هستیم. نکاتی که پس از نخستین جلسه مذاکره در عمان از جانب دو طرف مطرح شد، بسیار مثبت بودند. این روند اما پس از اجلاس ژنو کمی تغییر کرد. در بین این دو دور مذاکرات چه رخ داد؟

درست می گویید نکاتی که در جلسه عمان مطرح شد، در مجموع نکات مثبتی بود. اما ناگهان بعد از اجلاس ژنو، لحن ایالات متحده تغییر کرد و همزمان لحن اسراییلی ها هم تندتر شد. مجموعه ای از آمادگی ها که الان در منطقه می بینیم، ازجمله جابه جایی ها و آماده باش های پدافندی، همگی علامت می دهند که اوضاع کمی مخاطره آمیزتر شده است. از آن طرف، ایالات متحده در حال وارد کردن هواپیماهای اف - 22 است. تنها هواپیمایی که هیچ یک از متحدان امریکا هم به آن دسترسی ندارند. ماموریت اصلی این هواپیماها مقابله با رادارها، ایجاد پارازیت بر روی سیستم های ناوبری و سامانه های پدافندی است. این هواپیماها رادارگریزند و توان نفوذ بالایی دارند که محرمانه است. اینها هم به خودی خود نشانه ای است از حساس بودن شرایط.

در این میان ترامپ هم یک مهلت 12 تا 15 روزه تعیین کرده تا توافق شکل بگیرد. این توافق که ترامپ از آن صحبت می کند بر سر چه موضوع یا موضوعاتی است؟

فعلا موضوع فقط و فقط پرونده هسته ای است. حالا سوال این است که ایالات متحده چه نوع توافقی را می خواهد؟ آیا همان توافقی که در عمان یا پیش از آن شکل گرفته بود؟ یعنی پذیرش درصد محدودی از غنی سازی در داخل ایران پس از یک دوره تعلیق، چه کوتاه مدت، چه 3 ساله یا 5 ساله. این چارچوب ظاهرا بین هیات های دو طرف حل شده بود و نوعی توافق اولیه بر سر این موضوع حاصل شده بود. حالا سوال این است که آیا به دلیل فشار اسراییل و سفر نتانیاهو به واشنگتن، این مسیر تغییر کرده؟ اسراییل هم اینک آشکارا اعلام می کند که رییس جمهور امریکا را قانع کرده که هیچ توافقی بدون در نظر گرفتن خواسته های اسراییل قابل قبول نیست. به یک معنا، نتانیاهو در حال سوق دادن ترامپ به سمت جنگ با ایران است. این تصویری است که الان با آن روبه رو هستیم. در کنار اینها، یک سری مسائل راهبردی و مهم هم برای ایالات متحده مطرح است.

امریکا قصد دارد (یا حداقل در نیت راهبردی اش این است) که ایران را از سپر جنوبی دو ابرقدرت اتمی، یعنی چین و روسیه خارج کند. از دید واشنگتن، ایران حلقه ضعیف تری در زنجیره ارتباطی و اتحاد میان ایران - روسیه از یک طرف و ایران - چین از سوی دیگر است. امریکا می خواهد این مثلث را در هم بشکند تا بتواند بر منابع انرژی مسلط شود و از این طریق، در بلندمدت با قدرت اقتصادی فزاینده چین مقابله کند.

بسیاری از تحلیلگران و مراکز مطالعات راهبردی معتقدند که ایالات متحده با این همه سرمایه گذاری، حتی در صورت وقوع جنگ با ایران، قصد ترک این منطقه را ندارد. برعکس، می خواهد بماند و منابع نفت و انرژی جهانی را کنترل کند تا کاری شبیه آنچه در ونزوئلا انجام داد، این بار در خاورمیانه انجام بدهد. خاورمیانه منطقه ای بی ثبات است و حضور گسترده ساز و کارهای نظامی امریکا می تواند این بی ثباتی را تشدید کند و همزمان امکان تقابل با روسیه و چین را برای واشنگتن فراهم آورد.

واکنش چین و روسیه به یک چنین تهاجمی به آنچه شما سپر جنوبی شان خواندید (یعنی ایران) چه خواهد بود؟

نکته مهم دیگر (دوم) این است که آیا چین و روسیه حاضرند سپر جنوبی خودشان را به سادگی، داوطلبانه و با سکوت یا بی تفاوتی در اختیار ایالات متحده قرار بدهند؟ بسیاری از کارشناسان چین، به ویژه در مراکز مطالعاتی پکن، معتقدند پاسخ منفی است. چین اجازه نخواهد داد چنین اتفاقی بیفتد و به همین دلیل، بخش قابل توجهی از سلاح ها و سامانه های پیشرفته اش را در اختیار ایران قرار داده یا در حال استقرار آن هاست. از جنگنده ها گرفته تا پدافندهای پیشرفته و ادوات جنگ های الکترونیکی. این روند، یعنی اگر اتفاقی برای ایران بیفتد، از منظر مسکو و پکن، سپر دفاعی و راهبردی جنوبی آن ها آسیب پذیر می شود.

سوال این است که آیا در چنین شرایطی بی تفاوت خواهند نشست؟ برخی کارشناسان معتقدند نه؛ به ویژه در مورد چین که ممکن است به صورت خاموش و غیرعلنی به کمک ایران بیاید. نکته بسیار مهم دیگر (نکته سوم) این است که سوال اصلی بسیاری از استراتژیست های غربی این است: ساعت دوم یا حتی ساعت اول جنگ با ایران چه اتفاقی می افتد؟ اگر جنگی رخ بدهد، ایران چه واکنشی نشان خواهد داد؟ کارشناسان پنتاگون می گویند ایالات متحده قصد دارد در همان ابتدا، به صورت گسترده، توان دفاعی ایران را در هم بشکند، از پدافندها گرفته تا موشک ها و پهپادها را بی اثر سازد و بعد راه را برای بمباران مراکز حیاتی و حاکمیتی باز کند.

اما سوال اینجاست اگر امریکا و اسراییل مبادرت به این عمل کنند، ایران با چه حجمی، با چه گستردگی و با چه سلاحی پاسخ خواهد داد؟ چه اهدافی که از پیش در بانک اطلاعاتی نظامی ایران ثبت شده اند، هدف قرار خواهند گرفت؟ این پاسخ چه پیامدها و تلفاتی خواهد داشت؟ چه بر سر ناوگان ها و شناورهای دریایی امریکا در منطقه، از خلیج فارس تا دهانه دریای عرب، خواهد آمد؟

این پرسش آن قدر جدی و مهم است که حتی ممکن است ایالات متحده در آخرین لحظات تصمیم بگیرد به دلیل ابهامات ناشی از آن جنگ را متوقف کند یا اگر جنگ را آغاز کرد، در ساعات اولیه به دنبال آتش بس باشد. مساله دیگر (چهارم) واکنش نیروهای هم پیمان ایران در منطقه است. در صورت حمله نظامی به ایران، این نیروها چه خواهند کرد؟ این پرسش ها به ویژه درخصوص یمن مطرح است. پاسخ هایی که داده می شود این است که امریکا و اسراییل تلاش خواهند کرد با بمباران های گسترده، این نیروها را که در بخش های شرقی عملیاتی قرار دارند پیشاپیش بی طرف کنند، از یمن گرفته تا نیروهای حزب الله لبنان و احتمالا گروه هایی در عراق شامل این رویکرد خواهد بود.

همه این گزاره ها نشان می دهد که فضا چقدر مبهم و غبارآلود است. نه فقط برای تصمیم گیران ایرانی، بلکه حتی برای تصمیم گیران ایالات متحده این نگرانی ها جدی است. این آرامش ظاهری در گفتار و ادبیات رسمی سیاستمداران، بخشی از جنگ روانی امریکایی ها است. در درون این آرامش، چیزی در حال جوشیدن است که ابهام ها را بیشتر می کند. می خواهم مثال بزنم؛ اگر ایران موفق شود جنگ را طولانی کند، آن وقت امریکا که به تصمیم کنگره نیاز دارد چه خواهد کرد؟ فراموش نکنید اعلام جنگ از اختیارات کنگره است.

کاری که ترامپ ادعا می کند در حال انجام آن است، رفع تهدید فوری است. اما دموکرات ها در کنگره می گویند اگر برنامه اتمی ایران آن گونه که ترامپ ادعا می کند، نابود شده، چرا باید وارد یک ماجراجویی نظامی شوید و امریکا را درگیر جنگی طولانی مدت کنید که اصلا اختیارش را ندارید.

امروز بسیاری از استراتژیست ها می پرسند آیا جمهوری اسلامی به این راحتی تسلیم می شود؟

پاسخ غالب این است که خیر. جمهوری اسلامی ایران، با تجربه بیش از 20 سال بحران و جنگ، از توانمندی های گرانبهایی برخوردار است که مانع سقوط یا تضعیف کامل آن خواهد شد. این وضعیت، تصمیم گیران امریکایی را وادار می کند که در نحوه مواجهه نظامی با ایران تجدیدنظر کنند. آیا امریکا با این همه بسیج قوا و شکل دهی به کارزار نظامی گسترده به یک حمله سمبلیک بسنده می کند و از ایران خواسته می شود آن را بپذیرد و بعد تنازع تمام شود یا حمله ای بسیار گسترده در دستور کار قرار می گیرد؟ این پرسش ها به این دلیل مهم است که امریکا در حال آماده سازی افکار عمومی خودش و جهان است تا بگوید ما مذاکره کردیم، اما ایران تسلیم نشد.

نقش اسراییل در این کارزار چه خواهد بود؟ آیا اسراییل از روز اول وارد جنگ می شود یا نقش پشتیبان خواهد داشت؟ آیا ایالات متحده به اسراییل اجازه نقش آفرینی گسترده می دهد یا ترجیح می دهد خودش مستقیما عمل کند؟

یک تئوری این است که ممکن است اسراییل در حاشیه و سایه جنگ حضور دارد و به جز مقابله با برخی بازوهای منطقه ای ایران مثل حزب الله و برخی گروه ها در عراق نقشی نخواهد داشت. تئوری دیگر این است که امریکا جنگ را اساسا به نیابت از اسراییل انجام می دهد. این روند به ایران اجازه می دهد که عملیات گسترده ای علیه اسراییل انجام بدهد. چیزی شبیه آنچه در روزهای پایانی جنگ 12 روزه رخ داد و امریکا را وادار به درخواست آتش بس کرد. مجموعه این سناریوها (که در 5 گزاره ترسیم شد) باعث شده که تحلیلگران و استراتژیست ها با احتیاط کامل به مساله نگاه کنند و مسائلی چون جنگ وعدم جنگ را با احتیاط کامل بررسی کنند. من هم با توجه به داده ها، سوابق نقض عهد امریکا، عدم اعتماد میان تهران و واشنگتن و… معتقدم در وضعیت 50 50 هستیم. شخصا امیدوارم سایه جنگ از میهن دور شود و از طریق توافق یا ترک مخاصمه به وضعیت عادی بازگردیم.