علی حاجی قاسمی در اعتماد نوشت: ابعاد گسترده و حیرت انگیز خشونت سیاسی که جامعه ایران در هفته های اخیر تجربه کرد، در کنار تهدید فزاینده وقوع جنگ و دخالت قدرت های خارجی، با ادعای تغییر وضعیت سیاسی کشور، پرسشی بنیادین و گریزناپذیر را پیش روی جامعه دانشگاهیان ایرانی، به ویژه در حوزه علوم اجتماعی قرار داده است.

اینکه در میانه چنین بحرانی که جان انسان ها در مقیاس های گسترده و غیرقابل تصور مورد تهدید قرار می گیرد و امنیت اجتماعی در آستانه فروپاشی است، اظهارنظرها دیگر تنها ناظر بر موضع گیری های سیاسی روزمره نیست، بلکه به جایگاه اخلاقی، علمی و تاریخی نخبگان فرهنگی در لحظات بحرانی مربوط می شود؛ لحظاتی که در آنها مرز میان مسوولیت و بی مسوولیتی، تعهد و هیجان و آگاهی و ساده سازی خطرناک به شدت باریک می شود.

قرار گرفتن در چنین وضعیتی و مطرح شدن این مساله همچنین در بستر یک فرهنگ سیاسی خاص که جامعه ایرانی در آن به سر می برد نیز معنا و اهمیت ویژه خود را می یابد. فرهنگ سیاسی ای که همچنان متأثر از دو میراث تاریخی قدرتمند است: از یک سو سنت اقتدارگرایانه و غیردموکراتیک شبه سلطانی که در آن قدرت سیاسی متمرکز، شخصی شده و پاسخ ناپذیر بر آن مسلط بوده است و از سوی دیگر سنت تغییرات انقلابی براندازانه که در آن دگرگونی اجتماعی نه به مثابه یک فرآیند بلندمدت نهادی، بلکه به صورت یک گسست ناگهانی و همه چیز دگرگون کننده تصور شده و به عنوان بدیل و موثرترین عامل تحول در این سیستم، دست بالا را داشته است.

در چنین فرهنگی کار تدریجی، پایدار و نهادساز برای توسعه سیاسی و دموکراسی، همواره کم ارج بوده و اغلب جای خود را به انتظار لحظه انقلابی داده است. این الگوی ذهنی، که به ویژه با تجربه انقلاب 1357 تثبیت شد، علی رغم نقدهای گسترده پژوهشگران علوم اجتماعی، همچنان در لایه هایی از فرهنگ سیاسی جامعه حضور پررنگ دارد به گونه ای طنزآمیز، این میراث انقلابی نه تنها در میان چپ رادیکال، بلکه حتی در میان جریان های راست پوپولیست و هواداران بازگشت سلطنت نیز بازتولید شده است؛ جریاناتی که با وجود تفاوت های ایدئولوژیک، در تصور رمانتیک از فروپاشی ناگهانی نظم موجود و بی اعتنایی به هزینه های انسانی و اجتماعی تغییر، به یکدیگر شباهت دارند.

از این منظر، اشتیاق انقلابی امروز را نمی توان صرفا واکنشی به وضعیت کنونی یا حتی محدودیت های کنشگری پایدار دانست، بلکه باید آن را در تداوم یک فرهنگ سیاسی تاریخی فهمید که تغییر پایدار و دموکراتیک را همواره به حاشیه رانده است.

در چنین بستر و فضایی که انتظارها به سر آمده و رویای تحول سریع (و به هر قیمت) فراگیر شده، نقش و جایگاه جامعه دانشگاهی و اهل اندیشه در مواجهه با راهکاری که گذار خونین را بدون توجه به عواقب و پیامدهای آن توصیه و تجویز می کنند چه می تواند باشد؟ آیا آنان باید به مثابه کنشگران سیاسی درگیر در نزاع، خود را بخشی از صف بندی های سیاسی بدانند و نقش بازیگران پیشرو در اعتراضات خیابانی و پروژه های انقلابی را برعهده گیرند؟ آیا وظیفه دارند که با زبان بسیج و فراخوان، مردم را به کنش های قهرآمیز یا پرخطر سوق دهند تا مبادا از غافله تحول انقلابی عقب بمانند؟ یا آنکه رسالت آکادمیک اقتضا می کند به تحلیل نسبتا بی طرفانه واقعیت های اجتماعی و سیاسی بسنده کنند، حتی اگر این تحلیل ها در کوتاه مدت با احساسات عمومی یا مطالبات رادیکال همخوان نباشد؟

در برابر این دوگانه ساده انگارانه، البته گزینه سومی نیز مطرح است: اینکه دانشگاهیان، با درک مسوولیت اجتماعی خود، نه به عنوان رهبران انقلاب و نه به عنوان ناظران خنثی، بلکه به مثابه حاملان دانش انباشته درباره ماهیت تغییرات اجتماعی، به تدوین و دفاع از راهبردهایی سنجیده، اخلاق محور و کم هزینه برای جامعه بپردازند؛ راهبردهایی که هدف آنها نه صرفا تغییر پرهزینه قدرت سیاسی، بلکه حتی در صورت تشدید و تداوم تنش ها میان جامعه با حاکمان، یافتن و جا انداختن راهکارهای کم هزینه تری باشد که بهبود وضعیت را در دستور کار داشته باشد.

اهمیت این پرسش زمانی دوچندان می شود که مشاهده می کنیم بخش بزرگی از جامعه روشنفکری و دانشگاهی ایران، با وجود نقدهای عمیق و ریشه ای به ساختار قدرت در ایران، نه تنها از فراخوان مستقیم به کنش های انقلابی خشونت آمیز پرهیز کرده اند، بلکه به صراحت با مداخله خارجی و چشم انداز جنگی که ازسوی بخشی از اپوزیسیون راست پوپولیست یا جریان های رادیکال تبلیغ می شود، مخالفت ورزیده اند. این مخالفت، اغلب با واکنش های تند مواجه شده و به ترس ، محافظه کاری ، قطع ارتباط با مردم یا حتی همدستی با وضع موجود تعبیر شده است.

در این میان، بخشی از اپوزیسیون خارج کشور، به ویژه جریان های راست پوپولیست و برخی گرایش های رادیکال، با تکیه بر زبان ساده سازی شده، دوگانه های خیر و شر و وعده های رهایی سریع، تلاش کرده اند هرگونه احتیاط نظری یا اخلاقی را به عنوان خیانت یا سازش معرفی کنند.

اما پرسش بنیادین همچنان باقی است: چرا بخش قابل توجهی از نخبگان علوم اجتماعی، با وجود همدلی عمیق با رنج و خشم جامعه، نمی توانند و نمی خواهند از تغییر اجتماعی از مسیر خشونت، جنگ یا پروژه های پرهزینه ای که هزینه اصلی آن بر دوش مردم عادی و به ویژه جوانان و نوجوانان، می افتد، دفاع کنند؟

پاسخ به این پرسش را نمی توان صرفا در محاسبات سیاسی روز، ملاحظات شخصی یا ترس از سرکوب خلاصه کرد. این پاسخ ریشه در سنت فکری علوم اجتماعی، تجربه تاریخی جوامع مختلف و درک عمیق تر صاحب نظران علوم اجتماعی از منطق پیچیده تحولات اجتماعی و پیامدهای ناخواسته کنش های انقلابی دارد؛ درکی که اغلب در هیجان های سیاسی و گفتمان های پوپولیستی نادیده گرفته می شود.

از همان آغاز شکل گیری جامعه شناسی مدرن، نسبت میان علم اجتماعی و سیاست، میان تحلیل و تعهد و میان فهم و کنش، محل مناقشه بوده است. ماکس وبر، با تاکید بر اصل عینیت علمی، بر این باور بود که وظیفه جامعه شناس توضیح واقعیت های اجتماعی و نشان دادن پیامدهای احتمالی کنش هاست و به همین دلیل پژوهشگران علوم اجتماعی را از تجویز مستقیم تصمیم های سیاسی برحذر می داشت. او میان آنچه هست و آنچه باید باشد تمایز می گذاشت و هشدار می داد که آمیختن بی واسطه علم با فراخوان های سیاسی می تواند هم به اعتبار علم آسیب بزند و هم جامعه را به تصمیم های احساسی و پرهزینه سوق دهد. این هشدار، اگرچه در زمینه اروپای اوایل قرن بیستم مطرح شد، امروز نیز برای جامعه ای چون ایران معنایی کاملا معاصر دارد.

در مقابل، کارل مانهایم نظری متفاوت داشت. او با طرح جامعه شناسی معرفت نشان داد که هیچ دانشی بیرون از بستر اجتماعی تولید نمی شود و خودِ اندیشه نیز محصول موقعیت های اجتماعی است. با این حال، او از روشنفکران انتظار داشت که به جای غرق شدن در منافع گروهی یا هیجان های سیاسی، نقش میانجی عقلانی را ایفا کنند؛ یعنی با فاصله گیری نسبی از قطب بندی ها، به فهم کل نگر وضعیت اجتماعی کمک کنند. این نگاه، در شرایطی که از دانشگاهیان انتظار می رود بی درنگ در یکی از دو سوی منازعه بایستند، اهمیت ویژه ای دارد.

نظریه های متأخرتر، ازجمله اندیشه های آنتونی گیدنز درباره ساخت و کنش ، بر این نکته تاکید می کنند که ساختارهای اجتماعی، مانند نهادهای سیاسی، قوانین، هنجارها و روابط قدرت، از یک سو رفتار انسان ها را محدود می کنند و ازسوی دیگر تنها از طریق کنش روزمره همین انسان ها بازتولید یا تغییر می یابند. به بیان ساده، از نظر گیدنز، تغییر اجتماعی نه حاصل یک اراده ناگهانی و انقلابی، بلکه نتیجه تعامل پیچیده و تدریجی میان کنش آگاهانه مردم و ساختارهای موجود است. این دیدگاه، در مورد جامعه ای مانند ایران، می تواند حامل این هشدار باشد که فروپاشی شتاب زده ساختارها بدون شکل گیری بدیل های نهادی و اجتماعی، می تواند به خلأ قدرت، افزایش خشونت و بی ثباتی بلندمدت منجر شود. از طرفداران پرآوازه تر این نظر در ایران قطعا می توان از احمد زیدآبادی و محمد فاضلی نام برد که در ماه های اخیر همواره درباره خطر فروپاشی اجتماعی هشدار داده اند.

تحلیل های پی یر بوردیو از میدان قدرت و خشونت نمادین نیز بر همین پیچیدگی صحه می گذارد. میدان قدرت نزد بوردیو به عرصه ای اشاره دارد که در آن گروه ها و نهادهای مختلف با تکیه بر سرمایه های اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و نمادین برای حفظ یا گسترش سلطه خود رقابت می کنند و خشونت نمادین به اشکال نامریی و عادی شده ای از سلطه گفته می شود که بدون زور فیزیکی، نابرابری را طبیعی، بدیهی و مشروع جلوه می دهد. از این منظر، جامعه شناسان می دانند که حتی اگر حاکمان تغییر کنند، بدون دگرگونی این میدان ها و سازوکارهای سلطه، نابرابری و سرکوب می توانند در اشکالی تازه بازتولید شوند. نگرانی گسترده ای که درباره تغییرات حساب نشده از ساختار کنونی به نوع جدیدی از اقتدارگرایی، ممکن است برای جامعه ایران رقم بخورد.

در همین راستا، تاکید یورگن هابرماس بر حوزه عمومی و کنش ارتباطی اهمیت ویژه ای می یابد. حوزه ای که در آن شهروندان بتوانند فارغ از زور و اجبار، از طریق گفت وگوی عقلانی درباره مسائل مشترک تصمیم سازی کنند. بستری که در آن کنش ارتباطی به تفاهم و اقناع بینجامد و نه حذف، غلبه و از میدان به در کردن که تاکنون مسلط بوده است. از این منظر، نقش دانشگاهیان و روشنفکران در شرایطی مانند ایران، تقویت گفت وگو، نقد عقلانی قدرت و حمایت از اشکال سازمان یافته و مسالمت آمیز کنش مدنی است، نه مشروعیت بخشی به خشونت یا مداخله نظامی خارجی.

تمایز هانا آرنت میان قدرت و خشونت نیز برای فهم این وضعیت راهگشاست. از نظر او، قدرت از کنش جمعی آگاهانه و داوطلبانه مردم پدید می آید، در حالی که خشونت ابزاری است که معمولا در فقدان قدرت واقعی به کار گرفته می شود. این تمایز نشان می دهد که توسل به خشونت، حتی اگر به نام مردم انجام شود، اغلب نشانه ضعف اجتماعی و سیاسی است و نمی تواند بنیانی پایدار برای آزادی و دموکراسی ایجاد کند. اندیشه میشل فوکو، با تحلیل پیوند دانش و قدرت، روشنفکران را از وسوسه تبدیل شدن به رهبران حقیقت یا سخنگویان مطلق مردم برحذر می دارد. از نظر فوکو، نقش روشنفکر افشای سازوکارهای قدرت، نشان دادن نقاط مقاومت و گشودن امکان های تازه برای کنش است، نه اینکه توده های مردم را به سوی پروژه های پرخطر هدایت کند.

در پرتو این سنت فکری، می توان رفتار بخش بزرگی از روشنفکری و دانشگاهیان ایرانی را بهتر فهمید. امتناع آنان از حمایت از خشونت، جنگ یا انقلاب های پرهزینه، نه نشانه بی تفاوتی یا سازش، بلکه حاصل نوعی آگاهی تاریخی و مسوولیت اخلاقی است. آنان، به واسطه دانش خود، می دانند که تغییرات اجتماعی پایدار نیازمند زمان، نهادسازی، اعتماد اجتماعی و کاهش هزینه های انسانی است.

با این حال، این تصویر یکدست نیست. در سال های اخیر، بخشی از دانشگاهیان و افراد دارای سرمایه نمادین علمی نیز، آگاهانه یا ناآگاهانه، در مسیر گفتمان های پوپولیستی حرکت کرده اند؛ گفتمان هایی که با ساده سازی افراطی واقعیت، مشروعیت بخشی به خشم بی مهار و ستایش کنش های پرخطر، عملا به بازتولید بی مسوولیتی سیاسی کمک می کنند. برخی از این افراد، که البته طیف محدودی را در برمی گیرند، تحت لوای خواست مردم ، حتی در مقام توجیه فراخوان هایی برمی آیند که فرمان تحولات خونین و جنگ را صادر می کنند. در حالی که خود در امنیت کامل به سر می برند جوانان داخل کشور را، با آگاهی از خطر مرگ، زندان و آسیب های جبران ناپذیر، به خیابان ها فرامی خوانند و با رویکردی غیراخلاقی و خودپسندانه هزینه تغییر را تماما بر دوش نسل جوان می گذارند.

نقد این رویکرد به معنای نفی اعتراض یا انکار رنج مردم نیست، بلکه دفاع از این اصل اخلاقی است که هیچ پروژه تغییر اجتماعی نباید جان انسان ها را به عنوان ابزار یا هزینه قابل قبول تلقی کند. دعوت به کنش، زمانی که دعوت کننده، خود بهای آن را نمی پردازد و از پیش می داند که پاسخ خشونت است، دیگر شجاعت سیاسی نیست، بلکه نوعی بی مسوولیتی اخلاقی است؛ بی مسوولیتی ای که از دانشگاهیان، به دلیل آگاهی بیشترشان از پیامدهای تاریخی چنین فراخوان هایی، کمتر پذیرفتنی است.

مسوولیت اخلاقی اهالی فکر و اندیشه دقیقا از همین دانش تخصصی ناشی می شود. آنان بهتر از بسیاری از فعالان سیاسی می دانند که انقلاب ها و جنگ ها چگونه می توانند امید را به ویرانی بدل کنند و چگونه هزینه های تغییرات شتاب زده عمدتا بر دوش فرودستان، حاشیه نشینان و نسل جوان می افتد. از این رو، دفاع آنان از راهبردهای محتاطانه تر، تدریجی تر و کم هزینه تر، نه نشانه ترس، بلکه نشانه پایبندی به اخلاق مسوولیت و تعهد به جان و آینده مردم است.

سخن پایانی اینکه جامعه دانشگاهیان و تحلیلگران مسوول رسانه ای نمی توانند فرمانده انقلاب ها باشند و صد البته نمی توانند و نباید مبلغ سکوت و بی عملی باشند، بلکه آنها در موقعیتی دشوار اما ضروری ایستاده اند که میان خشم مشروع جامعه و ضرورت عقلانیت تاریخی در مسیر تغییر، توازنی منطقی ایجاد کنند تا مسیر تحول با کمترین هزینه و بالاترین میزان پایداری و منفعت برای جامعه طی شود. شاید در زمانه ای که فریاد، هیجان و ساده سازی بیش از تحلیل خریدار دارد، مهم ترین نقش علوم اجتماعی همین باشد؛ یادآوری این حقیقت تلخ اما حیاتی که آزادی، اگر قرار است پایدار، انسانی و دموکراتیک باشد، نمی تواند بر انبوهی از جان های از دست رفته و آینده های سوخته بنا شود.