سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، پس از پایان جلسه اظهار داشت که گفت وگوها سازنده بوده و دو طرف توافق کرده اند تا پیشنهادهایی را تنظیم و در بازه زمانی مشخصی، این پیشنهادها را برای تبادل نظر در اختیار یکدیگر قرار دهند. با این حال، عراقچی تاکید کرد که برای رسیدن به توافق، زمان زیادی لازم است و به این زودی ها نمی توان انتظار نتیجه نهایی داشت.

به گزارش اعتماد، همزمان، یک مقام امریکایی به نقل از منابع آگاه اعلام کرد که در این دور از مذاکرات ژنو، پیشرفت های ملموس تری نسبت به دور اول احساس شده است. با این همه، گروهی از ناظران با اشاره به خطوط قرمز ایران و مطالبات حداکثری ایالات متحده، سناریوهای مختلفی را مطرح می کنند. گروهی با نگاه خوشبینانه، با توجه به اینکه تهران و واشنگتن به دنبال مدیریت بحران و تنش هستند، بر این باورند که دو طرف تلاش خواهند کرد تا حداقل در میان مدت به یک اجماع نسبی دست یابند. از این رو، تمرکز اصلی بر برنامه هسته ای ایران خواهد بود و مسائل دیگر به صورت گام به گام پیگیری می شود. اما گروه دیگر با نگاهی بدبینانه، با استناد به رویکرد و سیاست های دونالد ترامپ و آرایش نظامی ایالات متحده در خاورمیانه از جمله استقرار تعداد قابل توجهی جنگنده و ناوهواپیمابر آبراهام لینکلن و ناو دیگری که اعزام شده ادعا می کنند که واشنگتن به دنبال دستیابی به مطالبات حداکثری است. این مطالبات شامل غنی سازی صفر، کاهش برد موشکی ایران تا 300 کیلومتر و پایان فعالیت های منطقه ای تهران می شود؛ سه گزاره ای که مقام های رسمی ایران صراحتا اعلام کرده اند جزو خطوط قرمز آنها است و به هیچ وجه درباره آنها رایزنی نخواهند کرد. از همین رو، به باور این گروه از کارشناسان، رسیدن به نقطه ای که طرفین بتوانند بر اساس آن به اجماع نسبی دست یابند، حداقل در شرایط کنونی مبهم و دشوار به نظر می رسد. در همین راستا، مجید تخت روانچی، معاون وزیر امور خارجه ایران، در مصاحبه اخیر تاکید کرده که ایران آماده مصالحه در برنامه هسته ای است، اما غنی سازی صفر دیگر روی میز نیست و توپ در زمین امریکاست تا نشان دهد جدی است.

او اشاره کرده که اگر واشنگتن آماده بحث در مورد تحریم ها باشد، تهران نیز آماده مذاکره بر سر مسائل هسته ای است، اما این به معنای توافق سریع نیست. همچنین، گزارش های اخیر از سوی آکسیوس نشان می دهد که در مذاکرات ژنو پیشرفت هایی حاصل شده، اما جزییات زیادی باقی مانده و ایران قرار است در دو هفته آینده پیشنهادهای دقیق تری برای پر کردن شکاف ها ارایه دهد. در همین راستا با هدف بررسی سناریوهای پیش رو در شرایطی که طرفین خود را برای دور سوم گفت وگوها آماده می کنند، با دیهیم محمد خان بیگی، پژوهشگر امنیت بین الملل، گفت وگویی انجام شد.

محمد خان بیگی، پژوهشگر امنیت بین الملل، در پاسخ به این پرسش که با توجه به شکاف عریان میان مطالبات ایران و امریکا، آیا دو طرف قادرند فارغ از این اختلاف ها به توافق نسبی دست یابند یا خیر، گفت: شکاف میان مطالبات ایران و ایالات متحده نه پدیده ای تازه است و نه صرفا محصول این دور تازه مذاکرات؛ این شکاف، بازتاب دو درک متفاوت از مفهوم امنیت است. او ادامه داد: ایران امنیت را در قالب پرونده محور و محدود تعریف می کند. از نگاه تهران، برنامه هسته ای تنها موضوعی است که هم مشروعیت حقوقی بین المللی برای گفت وگو دارد و هم می توان آن را در ازای رفع تحریم ها معامله کرد. تجربه برجام و خروج امریکا از آن باعث شده که ایران به این جمع بندی برسد که هرگونه گسترش دامنه مذاکرات- به ویژه به حوزه موشکی و منطقه ای- عملا به معنای چندلایه شدن تعهدات بدون تضمین متقابل خواهد بود. بنابراین محدودسازی دستور کار، یک انتخاب تاکتیکی نیست، بلکه بخشی از دکترین امنیتی ایران است.

این پژوهشگر امنیت بین الملل خاطرنشان کرد: در مقابل، ایالات متحده- آن گونه که در پوشش رسانه های بین المللی به وضوح دیده می شود- پرونده ایران را نه یک مساله فنی هسته ای، بلکه یک چالش جامع امنیت منطقه ای می بیند. از منظر واشنگتن، حتی اگر موضوع هسته ای به طور موقت مهار شود، مادامی که ظرفیت های موشکی و نفوذ منطقه ای ایران دست نخورده باقی بماند، مساله ایران حل نشده است. به همین دلیل، امریکا تلاش می کند یا دامنه مذاکرات را گسترش دهد، یا حداقل این موضوعات را به عنوان مطالبات معوق در حاشیه مذاکرات نگه دارد. خان بیگی در ادامه افزود: با این توضیح، پرسش اصلی این است که آیا با وجود چنین شکاف عریانی، امکان دستیابی به توافق نسبی وجود دارد یا خیر. پاسخ من این است: بله، اما با تعریفی بسیار محدود از توافق. دو بازیگر احتمالا قادر نخواهند بود بر سر تعریف امنیت به تفاهم برسند، اما می توانند بر سر مدیریت تهدید فوری به اجماع حداقلی برسند. این کارشناسان مسائل بین الملل در ادامه تصریح کرد: ایران نمی خواهد فشار اقتصادی و خطر درگیری نظامی تشدید شود و امریکا هم- برخلاف لحن تهدیدآمیز- به خوبی می داند که گزینه نظامی پرهزینه، نامطمئن و منطقه سوز است. این هم پوشانی منافع حداقلی، فضای توافق نسبی را ایجاد می کند. به باور این کارشناس، در نتیجه، اگر توافقی شکل بگیرد، نه حل اختلافات ، بلکه تعلیق اختلافات خواهد بود: توافقی مرحله ای، زمان بر و شکننده که صرفا سطح تنش را پایین می آورد و زمان می خرد. چنین توافقی نه شکاف ها را پر می کند و نه آنها را از بین می برد، بلکه آنها را موقتا کنار می زند. محمد خان بیگی در ادامه تأکید کرد: به بیان دیگر، دو طرف احتمالا قادرند با وجود شکاف ها به توافق برسند، اما نه فارغ از آن ها. این دقیقا همان نقطه ای است که باید مذاکرات ژنو را در آن فهمید: نه به عنوان مسیری مطمئن به سوی توافق جامع، بلکه به عنوان تلاشی برای جلوگیری از بدترین سناریو در کوتاه مدت.

خان بیگی در پاسخ به سوال دیگر درباره تاکید ترامپ بر دو مقوله برد موشک ها و همچنین فعالیت های منطقه ای کشورمان به عنوان بخشی از رایزنی ها خاطرنشان کرد: نخست باید به این نکته توجه کرد که برای ترامپ، برخلاف بسیاری از روسای جمهوری پیشین امریکا، ماهیت توافق به اندازه قابلیت فروش سیاسی آن اهمیت ندارد. از نگاه او، توافق زمانی قابل قبول است که بتواند آن را به عنوان یک برد به افکار عمومی امریکا، متحدان منطقه ای و به ویژه اسراییل عرضه کند. اینجاست که مساله امتیازهای حداقلی اهمیت پیدا می کند. این کارشناس ادامه داد: توافقی محدود و هسته ای محور، به تنهایی، برای ترامپ از نظر سیاسی کافی نیست؛ نه لزوما به این دلیل که از نظر فنی ناکافی است، بلکه چون در روایت سیاسی داخلی امریکا قابل دفاع کامل نیست. او باید بتواند بگوید که برخلاف برجام، این بار فقط روی کاغذ امضا نگرفته، بلکه رفتار ایران را هم مهار کرده است. به همین دلیل حتی اگر در متن توافق نهایی فقط به موضوع هسته ای پرداخته شود، واشنگتن به شدت بر پیوست های غیررسمی، بیانیه های جانبی یا تعهدات سیاسی غیرالزام آور در حوزه موشکی و منطقه ای تأکید خواهد کرد. خان بیگی خاطرنشان کرد: تأکید ترامپ بر این گزاره ها پس از دیدار با نخست وزیر اسراییل بر برد موشک های ایران و فعالیت های منطقه ای، بیش از آنکه نشانه تغییر ناگهانی دستور کار مذاکرات باشد، پیام رسانی سیاسی چندلایه است.

این پیام هم زمان سه مخاطب دارد: نخست اسراییل و متحدان منطقه ای که نگران هرگونه توافق با ایران هستند؛ دوم جریان های تندرو در داخل امریکا که هر توافقی با تهران را ضعف تلقی می کنند؛ و سوم خود ایران، برای حفظ اهرم فشار در میز مذاکره. به باور او، چنین توافق نسبی ای با حداقل امتیازها برای امریکا در نهایت برای ترامپ قابل قبول است، اما مشروط به اینکه امریکا بتواند این حداقل امتیازها را به گونه ای بازتعریف کند که از نظر سیاسی حداقلی به نظر نرسند . به عبارت دیگر ممکن است در واقعیت امتیازهای واشنگتن محدود باشد، اما در روایت رسمی به صورت تغییر مسیر ایران یا ایجاد محدودیت های جدید بازنمایی شود.

این کارشناس مسائل بین الملل در ادامه افزود: سناریوی محتمل این است که توافق از نظر حقوقی و متنی عمدتا هسته ای باقی بماند، اما در سطح گفتمانی و رسانه ای امریکا مدعی شود که موضوع موشکی و منطقه ای به رسمیت شناخته شده یا در مسیر گفت وگوهای بعدی قرار گرفته است . این دقیقا همان نقطه ای است که نگرانی ایران نیز از آن آغاز می شود، زیرا تجربه گذشته نشان داده که همین تعهدات مبهم و غیررسمی می توانند در آینده به ابزار فشار جدید تبدیل شوند. این پژوهشگر امنیت بین الملل، درباره صف آرایی نظامی گسترده و پیچیده تر ایالات متحده در خلیج فارس و اینکه آیا استقرار این میزان جنگنده و ناو صرفا برای فشار برای توافق محدود هسته ای است یا اهداف فراتر از آن را دنبال می کند، گفت: صف آرایی نظامی امریکا در خلیج فارس را نمی توان صرفا ابزاری برای تسهیل یک توافق محدود هسته ای دانست. استقرار جنگنده ها موضوعی گسترده تر و پیچیده تر است و حامل پیام هایی فراتر از میز مذاکره ژنو است.

این کارشناس ادامه داد: در ادبیات امنیتی، زمانی که یک بازیگر هم زمان مسیر دیپلماسی را باز نگه می دارد و سطح حضور نظامی خود را افزایش می دهد، معمولا با یک راهبرد موسوم به دیپلماسی قهری مواجه هستیم. در این چارچوب، هدف فقط رسیدن به توافق نیست، بلکه شکل دهی به رفتار طرف مقابل در چند حوزه به طور هم زمان است. به بیان ساده تر، امریکا می خواهد این پیام را منتقل کند که مذاکره تنها یکی از گزینه هاست، نه تنها گزینه. خان بیگی در ادامه خاطرنشان کرد: اگر هدف ایالات متحده صرفا دستیابی به یک توافق محدود هسته ای بود، منطق نظامی ایجاب می کرد که به سطحی از بازدارندگی حداقلی بسنده کند؛ چراکه خود واشنگتن هم می داند یک توافق موقت یا مرحله ای، به طور ذاتی شکننده است و با حضور نظامی بیش ازحد می تواند حتی تضعیف شود. اما آنچه امروز در خلیج فارس می بینیم- از آرایش دریایی گرفته تا افزایش هماهنگی با متحدان منطقه ای- نشان می دهد که امریکا در حال ساختن یک گزینه پشتیبان واقعی است، نه صرفا یک بلوف دیپلماتیک.

به باور او، این گزینه پشتیبان الزاما به معنای تمایل فوری به جنگ نیست. برعکس، بسیاری از نشانه ها حاکی از آن است که واشنگتن تلاش دارد طیفی از گزینه ها میان توافق محدود و درگیری تمام عیار ایجاد کند. این طیف می تواند شامل فشار نظامی برای مهار فعالیت های منطقه ای ایران، بازدارندگی فعال در برابر گسترش برد موشکی و آمادگی برای پاسخ سریع به هرگونه تغییر محاسباتی در تهران باشد.این پژوهشگر امنیت بین الملل افزود: استقرار جنگنده های نظامی امریکا بیشتر با این فرض همخوانی دارد که مذاکرات هسته ای تنها بخشی از یک معادله بزرگ تر امنیتی است. ایالات متحده، به ویژه پس از دیدار ترامپ با نخست وزیر اسراییل، نمی خواهد این تصور شکل بگیرد که تمرکز بر هسته ای به معنای چشم پوشی از سایر مولفه های قدرت ایران است. به همین دلیل، حتی اگر متن هرگونه توافق احتمالی محدود به برنامه هسته ای بماند، میدان نظامی و امنیتی عملا به عنوان ابزار فشار برای موضوعات موشکی و منطقه ای فعال نگه داشته می شود.

دیهیم محمد خان بیگی، با اشاره به تأکید آقای عراقچی وزیر امور خارجه کشورمان مبنی بر اینکه رایزنی ها صرفا برای مدیریت تنش هاست و تهران از خطوط قرمز خود عقب نشینی نخواهد کرد، درباره احتمال پیش روی گام به گام دو طرف پس از توافق هسته ای و گشوده شدن زمینه برای گفت وگوهای موشکی و منطقه ای، اظهار داشت: مسیر احتمالی تعامل ایران و امریکا مسیر تقدم هسته ای و تعلیق سایر پرونده ها است، نه زنجیره ای از مذاکرات متوالی که به صورت خودکار به حوزه های موشکی و منطقه ای ختم شود. در این چارچوب، توافق هسته ای ـ در صورت تحقق ـ بیش از آنکه نقطه آغاز یک فرآیند جامع باشد، ابزار تثبیت وضعیت و مهار بحران خواهد بود.او ادامه داد: از نگاه تهران، پرونده هسته ای یک موضوع حقوقی - فنی مشخص با قابلیت معامله پذیری محدود است، در حالی که موضوعات موشکی و منطقه ای مستقیما به بازدارندگی راهبردی و امنیت ملی گره خورده اند و اساسا در دایره خطوط قرمز تعریف می شوند.

به همین دلیل، حتی اگر دو طرف گام به گام پیش بروند، این گام ها از نظر ماهوی هم عرض نخواهد بود.این کارشناس تصریح کرد: با این حال، نمی توان احتمال شکل گیری رایزنی های غیررسمی، کم سر و صدا و عمدتا امنیتی را پس از یک توافق هسته ای کاملا منتفی دانست. چنین رایزنی هایی نه با هدف محدودسازی توان موشکی ایران یا بازتعریف نقش منطقه ای آن، بلکه برای کنترل ریسک، جلوگیری از سوءمحاسبه و مدیریت برخوردهای میدانی ممکن است شکل بگیرد؛ به ویژه در مناطقی که حضور نیروهای دو طرف یا متحدانشان در هم تنیده است. این گفت وگوها بیشتر شبیه مکانیسم های کاهش تنش خواهند بود تا مذاکرات به معنای کلاسیک.به باور خان بیگی، امریکا و برخی متحدان منطقه ای اش تلاش خواهند کرد همین روند تدریجی را به عنوان فرآیند باز نگه داشتن پرونده ها حفظ کنند، به این امید که زمان، فشار اقتصادی و موازنه های منطقه ای در نهایت تهران را به انعطاف بیشتر سوق دهد.

اینجاست که شکاف برداشت ها آشکار می شود: آنچه از دید ایران مدیریت اختلافات است، از دید واشنگتن زمینه سازی برای گسترش دستورکار تلقی می شود.بنابراین، حتی در خوش بینانه ترین سناریو، توافق هسته ای لزوما به مذاکرات موشکی و منطقه ای منجر نمی شود. محتمل تر آن است که اختلافات بنیادین در این حوزه ها حل وفصل نشوند، بلکه در وضعیت تعلیقِ مدیریت شده باقی بمانند؛ وضعیتی که می تواند از تشدید تنش جلوگیری کند، اما به آشتی راهبردی یا توافق جامع ختم نشود. به بیان ساده تر، مسیر پیشِ رو نه گشایش دومینووار پرونده ها ، بلکه همزیستی پرتنش اما کنترل شده میان دو بازیگری است که هر دو می خواهند بحران را مهار کنند، بدون آنکه از خطوط امنیتی خود عبور کنند.

این کارشناس مسائل امنیت بین الملل در تحلیل نقش اسراییل و لابی های حامی آن در فضای مذاکرات فعلی، بیان کرد: نقش اسراییل و لابی های حامی آن را باید نه در توقف کامل دیپلماسی، بلکه در مشروط سازی و ناتمام نگه داشتن توافق ارزیابی کرد. اسراییل اساسا نگران توافقی است که صرفا به پرونده هسته ای محدود بماند و به ایران فضای تنفسی سیاسی و منطقه ای بدهد. این کارشناس افزود: در واشنگتن، لابی های حامی اسراییل تلاش می کنند این پیام را تثبیت کنند که توافق هسته ای نباید به نقطه پایان اختلافات با ایران تبدیل شود. نتیجه این فشار آن است که حتی اگر توافقی شکل بگیرد، امریکا آن را موقت، شکننده و همراه با مطالبات بعدی تعریف می کند.

به باور خان بیگی، به بیان ساده، اسراییل و لابی های نزدیک به آن نه بازیگر تصمیم گیر نهایی اند و نه عامل توقف کامل توافق؛ اما نقش مهمی در این روند دارند که هیچ توافقی کامل و قطعی تلقی نشود. همین مساله باعث می شود مذاکرات از ابتدا در سایه تردید، فشار و تهدید باقی بماند. این پژوهشگر امنیت بین الملل، در ارزیابی سناریوهای پیش رو در صورت بن بست کامل دیپلماسی و افزایش احتمال استفاده از گزینه نظامی، اظهار داشت: اگر دیپلماسی به بن بست برسد، احتمال استفاده محدود از گزینه نظامی افزایش می یابد؛ اما نه به صورت جنگ تمام عیار. محتمل ترین سناریو، اقدامات کنترل شده و هدفمند است: حملات محدود، عملیات بازدارنده، یا فشار امنیتی چندلایه برای تغییر محاسبات تهران، نه فروپاشی آن. او ادامه داد: در چنین شرایطی، تهران از ترکیبی از اهرم های سخت افزاری و نرم افزاری برخوردار است.

در حوزه سخت افزاری، توان بازدارندگی نامتقارن- از قدرت موشکی و پهپادی گرفته تا ظرفیت ایجاد ناامنی کنترل شده در محیط پیرامونی- به ایران امکان می دهد هزینه هر اقدام نظامی را بالا ببرد و دامنه درگیری را از کنترل طرف مقابل خارج کند. این کارشناس افزود: در حوزه نرم افزاری، ایران از سرمایه های سیاسی و راهبردی مهمی بهره می برد: مشروعیت دفاعی در چارچوب بازدارندگی، توان اثرگذاری بر افکار عمومی منطقه ای، و استفاده از شکاف های موجود در نظم بین الملل برای جلوگیری از اجماع سازی کامل علیه خود. مهم تر از همه، تهران می تواند روایت مدیریت بحران در برابر فشار را حفظ کند و مانع تبدیل درگیری محدود به جنگ مشروع بین المللی شود.به باور خان بیگی، شکست دیپلماسی الزاما به جنگ منجر نمی شود، اما منطقه را وارد فاز خطرناک تری از بازدارندگی پرتنش می کند؛ فازی که در آن، نه امریکا به دنبال جنگ بزرگ است و نه ایران بدون استفاده از همه اهرم های خود، هزینه فشار را می پذیرد.