فرارو- از کشف میکروب ها در قرن نوزدهم تا شناسایی ده ها ویروس تنفسی در قرن بیستم، دانش پزشکی راهی طولانی پیموده، اما سرماخوردگی ساده هنوز یکی از مقاوم ترین چالش های پیش روی علم باقی مانده است.

به نقل از پاپ سای، با گذشت بیش از یک قرن از زمانی که نظریه میکروب ها به عنوان عامل بیماری ها مطرح شد، هنوز سرماخوردگی ساده یکی از مقاوم ترین و گریزان ترین بیماری ها در برابر علم پزشکی باقی مانده است. بیماری ای که هر سال میلیاردها نفر را درگیر می کند، اما همچنان نه واکسن فراگیر و نه درمانی قطعی دارد.

پیش از آنکه رابرت کخ، پزشک اهل پروس شرقی، برای نخستین بار میکروب ها را زیر میکروسکوپ مشاهده کند، مردم ابتلا به سرماخوردگی را به ارواح خبیثه، هوای بد یا حتی ناخالصی خون نسبت می دادند. کشفیات کخ در اواخر قرن نوزدهم، جامعه پزشکی را دگرگون کرد. بسیاری از بیماری های مرگبار بشر به تدریج عامل میکروبی مشخص پیدا کردند: سل در سال 1882، وبا در 1883، سالمونلا و دیفتری در 1884، ذات الریه در 1886 و کزاز در 1889 شناسایی شدند. در همان دوران، نظریه میکروب ها که در ابتدا بحث برانگیز بود، به سرعت جای خود را در علم پزشکی باز کرد و دهه 1880 به عصر طلایی باکتری شناسی شهرت یافت. لویی پاستور نیز در همین دهه نخستین واکسن انسانی را برای پیشگیری از هاری توسعه داد.

با این حال، باورهای عامیانه به راحتی کنار نرفتند. حتی در سال 1925، زمانی که نتایج نخستین بررسی سراسری سرویس بهداشت عمومی آمریکا درباره سرماخوردگی منتشر شد، بسیاری همچنان هوای سرد یا خیس شدن پاها را علت اصلی این بیماری می دانستند. در آن زمان هنوز عامل دقیق سرماخوردگی شناسایی نشده بود، اما دانشمندان تأکید داشتند که این بیماری بسیار واگیردار است و بهترین راه پیشگیری، پرهیز از تماس با افراد مبتلاست. توصیه ای که با وجود پیشرفت های علمی گسترده، هنوز هم معتبر است.

شناخت علمی منشأ سرماخوردگی تا دهه 1950 به طول انجامید. پس از موفقیت واکسن فلج اطفال توسط جوناس سالک، امیدها برای یافتن درمان یا واکسن سرماخوردگی افزایش یافت. اما پژوهشگران با چالشی پیچیده روبه رو شدند: مشخص نبود دقیقاً چه ویروس هایی باعث این بیماری می شوند و چه تعداد از آن ها وجود دارد. در سال 1953، یک ویروس شناس آمریکایی آدنوویروس را به عنوان یکی از عوامل معرفی کرد، اما به زودی مشخص شد این تنها یکی از بازیگران ماجراست. در سال 1956، ویروس دیگری به نام راینوویروس شناسایی شد و بعدها سه گونه اصلی از آن (A، B و C) معرفی شدند.

با گسترش تحقیقات، روشن شد آنچه ما سرماخوردگی می نامیم در واقع یک عنوان کلی برای مجموعه ای از علائم تنفسی مشابه است که توسط صدها سویه ویروسی مختلف ایجاد می شود. راینوویروس ها مسئول حدود 30 تا 50 درصد موارد هستند، کروناویروس های غیرکووید حدود 10 تا 15 درصد را تشکیل می دهند و ویروس هایی مانند آدنوویروس ها، ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV) و پاراآنفلوانزا نیز در این میان نقش دارند.

با وجود شیوع گسترده، توسعه واکسن فراگیر تقریباً غیرممکن به نظر می رسد، زیرا چنین واکسنی باید صدها سویه مختلف را هدف قرار دهد. حتی واکسن احتمالی برای راینوویروس نیز به پوشش بیش از 100 سویه نیاز دارد و باز هم بخش بزرگی از موارد را در بر نخواهد گرفت. هرچند واکسن سنسیشیال تنفسی اکنون برای نوزادان و سالمندان در دسترس است، اما این ویروس تنها سهم محدودی از سرماخوردگی ها را تشکیل می دهد.

با وجود پیشرفت های چشمگیر، بسیاری از توصیه های بهداشتی یک قرن پیش همچنان معتبرند. برای مثال، در دهه 1920 به نقش هوای خشک و بسته در افزایش ابتلا اشاره شده بود. امروز نیز می دانیم هوای خشک، چه سرد و چه گرم، می تواند دفاع مخاطی دستگاه تنفسی را تضعیف کند و فرد را مستعد عفونت کند. همچنین ویروس های سرماخوردگی در محیط های بسته و از طریق قطرات تنفسی، تماس مستقیم و سطوح آلوده راحت تر منتقل می شوند.

الگوی فصلی سرماخوردگی نیز تغییر چندانی نکرده است. همچنان اوج شیوع در پاییز، هم زمان با بازگشایی مدارس و بار دیگر در زمستان دیده می شود. تجمع افراد در فضاهای بسته عامل مهمی در این روند است. در زمینه عوامل خطر نیز علم امروز دیدگاهی دقیق تر ارائه می دهد. استرس روانی، کم خوابی، سن بالا، سیگار کشیدن و برخی بیماری های زمینه ای می توانند پاسخ ایمنی بدن را تضعیف کنند و احتمال ابتلا را افزایش دهند. سبک زندگی ناسالم نیز در صورتی که به استرس و ضعف ایمنی منجر شود، می تواند نقش داشته باشد.

در مورد درمان، توصیه های پایه تقریباً ثابت مانده اند: استراحت کافی، مصرف مایعات، تغذیه مناسب و تهویه مناسب محیط. امروزه داروهای ضداحتقان و مسکن در دسترس اند، اما همچنان درمان قطعی وجود ندارد و طول دوره بیماری معمولاً از چند روز تا دو هفته است.

در مجموع، بیش از صد سال پژوهش به ما کمک کرده است علت سرماخوردگی را بشناسیم، راه های انتقال آن را درک کنیم و عوامل خطر را بهتر شناسایی کنیم. با این حال، پیچیدگی ویروس ها و تنوع گسترده آن ها باعث شده است این بیماری ساده همچنان مهارنشدنی باقی بماند. توصیه ای که در دهه 1920 مطرح شد هنوز معتبر است: از تماس با افراد بیمار پرهیز کنید، استراحت کنید و عادات سالم را حفظ کنید. شاید واکسن جهانی سرماخوردگی روزی به واقعیت بپیوندد، اما تا آن زمان ساده ترین اصول بهداشتی همچنان مؤثرترین سلاح ما هستند.