فرارو- برآوردها نشان می دهد شمار دستفروشان در پایتخت به حدود 35 هزار نفر می رسد که از این میان، نزدیک به 20 هزار نفر در بازارچه های سامان دهی شده مستقر شده اند. با این حال، همچنان حضور گسترده دستفروشان پراکنده در معابر شهری و در مقابل، خالی ماندن بخشی از غرفه های بازارچه ها به چشم می خورد.

به گزارش فرارو، پدیده دستفروشی تنها از منظر نظم شهری قابل بررسی نیست؛ در سوی دیگر، گروهی از شهروندان قرار دارند که در پی ناکامی در یافتن شغل پایدار یا به دلیل تمایل به استقلال شغلی، با سرمایه ای اندک به این فعالیت روی آورده اند.

به گفته برخی کارشناسان، بخشی از این افراد را حتی فارغ التحصیلانی تشکیل می دهند که امکان ورود به بازار کار رسمی را نیافته اند و با تهیه کالاهای قابل حمل، بدون نیاز به فضای ثابت تجاری، برای خود منبع درآمدی ایجاد کرده اند.

در سال های اخیر، دولت و مدیریت شهری با هدف حمایت از این قشر، اقدام به ایجاد بازارچه های ویژه برای سامان دهی دستفروشان کرده اند؛ با این وجود، استقبال محدود از این فضاها و تداوم فعالیت دستفروشان در سطح شهر، پرسش هایی جدی را مطرح می کند؛ چرا بخشی از دستفروشان تمایلی به استقرار در بازارچه ها ندارند؟ و با وجود فراهم بودن زیرساخت، چه عواملی موجب خالی ماندن برخی غرفه ها و رکود نسبی این بازارها شده است؟

حوالی عصر زمستان است و با وجود سرمای هوا، دستفروشان به صورت پراکنده در خیابان ولیعصر تهران مستقر شده اند. برخی اجناس خود را روی دست حمل می کنند و میان مردم راه می روند تا در صورت حضور ماموران شهرداری از مواجهه با شکایت و جریمه جلوگیری کنند.

مارال، دختر 25 ساله ای با مدرک کارشناسی گرافیک، صنایع دستی شامل گل سر، گردنبند و گوشواره می فروشد. او در پاسخ به این سؤال فرارو که چرا دستفروشی را انتخاب کرده است، می گوید: فکر می کنید دنبال کار نرفتم؟ سخت در اشتباهید. کار نبود. من شروع کردم به طراحی و اجرای طرح های خودم بر روی اکسسوری ها.

مارال درباره سرمایه خود توضیح می دهد: با 5 میلیون تومان فقط می توانم برای یک روز تا یک هفته مواد اولیه تهیه کنم و درآمد روزانه را صرف زندگی و خرید مجدد اجناس کنم. در نهایت چیزی برای پس انداز باقی نمی ماند و آینده روشن را نمی توانم تصور کنم. او در نهایت در جمله ای قابل تامل می گوید: فقط امورات می گذرد.

این روایت میدانی با آمار رسمی نیز همخوانی دارد. معاون اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرده است که 57 درصد بازار اشتغال کشور را مشاغل غیررسمی تشکیل می دهند که بخش عمده آن در مشاغل خرد و سیار متمرکز است. روی آوردن به مشاغل غیررسمی ارتباط مستقیمی با آمار بیکاری دارند که نرخ بالای بیکاری جوانان در آن قابل توجه به نظر می رسد؛ طبق جدیدترین داده ها، در پاییز 1404 حدود 21.5 درصد از فعالان 15 تا 24ساله بیکار بوده اند که نسبت به پاییز سال قبل 1.3 درصد افزایش داشته. کارشناسان اقتصادی این شکاف را یکی از محرک های ورود جوانان به بازار کار غیررسمی می دانند.

علاوه بر این، موانع ورود به بازار کار رسمی نقش مهمی در گسترش دستفروشی دارد. استارتاپ ها و شرکت های خصوصی در شرایط فعلی اقتصادی به محدودیت های سرمایه ای برخورد کرده اند و نه تنها نیرو نمی گیرند، بلکه رو به تعدیل نیرو می آورند. در بخش دولتی نیز فرآیند استخدام طولانی و رقابتی است و فرصت های محدود موجود، شانس جوانان را برای ورود به کار رسمی کاهش می دهد.

مارال همچنین به انعطاف پذیری زمانی دستفروشی اشاره کرده و می گوید: این شغل به من اجازه می دهد که در هفته وقتی برای خودم داشته باشم و مدام اسیر ساعت کاری نباشم. برخی دیگر دستفروشی را شغل دوم خود می دانند و پس از اتمام ساعات کاری رسمی در سطح شهر ظاهر می شوند. این شواهد نشان می دهد دستفروشی برای بخشی از شهروندان نه یک انتخاب موقت، بلکه راهبردی برای بقا در شرایط محدودیت فرصت های شغلی رسمی است.

در تهران حدود 60 بازارچه در 21 منطقه برای ساماندهی و استقرار دستفروشان پیش بینی و راه اندازی شده است. مجتبی اقوامی پناه، مدیرعامل شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر تهران، در این باره می گوید: در برخی مناطق تنها یک بازار فعال وجود دارد، در حالی که در مناطق پرتردد و پرجمعیت بیش از یک بازار برای پاسخگویی به نیاز دستفروشان و شهروندان پیش بینی شده است.

با این حال، مشاهدات میدانی حکایت از استقبال محدود از این بازارچه ها دارد. حتی در ایستگاه های مترو، غرفه هایی برای دستفروشان آماده شده اند اما غالب آن ها خالی است؛ به گونه ای که اگر در هر ایستگاه 10 غرفه وجود داشته باشد، دست کم چهار غرفه بدون فعالیت باقی می ماند. برخی غرفه داران نیز اجناس خود را به حراج می گذارند و اعلام می کنند که به دلیل تغییر شغل، همه چیز به قیمت خرید فروخته می شود . وضعیت در بازارهای سطح شهر نیز مشابه است.

به عنوان نمونه، غرفه های بلوار کشاورز عمدتا به فروش اغذیه اختصاص یافته اند؛ زیرا دستفروشان باور دارند این نوع غرفه ها درآمد بیشتری دارند. با این وجود برخی غرفه ها تنها به افرادی داده می شود که کالاهایی به جز خوراکی بفروشند و این مساله باعث می شود غرفه ها خالی بماند. سارا، یکی از زنان فعال در این بازارچه ها، می گوید: عموما به زنان غرفه ها به شکل رایگان داده می شود، اما برای مردان اینگونه نیست. علی، یکی دیگر از غرفه داران، توضیح می دهد: روزانه 3 میلیون تومان دریافت می کنند. اگر روزی 10 میلیون فروش داشته باشم، 7 میلیون برایم باقی می ماند و با قیمت های کنونی اقلام خوراکی، عملاً مبلغ خاصی برایم باقی نمی ماند.

یکی از افرادی که پیش تر در یکی از ایستگاه های شاهراه دکه اغذیه فروشی راه انداخته بود نیز در گفت وگو با فرارو اشاره می کرد که افرادی ناشناس روزانه از او مبلغ 5 میلیون تومان دریافت می کنند و اگر این مبلغ را ندهیم تهدیدمان می کنند که تمام وسایلمان را می گیرند. این در حالی است که از نگاهی دیگر برخی از دستفروشان به شکل مافیایی عمل می کنند و شبانه بالغ بر 50 میلیون تومان درآمد دارند. آبان ماه 1404 بود که مدیرعامل شرکت ساماندهی با اشاره به وجود مافیای دستفروشی در برخی مناطق تهران و درآمد میلیونی شبانه گفت: بدیهی است که این افراد با حمایت های شهرداری سامان نمی یابند و باید با همکاری نیروی انتظامی و برخورد قهری مدیریت شوند.

برخی دستفروشان که بازارچه های جداافتاده از معابر اصلی شهر را تجربه کرده اند، به کاهش عبور و مرور و فاصله از کانون های تقاضا اشاره می کنند. علی در این باره می گوید: این وضعیت ریسک فروش را بسیار بالا می برد و باعث می شود عملا تمایلی به حضور در بازارهای ساماندهی شده نداشته باشیم.

از منظر سیاستی، شهرداری تهران هدف از ایجاد بازارچه ها را حمایت معیشتی و کاهش بی نظمی شهری عنوان می کند. با این حال، نوسانات بازار و وابستگی مشتریان به محل فروش فعلی، تمایل دستفروشان به تغییر مکان را کاهش داده است. بسیاری از آنان معتقدند که مشتری های ثابتشان با حضور در مکان کنونی آن ها را می شناسند و جابه جایی ممکن است باعث از دست رفتن این مشتریان شود. برآیند شواهد نشان می دهد که فاصله میان طراحی سیاست های ساماندهی و واقعیت معیشت روزانه فروشندگان، عامل اصلی استقبال محدود از این طرح ها است.