فرارو صادق الطایی، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در روزنامه القدس العربی

به نقل از روزنامه القدس العربی، مذاکرات میان ایران و ایالات متحده بار دیگر از مسیر سنتی عمان به جریان افتاده است، اما این بار صحنه گفت وگو شباهت چندانی به گذشته ندارد. دیگر خبری از فضای آرام پایتخت های اروپایی و مذاکراتی صرفاً فنی نیست؛ اکنون این گفت وگوها در شرایطی برگزار می شود که ناوهای جنگی آمریکا در خلیج فارس صف آرایی کرده اند، خاطره جنگ سال گذشته میان ایران و اسراییل هنوز از ذهن ها پاک نشده است و بنیامین نتانیاهو با شتاب برای تأثیرگذاری بر تصمیمات واشنگتن راهی آمریکا شده است.

در چنین فضایی، مذاکرات مسقط دیگر صرفاً به اختلاف بر سر درصد غنی سازی یا تعداد سانتریفیوژها محدود نمی شود، بلکه به میدان پیچیده ای از توازن های منطقه ای، فشارهای نظامی و محاسبات سیاسی دولت دونالد ترامپ تبدیل شده است؛ دولتی که میان دو مسیر متضاد، یعنی حمله نظامی یا توافق دیپلماتیک، در حال سنجش گزینه های خود است.

از سوی تهران، پیام ها با دقت و حساب شده ارسال می شوند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، این مذاکرات را آغازی خوب توصیف کرده و تأکید کرده است که گفت وگوها صرفاً بر موضوع هسته ای متمرکز بوده اند. او ادامه این روند را منوط به مشورت های بیشتر میان تهران و واشنگتن دانسته و هشدار داده است که بی اعتمادی عمیق میان دو طرف همچنان مانعی جدی بر سر راه پیشرفت است. پیام تهران روشن و بدون ابهام است: ایران آمادگی دارد درباره برنامه هسته ای خود در محدوده ای تعریف شده گفت وگو کند، اما برنامه موشکی و شبکه روابط منطقه ای خود را خارج از حوزه مذاکره می داند و طرح این موضوعات را دخالت در حاکمیت ملی تلقی می کند.

در سوی دیگر، دولت ترامپ با یک معادله پیچیده و چندلایه روبه رو است. اسراییل، به عنوان نزدیک ترین متحد واشنگتن در منطقه، خواستار رویکردی سخت گیرانه و جامع است؛ رویکردی که نه تنها برنامه هسته ای، بلکه توان موشکی و نفوذ منطقه ای ایران را نیز در بر گیرد. در مقابل، بسیاری از کشورهای منطقه، با وجود نگرانی از نفوذ ایران، نسبت به پیامدهای یک درگیری نظامی گسترده نیز هشدار می دهند و ترجیح می دهند بحران از طریق مهار و دیپلماسی مدیریت شود.

دونالد ترامپ، رییس جمهور ایالات متحده، در تازه ترین موضع گیری خود، سیگنال هایی دوگانه اما حساب شده درباره مسیر آینده مذاکرات با ایران ارسال کرده است؛ سیگنال هایی که همزمان بر آمادگی برای توافق و آمادگی برای تقابل تأکید دارند. او اعلام کرده است که ایران به شدت به دنبال توافق است ، اما هشدار داده است که در صورت شکست مذاکرات، پیامدها بسیار وخیم خواهد بود. ترامپ پس از دیدار با بنیامین نتانیاهو در کاخ سفید، بار دیگر بر اولویت مسیر دیپلماسی تأکید کرد و گفت: اصرار داشته ایم که مذاکرات ادامه یابد تا مشخص شود آیا امکان دستیابی به توافق وجود دارد یا نه. او در عین حال تصریح کرد که توافق، همچنان گزینه ترجیحی اوست.

با این حال، رییس جمهور آمریکا خطوط قرمز خود را نیز مشخص کرده است. او تأکید کرده است که هر توافق نهایی باید تضمین کند که ایران به سلاح هسته ای دست نخواهد یافت و برنامه موشک های بالستیک خود را نیز توسعه نخواهد داد. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، این رویکرد را با صراحت بیشتری بیان کرده است. او اعلام کرده است که هر توافق معنادار با ایران باید نه تنها برنامه هسته ای، بلکه برنامه موشکی و حمایت تهران از گروه های منطقه ای را نیز در بر گیرد.

این تفاوت در لحن میان ترامپ و روبیو، نشان دهنده پیچیدگی راهبرد آمریکا است. از یک سو، واشنگتن امکان دستیابی به یک توافق محدود هسته ای را رد نکرده است؛ از سوی دیگر، با مطرح کردن شروط گسترده تر، تلاش می کند فشار بر تهران را افزایش دهد و دامنه مذاکرات را به حوزه های راهبردی تری گسترش دهد. این رویکرد، ترکیبی از بازدارندگی نظامی و انعطاف دیپلماتیک را به نمایش می گذارد.

در همین چارچوب، ایالات متحده اقدامات نظامی خود در منطقه را نیز تقویت کرده است. اعزام ناو هواپیمابر و تجهیزات پیشرفته نظامی به خلیج فارس، بخشی از راهبرد افزایش فشار بر ایران محسوب می شود. ترامپ بارها به امکان استفاده از گزینه نظامی اشاره کرده و حتی با اشاره به حملات گذشته، مدعی شده است که آمریکا پیش تر توانایی های هسته ای ایران را هدف قرار داده است.

با این حال، در کنار این نمایش قدرت، مسیر دیپلماسی همچنان فعال باقی مانده است. واشنگتن با میانجیگری عمان، هیأتی بلندپایه شامل استیو ویتکوف و جرد کوشنر را به مذاکرات اعزام کرده است؛ اقدامی که نشان می دهد گزینه توافق همچنان به طور جدی در دستور کار قرار دارد.

بر همین اساس، تهران تلاش می کند خود را به عنوان بازیگری منطقی و مسئول معرفی کند که آماده است در ازای رفع تحریم ها، محدودیت های مشخصی را بپذیرد؛ با این حال، همچنان بر حق خود برای ادامه غنی سازی اورانیوم تأکید می کند و این موضوع را بخشی از حقوق غیرقابل چشم پوشی خود می داند.

در همین چارچوب، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، اعلام کرد که نشانه هایی از انعطاف در موضع واشنگتن مشاهده می شود. او تصریح کرد: نکته مثبت این است که آمریکایی ها ظاهراً آماده اند غنی سازی ایران را در چارچوبی مشخص بپذیرند. این اظهارنظر نشان دهنده احتمال شکل گیری رویکردی عمل گرایانه تر در سیاست آمریکا است.

با این حال، فیدان هم زمان هشدار داد که تلاش برای حل هم زمان همه اختلافات می تواند پیامدهای خطرناکی به همراه داشته باشد. او تأکید کرد که چنین رویکردی ممکن است به جنگی دیگر در منطقه منجر شود؛ هشداری که بیانگر نگرانی جدی کشورهای منطقه نسبت به شکست مسیر دیپلماسی و بازگشت به چرخه تنش و تقابل است.

در این میان، عامل اسراییل همچنان حساس ترین و تعیین کننده ترین متغیر در این معادله باقی مانده است. سفر فوری بنیامین نتانیاهو به واشنگتن صرفاً یک دیدار تشریفاتی تلقی نمی شود، بلکه حامل پیامی سیاسی و راهبردی روشن است. تحلیلگران اسراییلی این سفر را تلاشی آشکار برای تأثیرگذاری مستقیم بر سیاست آمریکا در قبال ایران ارزیابی کرده اند.

نتانیاهو نیز پیش از عزیمت، صراحتاً اعلام کرد که قصد دارد اصول اساسی مورد نظر خود را به رییس جمهور آمریکا ارائه کند. این اصول شامل توقف کامل غنی سازی اورانیوم، نابودی ذخایر موجود اورانیوم غنی شده، اعمال محدودیت بر برنامه موشکی ایران و پایان دادن به حمایت تهران از متحدان منطقه ای اش می شود.

رسانه های اسراییلی نیز نگرانی های خود را به صراحت مطرح کرده اند و تردید عمیقی نسبت به چشم انداز توافق نشان داده اند. گزارش های منتشرشده از وجود شکاف عمیق میان مواضع تهران و واشنگتن خبر داده و احتمال دستیابی به یک توافق را اندک توصیف کرده اند. در عین حال، برخی تحلیلگران هشدار داده اند که دستیابی به یک توافق بد می تواند فرصت تنفس اقتصادی در اختیار ایران قرار دهد و به نظامی که شیوه بقا در شرایط بحران را آموخته است ، مشروعیت و ثبات بیشتری ببخشد.

در مقابل، ایران نیز اسراییل را به تلاش برای تضعیف و تخریب روند مذاکرات متهم کرده است. علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، با انتقاد از نقش تخریبی اسراییل، تأکید کرده است که این اقدامات با هدف تأثیرگذاری منفی بر مسیر گفت وگوها انجام می شود. او همچنین از ایالات متحده خواسته است اجازه ندهد بنیامین نتانیاهو چارچوب مذاکرات را تعیین کند و مسیر دیپلماسی را تحت تأثیر ملاحظات و خواسته های اسراییل قرار دهد.

در این میان، پرسش اساسی برای هر سه بازیگر اصلی این است که یک توافق خوب دقیقاً چه ویژگی هایی باید داشته باشد. برای ایران، توافق مطلوب توافقی است که به لغو تحریم ها منجر شود و در عین حال امکان حفظ سطحی از غنی سازی اورانیوم تحت نظارت بین المللی را فراهم کند. برای دونالد ترامپ، چنین توافقی باید نسبت به توافق سال 2015 برتری داشته باشد و بتوان آن را به عنوان یک دستاورد مهم در عرصه سیاست داخلی آمریکا معرفی کرد. اما از نگاه اسراییل، توافق تنها زمانی قابل پذیرش خواهد بود که نه تنها برنامه هسته ای ایران، بلکه برنامه موشکی و شبکه نفوذ منطقه ای این کشور نیز تحت محدودیت های جدی قرار گیرد.

تجربه گذشته نشان داده است که گسترش دامنه مذاکرات و افزودن موضوعات متعدد می تواند روند گفت وگوها را با بن بست مواجه کند. توافق سال 2015 صرفاً بر برنامه هسته ای ایران متمرکز بود و از ورود به سایر حوزه های اختلافی اجتناب کرد؛ موضوعی که اسراییل و برخی کشورهای منطقه آن را یک ضعف راهبردی می دانستند و معتقد بودند که این محدودسازی ناکافی است.

امروز، برخی میانجیگران پیشنهاد داده اند که مذاکرات با رویکردی تدریجی پیش برده شود؛ به این معنا که گفت وگوها ابتدا بر پرونده هسته ای متمرکز شوند و سپس به تدریج به سایر موضوعات اختلافی گسترش یابند. با این حال، ایران هرگونه پیوند از پیش تعیین شده میان این مسائل را قاطعانه رد کرده و برنامه موشکی خود را خط قرمز امنیت ملی و موضوعی غیرقابل مذاکره توصیف کرده است؛ موضعی که نشان دهنده حساسیت بالای تهران نسبت به حفظ مؤلفه های بازدارندگی راهبردی خود است.

در این میان، دولت دونالد ترامپ با دو فشار متضاد مواجه است. از یک سو، اسراییل خواهان اتخاذ موضعی سخت گیرانه تر در قبال ایران است و بر اعمال محدودیت های گسترده تأکید دارد؛ و از سوی دیگر، کشورهای منطقه که نگران پیامدهای یک درگیری نظامی هستند، بر ضرورت مدیریت بحران از مسیر دیپلماسی تأکید می کنند. ترامپ با طرح تهدیدهای نظامی تلاش می کند اهرم فشار خود را در مذاکرات تقویت کند، اما هم زمان به خوبی می داند که هرگونه اقدام نظامی گسترده می تواند منطقه را به سوی بی ثباتی فراگیر سوق دهد و منافع راهبردی آمریکا را با خطر جدی مواجه سازد.

در سوی مقابل، نظام سیاسی ایران نیز در موقعیتی حساس و پیچیده قرار گرفته است. اعتراضات ناشی از فشارهای اقتصادی، آسیب پذیری ای را آشکار کرده و تداوم تحریم ها همچنان اقتصاد کشور را تحت فشار شدید نگه داشته است. در چنین شرایطی، تهران به دنبال خروج از انزوای بین المللی و کاهش فشارها است؛ اما در عین حال تلاش می کند از ارائه امتیازهای بنیادین که جایگاه راهبردی آن را تضعیف کند، اجتناب ورزد. هدف ایران دستیابی به توافقی است که بقای نظام را تضمین کند، نه توافقی که نقش منطقه ای یا ظرفیت های راهبردی آن را به طور اساسی بازتعریف کند.

در این میان، مسقط به صحنه ای حساس و ظریف برای دیپلماسی تبدیل شده است. عمان، که سابقه ای طولانی در ایفای نقش میانجی میان تهران و واشنگتن دارد، تلاش می کند فضایی آرام و قابل اعتماد برای گفت وگوها فراهم کند. با این حال، موفقیت این تلاش ها بیش از آنکه به مهارت میانجی وابسته باشد، به میزان آمادگی طرفین برای ارائه امتیازهای متقابل و پذیرش مصالحه بستگی دارد.

در شرایط کنونی، نشانه ای از دستیابی سریع به توافق دیده نمی شود. شکاف های موجود همچنان عمیق باقی مانده اند و پیام های صادرشده از سوی طرفین، ترکیبی از تمایل به توافق و آمادگی برای تقابل را منعکس می کند. با وجود این، ادامه مذاکرات حتی در فضایی آکنده از بی اعتمادی و تهدید نشان می دهد که گزینه جنگ، دست کم در مقطع فعلی، انتخاب ترجیحی طرفین نیست، هرچند همچنان به عنوان سناریویی بالقوه در پس زمینه باقی مانده است.

در نهایت، مذاکرات مسقط صرفاً به موضوعاتی مانند سطح غنی سازی یا تعداد سانتریفیوژها محدود نمی شود. این گفت وگوها در واقع آزمونی برای بازتعریف روابط ایران و آمریکا پس از سال ها خصومت و بی اعتمادی است؛ همچنین، معیاری برای سنجش توانایی دولت ترامپ در مدیریت فشارهای اسراییل و آزمونی برای ارزیابی ظرفیت ایران در تبدیل فشارهای داخلی به اهرم چانه زنی دیپلماتیک محسوب می شود. آنچه در مسقط رقم می خورد، تنها آینده برنامه هسته ای ایران را تعیین نخواهد کرد، بلکه می تواند مسیر توازن قدرت در خاورمیانه را نیز شکل دهد و مشخص سازد که آیا دیپلماسی می تواند در سایه تهدیدهای نظامی راهی به سوی ثبات بگشاید یا منطقه در آستانه ورود به مرحله ای تازه از تقابل قرار گرفته است.