ازدواج به طور کلی یک رابطه انسانی و عاطفی است که بر پایه انتخاب، رضایت و آمادگی روانی شکل می گیرد و در حالت سالم، می تواند نیازهای عاطفی، امنیت روانی، احساس ارزشمندی و احترام متقابل را برای طرفین فراهم کند. در چنین رابطه ای، مرزها روشن است، قدرت به شکلی عادلانه توزیع می شود و هر دو نفر امکان تصمیم گیری و رشد فردی دارند.

به گزارش ایسنا، اما زمانی که ازدواج بدون رضایت آگاهانه یا در شرایط نابرابر رخ می دهد، ماهیت آن تغییر می کند و می تواند به منبعی از فشار و آسیب تبدیل شود. ازدواج زودهنگام، به ویژه زمانی که یکی از طرفین هنوز به سن قانونی و بلوغ فکری نرسیده است، در بسیاری از منابع به عنوان نوعی ازدواج اجباری شناخته می شود، زیرا کودک توان تصمیم گیری مستقل و آگاهانه ندارد.

پدیده کودک همسری بیشتر در جوامع سنتی و کمتر توسعه یافته دیده می شود، اما آثار آن محدود به یک دوره یا یک فرد نیست و پیامدهای گسترده ای برای خانواده و جامعه دارد.

بر اساس تعریف های بین المللی، ازدواج زیر 18 سال می تواند سلامت جسمی و روانی دختران را تهدید کند و فرصت هایی مانند تحصیل، رشد اجتماعی و استقلال فردی را از آنان بگیرد.

آمارهای رسمی نیز نشان می دهد که در برخی مناطق ایران، ازدواج دختران در سنین 10 تا 14 سال همچنان وجود دارد و حتی در سال های اخیر افزایش یافته است. این موضوع ضرورت پرداختن علمی و اجتماعی به کودک همسری را دوچندان می کند، چرا که پیامدهای آن می تواند تا سال ها بر کیفیت زندگی، سلامت روان و نقش اجتماعی این افراد سایه بیندازد.

در این خصوص، زهرا مرتضی زاده، محقق گروه روان شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، به همراه دو همکار هم دانشگاهی و با همکاری دانشگاه تبریز، پژوهشی را درباره تجربه های زیسته کودک همسران انجام داده اند. این تحقیق که بر درک عمیق زندگی دخترانی متمرکز است که در سنین پایین ازدواج کرده اند، تلاش دارد نشان دهد این ازدواج ها چگونه شکل می گیرند و چه مسائلی را برای افراد درگیر ایجاد می کنند. پژوهشگران با تمرکز بر ابعاد روانی، خانوادگی و اجتماعی، به بررسی واقعیت های روزمره زندگی کودک همسران پرداخته اند.

روش انجام این پژوهش کیفی بوده و از رویکرد پدیدارشناسی تفسیری استفاده شده است؛ روشی که هدف آن فهم تجربه های واقعی افراد از نگاه خودشان است. در این مطالعه، 15 نفر از کودک همسران ساکن شهر شبستر به صورت هدفمند انتخاب شدند و داده ها از طریق مصاحبه های عمیق و نیمه ساختاریافته با آن ها گردآوری شد. سپس متن مصاحبه ها به طور دقیق پیاده سازی و با یک روش تحلیلی معتبر بررسی شد تا مضامین اصلی تجربه های این افراد استخراج شود.

بر اساس یافته های این مطالعه علمی پژوهشی، تجربه کودک همسری را می توان در چند محور اصلی دسته بندی کرد. عواملی مانند اقتدارگرایی و خشونت والدین، فقر اقتصادی، نگرش های سنتی و باورهای نادرست فرهنگی و دینی، از مهم ترین زمینه های شکل گیری ازدواج زودهنگام هستند.

بسیاری از دختران به دلیل ترس، نداشتن حمایت عاطفی یا ناتوانی در مخالفت با تصمیم خانواده، وارد این ازدواج ها شده اند. در کنار این عوامل، آرزوهای برآورده نشده ای مانند ادامه تحصیل، داشتن دوران نوجوانی و برخورداری از تفریح و انتخاب آزادانه نیز در روایت های آنان به وضوح دیده می شود.

پژوهشگران به آسیب های ادراک شده کودک همسران نیز اشاره کرده اند. این آسیب ها شامل مشکلات جسمی ناشی از بارداری و زایمان زودهنگام، فشارهای روحی و روانی مانند اضطراب، افسردگی و احساس تنهایی، و همچنین مشکلات خانوادگی و اجتماعی هستند. بسیاری از شرکت کنندگان از رضایت زناشویی پایین، احساس ناکارآمدی و نگرانی دائمی نسبت به آینده خود و فرزندانشان سخن گفته اند. با این حال، تعداد محدودی از آنان به برخی پیامدهای مثبت مانند کاهش شکاف نسلی یا توقعات کمتر زوجین اشاره کرده اند.

این پژوهش نشان می دهد که یکی از مهم ترین راه های کاهش پیامدهای منفی کودک همسری، توانمندسازی این افراد است. توانمندسازی می تواند از طریق آموزش مهارت های زندگی، تقویت مهارت های ارتباطی، حمایت اقتصادی، مشاوره های روانی و بهداشتی و حتی تقویت باورهای درونی و معنوی انجام شود. پژوهشگران تأکید دارند که این فرآیند باید بر اساس نیازهای واقعی کودک همسران طراحی شود و تنها به یک حوزه محدود نماند.

همچنین نتایج فوق که در فصلنامه مطالعات زن و خانواده وابسته به دانشگاه الزهرا منتشر شده اند، حاکی از آن هستند که برای مقابله مؤثر با کودک همسری، علاوه بر حمایت از خود کودکان، لازم است والدین و جامعه نیز آموزش ببینند. فرهنگ سازی درباره ازدواج آگاهانه، همکاری نهادهای آموزشی، بهداشتی و اجتماعی و استفاده از رسانه های عمومی می تواند نقش مهمی در پیشگیری از تداوم این پدیده داشته باشد.

پژوهشگران در نهایت پیشنهاد کرده اند که مطالعات آینده به بررسی وضعیت کودک شوهران و سایر ابعاد مرتبط با سلامت روان و کیفیت زندگی در این زمینه بپردازند.