کوروش احمدی در شرق نوشت: هفته گذشته چهل وهفتمین سالگرد پیروزی انقلابی بود که حیات سیاسی ایران را به گونه ای ریشه ای دگرگون کرد. در مورد علت گرایش گسترده مردمی به این انقلاب و پیروزی نسبتا سریع و آسان آن، طی 47 سال گذشته بسیار گفته و نوشته شده است.

به باور نگارنده، انسداد سیاسی علت اصلی وقوع آن انقلاب بود. انسداد سیاسی در دوره پهلوی به صورتی بود که عملا همه مجاری قانونی و مسالمت آمیز برای مشارکت مؤثر، رقابت سیاسی واقعی و نهایتا چرخش نخبگان سیاسی در جامعه بسته شده بود. تمرکز قدرت سیاسی با تمرکز قدرت اقتصادی در دست عده ای معدود همراه و موجب گسترش فساد شد و این دو یکدیگر را به طور متقابل تقویت کردند. در آن جامعه نهادهای انتخابی مانند مجلس و شوراها شکلی فرمایشی یافتند، دستگاه قضایی فاقد استقلال بود، بوروکراسی به جای اینکه بر منافع ملی متمرکز باشد، در خدمت یک فرد بود، جایی برای جامعه مدنی و رسانه های مستقل و سیاست مداران مستقل و صاحب رأی وجود نداشت و سیاست های اشتباه عرصه را بر بخش خصوصی در اقتصاد نیز تنگ کرد. در نتیجه، با وجود انسداد سیاسی هرگونه امکانی برای اصلاح تدریجی و معنادار نظام سیاسی از درون از بین رفت و فکر فشار اجتماعی، انقلاب و فروپاشی قوت گرفت.

به لحاظ تاریخی و نظری و بر مبنای داده های علوم سیاسی می دانیم که قدرت سیاسی میل نیرومندی به تمرکز فزاینده دارد. نظام های جایگزین یک نظام بسته نیز در اغلب موارد به خاطر میل به تمرکز قدرت جامعه را با همان مشکل سابق مواجه می کنند. حتی در مواردی دموکراسی ها نیز از عوارض میل به تمرکز قدرت مصون نیستند. آنچه بسیاری از این دموکراسی ها را در 200.300 سال گذشته از این شر مصون نگه داشته و ثبات سیاسی را از طریق دست به دست شدن مسالمت آمیز قدرت فراهم کرده، وجود عناصری در این نظام هاست که امکان خوداصلاحی مستمر را می دهد.

تجربه دولت پهلوی نشان داد که مهم ترین آفت انسداد سیاسی این است که سازوکارهایی که در شرایط عادی به نظام سیاسی امکان می دهند تا خود را اصلاح و به روز کند، حذف می شوند. در نتیجه، تمرکز قدرت در دست یک نفر یا جمعی محدود بدون مانع ادامه یافت و جامعه را به نقطه بحران رساند.

تجربه دوره پهلوی نشان داد که انسداد سیاسی شمشیری دودم است که می تواند تهدیدهای فوری را برای مدتی کاهش دهد و کاست بسته حکومتی را از طرق مختلف برای سال ها و ده ها سال در قدرت نگه دارد، کمااینکه دولت پهلوی 55 سال دوام آورد. میزان دوام نظام های بسته معمولا به دو عامل بستگی دارد: یکی میزان کارآمدی آن ها در تأمین معیشت مردم و دوم شرایط سیاسی-اجتماعی و سنت تاریخی هر جامعه. در مواردی که جامعه خصلت جنبشی دارد، امکان دوام نظام های بسته به نسبت کمتر است. هم زمان، در یک نظام سیاسی بسته مثل پهلوی امکان دریافت بازخورد از جامعه به حداقل می رسد و تضعیف نهادها، گسترش فساد، اشتباه محاسبه و جدایی نخبگان موجب تضعیف جامعه می شود.

در نتیجه، چنین سیستم هایی به خاطرعدم پاسخ گویی، عدم تعامل مثبت با جامعه و نخبگان با مشکل مواجه اند و از جانب شوک های داخلی و خارجی شکننده و آسیب پذیر هستند. ایران با فاصله اندکی بعد از مشروطیت با چنین شرایطی مواجه شد. پهلوی اول که طی دو، سه سال اول بعد از رسیدن به سلطنت اجازه داد تا اقلیت کوچکی از نمایندگان مستقل در مجلس ششم حضور داشته باشند، از مجلس هفتم به بعد، مجلس را به طور کامل به نهادی فرمایشی تبدیل کرد، سیاست مداران توانمند و صاحب رأی مانند تیمورتاش نیز از این تاریخ به بعد تدریجا حذف شدند، نهاد دولت به قول مخبرالسلطنه به مرتبه ماشین امضای فرامین شاه فروکاسته شد و رییس شهربانی و رییس ستاد ارتش عملا به شخص دوم و سوم کشور تبدیل شدند.

نهایتا، به قول محمود فروغی (فرزند محمدعلی فروغی)، در سال های آخر سلطنت رضاشاه آدم با زنش هم که می خواست صحبت کند باید ملاحظه می کرد. حالا دیگر پدر و فرزند و برادر و خواهر اینها که جای خود داشت. هیچ کس جرئت نمی کرد دیگر حرف بزند. واقعا که شدیدترین حکومت مطلقه ای بود که می شد فکرش را بکنیم (مصاحبه، تاریخ شفاهی، دانشگاه هاروارد، ص. 16-17).

میل به تمرکز قدرت در پهلوی دوم نیز از بعد از کودتای 28 مرداد که به قول اخیر اولاف شولتس، صدرالعظم سابق آلمان، منشأ تمامی مشکلات است، سیر صعودی گرفت و به جایی رسید که حتی حزب های فرمایشی مردم و ایران نوین نیز تحمل نشدند و کار به حزب واحد کشید. در سال های پایانی پهلوی دوم، بدگمانی حتی به کارگزاران رده اول حکومت نیز کشیده شده بود. محمود طلوعی در کتاب بازیگران عصر پهلوی توضیح می دهد که چگونه ساواک حتی در اتاق کار هویدا نیز میکروفن کار گذاشته بود و همه مراجعان او از اینکه هویدا حتی در ملاقات های خصوصی نیز به شدت مدح شاه را می گفت، متعجب بودند (ص. 523).