فرارو- یادگاری چند خط روی سنگی دوهزاروپانصد ساله در تخت جمشید خبرساز شد؛ زخمی کوچک بر پیکر تاریخ ایران باستان که پرسشی بزرگ پیش می کشد: این حک نویسی ها در ورودی دروازه ملل نشانه ضعف های حفاظتی است یا هشداری عمیق تر درباره فراموشی ارزش های هویتی؟

به گزارش فرارو، 19 بهمن، بر بدنه بخشی از سنگ نگاره های ورودی دروازه ملل تخت جمشید حک شد؛ البته نه نشانی از خاطره ای خوش، بلکه زخمی با شی ای نوک تیز که به پیکر تخت جمشید باقی ماند؛ آیا پویا و نادیا به نیکی در یادها می مانند؟

این اقدام به گفته کنشگران میراث فرهنگی در پی غفلتی کوتاه در روند حفاظت رخ داده و با وجود دوربین های مداربسته، چند روز بعد و پس از انتشار تصاویر در شبکه های اجتماعی، مورد توجه مدیران مجموعه قرار گرفته است؛ رخدادی که با وجود همه تدابیر حفاظتی، بار دیگر پرسش هایی جدی برانگیخت.

این اتفاق بهانه ای شد برای نگاهی دوباره به سنتی عجیب؛ سنت یادگارنویسی بر آثار تاریخی که احتمالا بسیاری از افراد حین بازدید از بناهای باستانی با نمونه های آن مواجه شده اند. با این حال، همچنان باید روشن شود چنین آسیب هایی چه لطمه ای به حافظه تاریخی و هویت فرهنگی ایرانیان وارد می کند، چه کم کاری ها و خلاهای مدیریتی زمینه ساز بروز آن است، چه افرادی معمولا دست به این تخریب ها می زنند و قوانین موجود چه ضمانت های بازدارنده ای برای جرم انگاری و پیگرد این رفتارها پیش بینی کرده اند.

رجبعلی لباف خانیکی، باستان شناس، نویسنده و عضو کمیته علمی رشته ایرانشناسی، در گفت وگو با فرارو می گوید: آثاری که معرف ما هستند و هویت ما به شمار می آیند، همین آثار تاریخی و جلوه های فرهنگی، چه ملموس و چه غیر ملموس، هستند. یکی از مهم ترین این موارد، آثاری است که عظمت و شکوه ایران را در حدود 2500 سال پیش بازتاب می دهند. هر یک از جلوه های تخت جمشید یا هر اثر تاریخی دیگری که زاییده فکر، اندیشه، درک و هنر معماران و هنرمندان این مرز و بوم است، باید غنیمت شمرده شود زیرا ارزشمند است. هر تعرضی به آثار تاریخی، به ویژه آثار خاصی مانند تخت جمشید، یک اشتباه محض و خطای نابخشودنی است.

خانیکی به فرارو می گوید: نکته مهم این است که یادگاری نویسی بر روی آثار تاریخی، به خصوص تخت جمشید، از گذشته های دور مرسوم بوده و نه تنها به زبان فارسی، بلکه به زبان های عربی، ایتالیایی و انگلیسی نیز انجام شده است. ناگفته نماند که در دوره های بسیار دور، افرادی اهل قلم، به روش های متین و با قلم های رنگی مثل قلم نی، یادگاری هایی بر روی برخی آثار باستانی و تاریخی همچون دیواره های آرامگاه ابوبکر تایبادی، آرامگاه جامی، مدرسه قیاسی و خرگرد نوشته اند؛ اما حساب آنان از افرادی که امروز آثار را تخریب می کنند جداست. نوشته های آن ها معمولا پند و اندرز یا تاریخ دار بوده و قابل شست وشوست.

او تصریح می کند: متاسفانه در تخت جمشید، برخی توریست های خارجی که برای گردش یا پژوهش آمده اند، با کنده کاری یادگاری های زیادی بر بدنه آثار باستانی نوشته اند. کار این افراد قابل مقایسه با اقدام اندیشمندان گذشته نیست و نوعی تخریب محسوب می شود. به هر حال، هر نوع خسارت، اعم از کندوکاو، شکستن، سرقت یا کاوش، سبب سست شدن بنیان آثار باستانی و خدشه به هویت ما می شود و جرم به حساب می آید.

او در ادامه به بعد قانونی موضوع اشاره می کند: قانون نویسان یادگاری نویسی روی آثار تاریخی را جرم دانسته اند. طبق ماده 677 قانون مجازات اسلامی، این اقدام مجازات دارد و بر اساس قانون حفظ آثار ملی مصوب 1309 خورشیدی، هرگونه تعرض به آثار ثبت شده در فهرست آثار ملی ممنوع است و متخلفان تحت پیگرد قانونی قرار می گیرند. همچنین بر اساس ماده 559 قانون مجازات اسلامی مصوب 1375، هر اقدامی که موجب تزلزل یا خدشه در بنیاد آثار ثبت شده ملی شود، علاوه بر جبران خسارت، مجرم را به حبس یک تا 10 سال محکوم می کند.

لباف خانیکی در ادامه می گوید: این اتفاقات و قوانین تصویب شده نشان می دهد که باید اسناد هویتی، آثار تاریخی، صفحات باستانی، بناهای تاریخی، اشیای موزه ای و هر نوع شیء منقول و غیرمنقول، تحت حفاظت شدید قرار گیرند. خوشبختانه همه اینها پشتوانه قانونی محکمی دارند.

اگرچه ایرانیان در سال های اخیر با تفاخر به تاریخ خود نگاه کرده و از آن یاد می کنند، این پرسش مطرح می شود که دلیل این اقدامات تخریبی چیست؟ رجبعلی لباف خانیکی در این باره می گوید: بخشی از این تخریب ها توسط عوام انجام می شود، مشابه همان چیزی که در تخت جمشید دیده ایم؛ مانند یادگاری پویا و نادیا که در تاریخ 19 بهمن ثبت شد. این افراد معمولا به دنبال نمایش هویت خود یا عقده گشایی هستند.

او ادامه می دهد: برخی دیگر از افراد از روی جاه طلبی چنین اقداماتی می کنند؛ مشابه اقداماتی که در طاق بستان، بیستون، چشمه علی ری و سایر مکان ها توسط برخی پادشاهان انجام شده است. آن ها تلاش داشته اند با محو نقش های گذشته، نقش و قدرت خود را برجسته کنند.

لباف خانیکی همچنین اشاره می کند: برخی اقدامات جنبه سیاسی دارد و عده ای قصد دارند هویت ایرانیان را خدشه دار کنند. حتی برخی توریست های خارجی که یادگاری می نویسند، ممکن است هدفی مشابه داشته باشند و بخواهند شکوه تخت جمشید را زیر سوال ببرند.

او نمونه های تاریخی را نیز یادآور می شود: مثلا در مال جنگال بیرجند که از دوره ساسانی برجای مانده، یادگاری هایی بر روی سنگ نگاره ها نوشته شده است. همچنین در لاخه مزار بیرجند، 308 صحنه نقاشی شده وجود دارد که 81 کتیبه اشکانی و ساسانی را شامل می شود و با کمال تعجب، برخی افراد با چکش بر روی آن ها یادگاری نوشته و آن ها را مخدوش کرده اند. چنین اقداماتی دقیقا با هدف محو هویت مردم انجام شده است.

از بین رفتن یا تخریب آثار تاریخی در ایران را می توان در چند سطح بررسی کرد. سطح اول ممکن است به عوام مردم مرتبط باشد، اما در سطوح دیگر، افرادی هستند که در پی گنج یابی و با نداشتن اطلاعات کافی، موجب از بین رفتن آثار می شوند. در سطحی دیگر نیز مسئولینی قرار دارند که در دوره خود نتوانسته اند از پس مراقبت از آثار باستانی برآیند.

این عضو کمیته ایرانشناسی می گوید: در درجه اول، یکی از دلایل اصلی، عدم شناخت توده مردم از داشته ها و میراث فرهنگی است. هیچگاه شاهد برنامه ای در تلویزیون یا مطبوعات نبودیم که کارشناسان تاریخ و ایران شناسی بنشینند و درباره داشته های عظیم فرهنگی و هویتی ما بحث کنند. دوم، عدم آشنایی مسئولان با اهمیت آثار تاریخی است. اگر مسئول حفاظت آثار باستانی شناخت کافی و احساس مسئولیت داشته باشد، حتماً از آن ها مراقبت خواهد کرد. در حال حاضر، ابزارهای تکنولوژیکی موجود به راحتی امکان رصد بازدیدکنندگان را فراهم می کند، اما مشکل فقط یادگاری نویسی نیست؛ در طول تاریخ، بسیاری از چهره ها محو شده، نقش ها برداشته و آثار متعددی از تخت جمشید به موزه ها و کلکسیون های شخصی در سراسر جهان منتقل شده اند.

او ادامه می دهد: یکی از نقص های بزرگ، سیستم آموزش و پرورش است. آموزه های تاریخی و باستان شناسی باید در ذهن جوانان شکل بگیرد، اما متاسفانه به تاریخ و باستان شناسی بها داده نمی شود. این درسی فرعی در مدارس تلقی می شود و همین نگاه فرعی در جامعه نیز ادامه می یابد، در حالی که این موضوعات زیربنایی و اساسی هستند.

لباف خانیکی همچنین مقایسه ای با تجربه اروپایی ها ارائه می دهد: اروپایی ها پس از رنسانس به بررسی و کاوش آثار تاریخی پرداختند و ریشه های هویتی خود را بررسی کردند. هنوز هم با کاوش در ایران، دانش خود را از این سرزمین افزایش می دهند. اما در ایران، حتی به فکر مطالعه و حفاظت از آثار تاریخی خود نیستیم. نمونه هایی مانند کاخ تیسفون و کاخ نسا در ترکمنستان نشان می دهد که آثار ساخته دست پدران و اجداد ما رها شده و بدون مطالعه و توصیه خاصی باقی مانده اند.