ابوالقاسم دلفی در اعتماد نوشت: اگر بخواهیم درباره روند اخیر مذاکرات میان ایران و ایالات متحده ارزیابی درستی داشته باشیم باید در ابتدا متذکر شویم که اصل مذاکرات همچنان با پرسش ها و ابهاماتی همراه است و نیاز به روشنگری دارد. اکنون مذاکرات ایران و امریکا به صورت غیرمستقیم و براساس دستور رییس جمهور، ازسوی وزارت امور خارجه و با هدایت وزیر خارجه دنبال می شود. دور نخست این گفت وگوها در مسقط برگزار شده و قرار است دور بعدی نیز با میانجیگری عمان ادامه یابد. این یک مسیر رسمی و اعلام شده است. با این حال در کنار این مسیر، کانال دیگری نیز فعال شده است.

آقای لاریجانی پس از سفر آقای عراقچی به مسقط، همراه با تیمی از شورای عالی امنیت ملی (نظامی و غیرنظامی) به مسقط رفت، سپس به دوحه و بعد به مشهد! سفر کرد و مذاکراتی را انجام داد. این گفت وگوها به موازات مذاکرات وزارت خارجه در جریان بوده است. از آنجا که عمان میانجی روابط ایران و امریکاست، نمی توان این تحرکات را کاملا جدا از روند اصلی مذاکرات دانست.

با این حال، پرسش اساسی این است که این گفت وگوها با چه ماموریتی، ازسوی چه نهادی و در چه چارچوبی انجام می شود؟ اگر قرار است مذاکرات رسمی ازسوی وزارت خارجه هدایت شود، باید روشن شود جایگاه سایر کانال ها چیست. در غیر این صورت، تعدد منابع مذاکره کننده می تواند زمینه سوءبرداشت یا سوءاستفاده را برای طرف مقابل و حتی افکار عمومی جهانی فراهم کند. این پرسش شکل می گیرد که چه کسی نمایندگی رسمی مذاکرات ایران را برعهده دارد و کدام مواضع ملاک عمل است.

نمونه ای از این وضعیت پیش تر نیز وجود داشت؛ زمانی که تقریبا چند ماه قبل آقای عراقچی طرحی را با طرف فرانسوی و شخص امانوئل مکرون مطرح کرد و رییس جمهور فرانسه ضمن صحه گذاشتن بر آن، این سوال را مطرح کرد که بانی این طرح چه کسی و چه نهادی است؟ این تفاوت میان سیاست اعلامی و سیاست عملی، اگر شفاف نشود، ابهام ایجاد می کند. همچنین پیش از آغاز رسمی مذاکرات مسقط، دونالد ترامپ اعلام کرده بود که گفت وگوهای خوبی با ایران در جریان است، در حالی که در داخل کشور توضیح روشنی درباره ماهیت آن مذاکرات ارایه نشد.

در چنین شرایطی، سخنان رییس جمهور امریکا که مدعی است مذاکرات خوب پیش می رود اما اگر به نتیجه نرسد دست به اقدامات دیگری خواهد زد، مشخص نیست ناظر به کدام کانال یا کدام سطح از گفت وگوهاست. از این رو ضروری است چارچوب، سطح و نمایندگی مذاکرات به طور دقیق تبیین شود تا امکان سوءبرداشت از بین برود. در کنار این ابهام ها، افزایش حضور نظامی امریکا در منطقه نیز معانی مختلفی می تواند داشته باشد. یک برداشت آن است که این حضور برای اعمال فشار در میز مذاکره و کسب امتیاز است.

برداشت دیگر می تواند بازدارندگی در برابر اقدامات پیشگیرانه طرف هایی از یک سو و نیات احتمالی اسراییل و جلوگیری از برهم خوردن روند مذاکرات ازسوی دیگر باشد؛ به ویژه باتوجه به دیدارهای اخیر ترامپ و نتانیاهو که نشانه هایی از کنترل رفتارهای خارج از هماهنگی را در خود داشت. احتمال سوم نیز آن است که این نمایش قدرت پیامی به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس باشد؛ کشورهایی که وعده سرمایه گذاری های کلان در امریکا داده اند و ممکن است این حضور نظامی نوعی اهرم فشار برای عملیاتی شدن آن وعده ها باشد.

با وجود همه این سناریوها، به نظر می رسد در مقطع فعلی، اولویت ترامپ مذاکره است نه اقدام نظامی؛ مشروط بر آنکه بتواند دستاوردی ملموس ارایه دهد. تجربه جنگ 12 روزه نیز نشان داد که حمله نظامی محدود الزاما به تحقق اهداف حداکثری منجر نمی شود. ازسوی دیگر، حضور نظامی گسترده امریکا در منطقه نیز نمی تواند بدون نتیجه باقی بماند؛ چراکه ترامپ برای افکار عمومی امریکا نیازمند دستاوردی مشخص است.

بنابراین، اگر قرار است مذاکره اولویت داشته باشد، باید با چارچوبی شفاف، برنامه ای روشن و هدفی قابل تحقق دنبال شود؛ در غیر این صورت، ابهام در منابع و مسیرها می تواند خود به مانعی در مسیر دستیابی به نتیجه تبدیل شود. از طرفی ایران به صراحت اعلام کرده که صرفا درباره برنامه هسته ای مذاکره می کند. باتوجه به اختلافات عمیق و ریشه داری که میان تهران و واشنگتن وجود دارد، این پرسش مطرح است که آیا دامنه مذاکرات واقعا به موضوع هسته ای محدود خواهد ماند یا خیر؟

از ابتدا موضع رسمی ایران این بوده که گفت وگوها تنها در چارچوب پرونده هسته ای انجام می شود. طرف امریکایی حاضر در مذاکرات با آقای عراقچی نیز ظاهرا در همین چارچوب حرکت می کند. با این حال، همان گونه که پیش تر اشاره شد، تعدد کانال های مذاکره می تواند این تصور را ایجاد کند که گفت وگوها صرفا محدود به هسته ای نیست و شاید در سطوح یا مسیرهای دیگر، موضوعات متفاوتی در حال طرح باشد.

این ابهام، بار دیگر مساله شفافیت در ساختار و دامنه مذاکرات را برجسته می کند. نکته دوم به تحولات پیش از آغاز این دور از مذاکرات بازمی گردد. آقای عراقچی پیش از شروع گفت وگوها سفری به ترکیه داشت و با وزیر امور خارجه این کشور و نیز رییس جمهور ترکیه دیدار کرد. در آن دیدارها، طرف ترک به ویژه هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه تصریح کرد که اختلافات ایران و امریکا نمی تواند به صورت یک باره و در قالب یک بسته جامع حل و فصل شود و لازم است رویکردی مرحله ای برای آن طراحی شود.

این موضع به صورت علنی بیان شد. اگر فرض کنیم که ایالات متحده چهار محور اصلی را در اختلافات با ایران دنبال می کند، هسته ای، موشکی، نیروهای نیابتی و حقوق بشر، براساس اظهارات مقام ترک، حل این چهار موضوع در یک بسته واحد امکان پذیر نیست و باید به صورت مرحله به مرحله پیش رفت. این سخن می تواند نشانه ای از وجود نوعی تقسیم کار یا چارچوب مرحله ای در پشت صحنه مذاکرات باشد؛ بدان معنا که مثلا در گام نخست بر پرونده هسته ای تمرکز شود و در مراحل بعدی به سایر موضوعات پرداخته شود یا اینکه هر موضوع در مسیر و کانال جداگانه ای مورد بحث قرار گیرد. البته این قبیل گمانه زنی ها در حد فرضیات تحلیلی است، اما مبتنی بر اظهارات رسمی مقام ترکیه ای که منبعی معتبر به شمار می رود و به عنوان عضو ناتو و شریک مهم امریکا در منطقه، بی ارتباط با روندهای پشت پرده سخن نمی گوید.

همین اظهارات نشان می دهد که احتمالا یک چارچوب مشخص و از پیش طراحی شده برای مذاکرات در حال شکل گیری است؛ چارچوبی که ممکن است به صورت رسمی اعلام نشده باشد، اما در عمل مسیر گفت وگوها را هدایت می کند و اینکه ایران چقدر درخصوص این شروط چهارگانه بالاخص برنامه هسته ای انعطاف نشان دهد، باید گفت که این دوره از مذاکرات، از نظر اصولی، با موضعی که رییس جمهور در سخنرانی 22 بهمن سال جاری اعلام کردند همخوانی دارد؛ جایی که تاکید شد ایران برای هرگونه راستی آزمایی هسته ای از تاسیسات خود آمادگی دارد. این موضع نشان می دهد که در سطح کلی، چارچوب حل و فصل موضوع هسته ای تا حد زیادی مشخص شده است.

به بیان دیگر، موضوعاتی نظیر غنی سازی، حدود 400 کیلوگرم اورانیوم 60درصد، وضعیت سایت های هسته ای و حتی بحث کنسرسیوم، همگی می توانند در قالب یک بسته قابل مذاکره و حل و فصل باشند. آنچه در حال حاضر بیش از همه مورد تاکید قرار گرفته، بحث توقف غنی سازی برای یک دوره زمانی مشخص است؛ دوره ای که ظاهرا هنوز درباره مدت آن توافق نهایی حاصل نشده است. به عنوان مثال، ممکن است توقف کامل غنی سازی برای یک بازه سه ساله مطرح باشد؛ مشابه آنچه در اوایل دهه 2000 در توافق با اروپایی ها رخ داد و برای مدتی حدود یک سال غنی سازی تعلیق شد.

درخصوص 400 کیلوگرم اورانیوم 60درصد نیز سناریوی رقیق سازی و کاهش سطح غنا می تواند مطرح باشد؛ اینکه این کاهش تا چه سطحی انجام شود، خود موضوعی قابل مذاکره است. اما مساله دیگر، تعیین تکلیف اصل غنی سازی است؛ اینکه به سمت غنی سازی صفر حرکت شود یا غنی سازی در چارچوبی مشخص و محدود ادامه یابد. در این زمینه نیز امکان شکل گیری تفاهم وجود دارد. به طور کلی، در سه محور اصلی سطح و مدت توقف غنی سازی، سرنوشت ذخایر 60درصد و چارچوب فعالیت سایت ها راه حل های کلی شناخته شده است و اختلافات بیشتر بر سر ساز و کار اجرا، زمان بندی و نحوه جابه جایی است.

بر این اساس، آنچه از مواضع رسمی و به ویژه سخنان رییس جمهور در 22 بهمن برمی آید، این است که در حوزه هسته ای انعطاف های لازم ازسوی ایران در چارچوبی مشخص اعمال شده و مذاکرات در این بخش تا حد قابل توجهی پیش رفته است، بنابراین می توان گفت در پرونده هسته ای، دست کم در سطح کلیات و راه حل های فنی، تصویر نسبتا روشنی از مسیر توافق وجود دارد؛ هر چند جزییات اجرایی و ترتیبات نهایی همچنان محل چانه زنی است. حال اینکه چه چشم اندازی را می توان طی روزهای آینده از تنش های تهران و واشنگتن متصور شد، باید تاکید کنم کلیت این موضوع به یک عامل تعیین کننده وابسته است و آن، شکل گیری اجماع در داخل کشور است.

پرسش اصلی در این زمینه این است که آیا درباره راه حل های جمع بندی شده در حوزه هسته ای ازجمله نحوه غنی سازی، سرنوشت 400 کیلوگرم اورانیوم 60درصد، موضوع کنسرسیوم یا توقف موقت فعالیت ها در داخل نظام اجماع نظر وجود دارد یا خیر. اگر قرار باشد تجربه ای شبیه برجام تکرار شود؛ به این معنا که تیم مذاکره کننده در ژنو یا هر نقطه دیگری به تفاهم برسد اما پس از بازگشت به تهران با مخالفت هایی مواجه شود که مسیر توافق را مختل کند، طبیعتا دستیابی به یک راه حل پایدار دشوار خواهد بود.

موفقیت هر توافقی در گرو آن است که مجموعه نظام، اعم از نهادهای دولتی و غیردولتی و همچنین بخش های مرتبط نظامی و امنیتی، به جمع بندی مشترکی رسیده باشند و تیم مذاکره کننده نمایندگی واقعی این اجماع را برعهده داشته باشد. در چنین شرایطی هر نوع تفاهمی که در چارچوب زمانی مشخص حاصل شود، می تواند به عنوان راه حل فعلی برای عبور از بحران و دور شدن از سایه جنگ عمل کند. در غیر این صورت، باید درنظر داشت که در محاسبات ترامپ، گزینه نظامی همچنان به عنوان اهرم فشار تا لحظه آخر روی میز باقی می ماند.

حضور نیروها و تجهیزات نظامی امریکا در منطقه صرفا نمادین نیست؛ این نیروها را نمی توان به سادگی بدون دستاورد به امریکا بازگرداند و در برابر افکار عمومی توضیح داد، به ویژه در آستانه انتخابات میان دوره ای و کنگره. لذا ترامپ نیازمند آن است که از این حضور نظامی و روند مذاکرات، دستاوردی مشخص ارایه کند؛ دستاوردی که بتواند آن را حتی فراتر از توافقی که دولت اوباما در قالب برجام به دست آورد، معرفی کند. در غیر این صورت، ممکن است به سراغ گزینه های دیگری برود که گزینه نظامی نیز می تواند بخشی از آن باشد، هر چند باتوجه به تجربه جنگ 12 روزه، چنین مسیری پرهزینه و نامطمئن است. از این رو، اگر در گذشته ضرب الاجل یک ماهه چندان جدی گرفته نشد، این بار باید با نگاه واقع بینانه تری به محدودیت زمان نگریست.

دستیابی به تفاهمی مشخص در بازه زمانی معین، آن هم با پشتوانه اجماع داخلی، می تواند بهترین مسیر برای مدیریت شرایط فعلی و جلوگیری از ورود به سناریوهای پرهزینه تر باشد.