در راستای واکاوی ریشه های اعتراضات دی ماه محسن رهامی، حقوقدان و فعال سیاسی گفت: اگر واقعاً دلسوزان نظام بخواهند دنبال علت بگردند و باری به هرجهت با قضیه برخورد نکرده و موضوع را به صورت جدی بررسی کنند، یکی از راه ها برگشت به خود قانون اساسی و اصول معطل مانده آن است.

به گزارش ایرنا، در ادامه مشروح گفتگوی تفصیلی با وی را می خوانید:

به عنوان اولین سوال، ویژگی اعتراضاتی که در روزهای پنجشنبه و جمعه، 18 و 19 دی ماه در ایران شاهد بودیم، چه مولفه هایی بود که آن را از اعتراضات دوره های قبل متمایز کرده است؟

اعتراضات اخیر از چند جهت با اعتراضات سال های گذشته مانند اعتراضات 1388.1396، 1398 و 1401 متمایز بود. یکی از تفاوت ها، گستردگی اعتراضات بود. سطح اعتراضات این گونه نبود که مانند اعتراضات سال های گذشته محدود به کوی دانشگاه یا به چند خیابان تهران شود. این بار اعتراضات در بسیاری از شهرها و شهرستان های کوچک نیز رخ داد، جایی که پیش از این شاهد چنین حضور گسترده ای از مردم در اعتراضات نبودیم.

تفاوت دوم، حجم اعتراضات بود البته منظورم حجم معترضان است. برغم اینکه در گذشته مردم به یک خیابان شهر دعوت می شدند، در این اعتراضات، در هر شهر، مردم در چندین خیابان همزمان حضور داشتند. مثلاً در تهران، قم یا اصفهان، مردم در خیابان های مختلف تجمع کردند و این برخلاف اعتراضات گذشته بود که معمولاً معترضان در یک یا دو خیابان متمرکز می شدند.

تفاوت سوم، نوع خشونتی بود که به کار رفت زیرا در اعتراضات گذشته شاهد این حجم از خشونت نبودیم نه اینکه خشونت وجود نداشت، بلکه این بار با خشونت گسترده تری روبه رو بودیم. تعداد کشته ها، طبق آمارهای رسمی، بیش از 3000 نفر بود و شمار زخمی ها که به طور دقیق نمی توان آمار آن را تعیین کرد، به بیش از 10 هزار نفر رسید.

تفاوت چهارم از حیث نوع برخورد با اماکن مذهبی و دولتی بود. در گذشته اگر تعرضی به اماکن مذهبی مانند مسجد صورت می گرفت کم و انگشت شمار بود. اما در این اعتراضات، ما شاهد تعرضات گسترده ای به مساجد، دفاتر ائمه جمعه و دیگر اماکن مذهبی بودیم. این گونه تعرضات نه قبل از انقلاب و نه بعد از آن سابقه نداشته است. علاوه بر این، تعرض به اماکن و ماشین های دولتی، آمبولانس ها و حتی ماشین های آتش نشانی که برای نجات مردم به خیابان ها آمده بودند، به طرز بی سابقه ای افزایش یافت. در این موارد این اعتراضات از همه تظاهرات گذشته، چه قبل از انقلاب و چه بعد از انقلاب، متمایز است. من در بسیاری از تظاهرات قبل از انقلاب حضور داشتم، هم بعد از انقلاب شاهد بوده ام و هم از برخی وقایع مطلع بوده ام اما این مواردی که اشاره کردم، ویژگی های عمده اعتراضات اخیر بودند.

ریشه این اعتراضات را در چه مسائلی می دانید؟

بخش عمده ای از علت این اعتراضات که در ادامه اعتراضات گذشته مانند سال های 1396.1398 و 1401 صورت گرفت، ناشی از نارضایتی عمومی بود؛ نارضایتی از اوضاع اقتصادی، نحوه مدیریت کشور و سیاست های کلان جامعه که باعث بروز این وضعیت شد. این نارضایتی ها به هم پیوسته بود و در کنار آن امیدی که دخالت های خارجی ایجاد کرده بود نیز موثر واقع شد. به این معنا که در اعتراضات گذشته دخالت های خارجی به صورت غیرمستقیم صورت می گرفت اما در این دوره رییس جمهور آمریکا به طور مستقیم وارد صحنه شد و با اظهاراتش به معترضان امید داد و به آن ها گفت که من از شما حمایت می کنم و تنها نخواهید ماند!

بسیاری از جریان های خشونت طلب که مانند مارهای خفته بودند و به خود جرات ابراز وجود نمی دانند از داخل و خارج وارد صحنه شدند و نیروهای خود را سازماندهی کردند. این اعتراضات در تکمیل جنگ 12 روزه صورت گرفت، یعنی با آن حرکتی که آمریکا و اسراییل نشان دادند، فرماندهان ما را زدند و اولین بار بود که در این سطح وسیع به کشور ما حمله نظامی و هوایی صورت گرفت و فکر می کنم که این نیز در امیدوار کردن مخالفین و سازماندهی آن ها بی تأثیر نبوده است.

زیرا آن ها فکر می کردند وعده هایی که آمریکا داده بعد از قضیه حمله آمریکا به ونزوئلا و دستگیری رییس جمهور آن جا و بردنش به کشور خودشان نوعی امیدواری در مخالفان ایجاد کرده بود و فکر می کردند با یک حرکت وسیع شاید بتوانند به نتیجه برسند. البته موقعیت ایران بعد از حمله آمریکا و اسراییل، یعنی جنگ 12 روزه و آسیب هایی که در سوریه، لبنان و فلسطین دیدیم نیز نوعی تردید در اقتدار کلان جمهوری اسلامی ایجاد شده بود. این نیز در امیدوار کردن مخالفین و در این که آمریکایی ها، اسراییل و مخالفین بتوانند ضربه نهایی را بزنند، بی تأثیر نبوده است.

در روزهای نخست اعتراضات شاهد بودیم که دولت و پلیس با معترضان همراهی می کردند اما در ادامه و در روزهای 18 و 19 این اعتراضات به خشونت کشیده شد. علت آن چیست؟

اعتراضات در واقع ابتدا بیشتر صنفی و اقتصادی بود و کمتر رنگ سیاسی داشت، اما به چند جهت به سرعت رنگ خشونت گرفت؛ یکی از جهت این است که ما احزاب و سازمان های مردم نهادی نداریم که بتوانند اعتراضات مردم را مانند همه دنیا جهت دهی و مدیریت کنند. اما در این حرکت های اخیر، چنین چیزی وجود نداشت. هیچ مسجد، امام جمعه و نهاد رسمی کنترل جمعیت را به عهده نداشت، احزاب هم غایب بودند و نتواسته بودند در طول سال های گذشته حضورشان را در سازمان دهی حرکت های مردمی نشان دهند البته شاید هم فرصت نشد. در سایر کشورهای دنیا احزاب و نهادهای غیردولتی برای راهپیمایی اصناف و مردم از دولت مجوز می گیرند و حتی خودشان امنیت را تضمین می کنند و گروه هایی را برای حفاظت از خود مغازه ها و نهادهای دولتی می گذارند.

در نتیجه، آن موجی که ایجاد شد، بلافاصله توسط جریان های مخالف کشور و فرصت طلب ها و کسانی که نمی خواهند به هر حال کشور و مردم ایران از بحران های اقتصادی عبور کنند و به دنبال این هستند که کشور را به آشوب بکشانند، موج سواری کردند. این جریان ها شاید می خواستند در ایران چیزی مثل سودان یا لیبی درست کنند بنابراین از فرصت برای موج سواری استفاده کردند. اگر در اعتراضات اخیر اصناف، احزاب، نهادهای عمومی و مدنی، روحانیت و دانشگاه ها حضور داشتند و مدیریت سازمان دهی می کردند که از کجا باید شروع کنیم تا کجا باید برویم و چه شعارهایی بدهیم، قطعاً وضعیت به این شکل نمی شد.

حتی در تظاهرات قبل از انقلاب، ما برای تجمعات گروه های انتظامات درست می کردیم و یک پارچه سفیدی به عنوان بازوبند برای آن ها درست می کردیم و مردم به حرف آن ها گوش می دادنند اما در اعتراضات اخیر - و در غیبت این ها - در فاصله یک یا دو روز، تظاهرات تبدیل به هرج و مرج و به خشونت کشیده شد. آن جریان های مخالف و کسانی که مخل امنیت بودند، خیلی سریع به موج سواران تبدیل شدند و اوضاع از دست اصناف یا معترضین که خواسته های صنفی داشتند، کاملاً خارج شد.

چه اتفاقی در این دهه های اخیر افتاد که حلقه های واسط مانند احزاب، نخبگان و روشنفکران نادیده گرفته شدند و غیبت آن ها این هزینه ها را برای کشور ایجاد کرده است.

این مسئله به سیاست های ما در 30 الی 40 سال گذشته باز می گردد، در سایر کشورهای جهان احزاب در انتخابات شرکت می کنند و در مجلس حضور دارند و هر حزبی که در واقع کرسی های بیشتری به دست آورد، دولت تشکیل می دهد. در همین همسایگان ما عراق، پاکستان، هندوستان همه جا احزاب را می بینید، تا برسیم به کشورهای اروپایی که احزاب نقش واقعی دارند.

در ایران هرگز به احزاب امکان حضور واقعی و تلاش برای کسب کرسی های مجلس داده نشد تا بر اساس آن دولت تشکیل دهند و اگر اکثریت مطلق را به دست نیاوردند، دولت ائتلافی تشکیل دهند، یعنی ما در این 30.40 سال می توانستیم به احزاب نقش واقعی بدهیم تا در انتخابات شوراها، مجلس، ریاست جمهوری حضور پیدا کنند البته اکنون نیز احزاب حضور دارند اما اکثر آن ها احزاب فصلی هستند و با محدودیت های شدیدی مواجه می شوند و نمی توانند کار کنند.

در واقع، با محدودیت هایی که برای احزاب ایجاد کردیم، نوعی بدبینی و سوءظن نسبت به فعالیت تشکل های سیاسی ایجاد شد و در چنین مراسم و مسائل اجتماعی که باید صحنه گردان باشند، اصلاً حضور ندارند. از آن طرف هم، نمایندگان مردم، تریبون داران و ائمه جمعه که علی القاعده باید با مردم صحبت کرده و آن ها را هدایت کنند، وظیفه خود را به درستی ایفا نکرده اند. علاوه بر این انتخابات هایی که با انواع دخالت ها صورت گرفته، مردم مجبور شده اند بین لیست موجود رأی بدهند بنابراین احساس کرده اند نمایندگان واقعی خودشان حضور ندارند. زیرا اگر این نماینده ها، نمایندگان واقعی و مورد اعتماد مردم باشند، باید به میان جمعیت می رفتند و از بروز هرج و مرج جلوگیری می کردند.

راه خروج از این وضعیت چیست؟

اگر واقعاً دلسوزان نظام بخواهند دنبال علت بگردند و باری به هرجهت با قضیه برخورد نکرده و موضوع را به صورت جدی بررسی کنند، یکی از راه ها برگشت به خود قانون اساسی و اصول معطل مانده آن است؛ بنابراین قانون اساسی باید اجرا شود. امروز یک نظر جدی مطرح است که مدعی است در این 30 الی40 سال تجربه نشان داده که این قانون اساسی جوابگوی مسائل کشور ما نیست و نتوانسته مشکلات را حل کند و باید دنبال راهکارهای بیرون از قانون اساسی بگردیم. اما من به عنوان کسی که سال های سال در دانشگاه ها و مراکز مختلف علمی، قانون اساسی و حقوق تدریس کرده ام هنوز معتقدم هنوز با همین قانون اساسی می شود، کارهایی انجام داد.

قانون اساسی راهکارهای خوبی برای حل مشکلات ما دارد. فصل سوم قانون اساسی که مربوط به حقوق ملت است، باید احیا شود. در این فصل و در اصل 27 درباره آزادی راهپیمایی ها صراحت وجود دارد و قابل تفسیر نیست. این اصل می گوید: تشکیل اجتماعات و راهپیمایی ها، بدون حمل سلاح، به شرط آنکه مخل به مبانی اسلامی نباشد، آزاد است . خب، این کی استفاده شده؟ از این چه استفاده ای شده؟ تا کجا از آن بهره برده ایم؟

برای تشکیل اجتماعات، راهپیمایی ها و تظاهرات، نباید خیلی سخت گیر باشیم زیرا قانون اساسی صراحت دارد. در قانون اساسی مشروطه هم این اصل وجود داشت و سابقه آن به بیش از 120 سال برمی گردد. اصل بیست ویکم قانون اساسی مشروطه، می گوید: انجمن ها و اجتماعاتی که مولد فتنه دینی و دنیوی و مخل به نظم نباشند، در تمام مملکت آزاد است، ولی مجتمعین با خود اسلحه نباید داشته باشند و ترتیباتی را که قانون در این مورد مقرر می کند باید رعایت نمایند. اجتماعات در شوارع و میدان های عمومی هم باید تابع قوانین نظمیه باشد . این اصل در قانون اساسی سابق و فعلی به صراحت آمده است؛ در قسمت حقوق ملت قانون اساسی فعلی، بسیاری از حقوق قانون اساسی گذشته تکرار شده است.

البته توجه دارید که این مسئله بیشتر به متمم قانون اساسی سابق بازمی گردد که این فصل ها وارد شده بود اما مجلس بعد از چهل و چند سال امروز یادش افتاده که راجع به راهپیمایی ها قانون تصویب کند. خب، حالا در آن تظاهرات و راهپیمایی هایی که مخل مبانی عمومی نظم نبودند، آیا حقوق معترضین رعایت شد یا نشد؟ رعایت نشد. مثلا در قضیه کوی دانشگاه که من وکیل دانشجویان دانشگاه بودم، موضوع اعتراضات بسته شدن یک روزنامه آن هم در داخل کوی دانشگاه بود در آن حوادث نه شیشه ای شکسته شد نه به کسی و بانکی حمله شد و خشونتی به خرج داده نشد ولی همان مقدار هم تحمل نشد.

من نیروهای خشونت طلبی را حالا نمی دانم چه اسمی رویشان بگذاریم به عنوان نیروهای به اصطلاح آزاد که هر کاری می توانستند، انجام بدهند - بعضی ها شاید همان اراذل و اوباشی بودند که ریختند داخل کوی دانشگاه و تعداد زیادی از دانشجوها، قریب 400 نفر نیز مجروح شدند. من به عنوان وکیل دانشجویان هر اندازه پیگیری کردم که این ها از کجا آمدند و چرا آمدند، به نتیجه نرسیدم.

بنابراین کم تحملی مسئولین در برابر اعتراضات و بیان خواسته ها باعث تجمیع عقده ها می شود. حرف هایی که به راحتی می شود با مدیریت دانشگاهیان، روحانیون و احزاب مدیریت کرد تا مردم حرف هایشان را بزنند و پلیس و نظام هم امنیت آن ها را تضمین کنند. اما اگر کسانی بخواهند به نفع حکومت و در حمایت از مسئولین تظاهرات کنند، هر اندازه لازم باشد، به آن ها میدان داده می شود که اشکالی ندارد اما باید به کسانی که منتقد هستند هم میدان داده شود. از این به بعد این کار باید انجام شود و احزاب و گروه ها را دعوت کنند و بگویند اگر خواسته ای دارید، مکانی مشخص شود و مردم اعتراض خود را آنجا مطرح کنند.

باید رؤسای اصناف و بازاریانی که - قبل از 18 و 19 دی، اعتراضات صنفی داشتند بازهم دعوت شوند تا به اعتراضات آن ها رسیدگی شود. به طور کلی مسئولین باید دخالت خود را در زندگی مردم و در بیان خواسته های آن ها کم کند و آن حالت نارضایتی و بدبینی که از دخالت آن ها در بین مردم ایجاد می شود را کاهش دهند. قسمت دیگر این است که مردم می خواهند راهپیمایی کنند و حرف بزنند، جلوی آن ها را می گیرند. می خواهند استخدام شوند فرآیندی به نام گزینش جلوی خیلی از مردم را می گیرد؛ یعنی فاصله ایجاد شده است و مردم احساس می کنند این مجموعه مال خودشان نیست. بعد از 30 یا 40 سال احتیاجی به ممیزی مردم نداریم و باید امور مردم را به خودشان واگذار کنیم.

بالاخره همه ادارات و همه سازمان ها کارگزینی دارند. اگر لازم باشد کسی استخدام شود، آن کارگزینی مثلاً از دادگستری استعلام کند. ما اداره سجل کیفری داریم و می توانیم استعلام بگیریم که فلان فرد محکومیت دارد یا خیر؟ چرا باید این همه نیرو درگیر استخدام مردم کنیم؟ این ها باعث تضعیف پایگاه نیروهایی مثل سپاه، وزارت اطلاعات و نیروی انتظامی شده است. چه لزومی دارد برای استخدام در فلان پست حتماً سپاه و وزارت اطلاعات نظر بدهند؟ یک اداره در قوه قضاییه داریم و اگر کسی محکومیت یا بازداشت دارد، می توانند سوابق وی را در آن جا بررسی کنند. در نهایت هر کسی که می خواهد استخدام شود، کارگزینی، معاونت مالی و اداری آن اداره از آن مرجع استعلام کند، اگر در حدی هست که طبق قانون مجازات اسلامی باعث محرومیت از حقوق اجتماعی شود، رسیدگی کنند.

بنابراین فاصله مردم از نهادهای امنیتی و حکومت باید کم شود؛ این فاصله زیاد شده است. در گذشته، مردم خودشان پیش نماز مسجد می آوردند و جمع می شدند هزینه ها را تأمین می کردند اما دولت در مساجد دخالت می کند. این دخالت شاید اوایل انقلاب به خاطر پایگاه های بسیج لازم بوده اما الان لزومی ندارد و دولت باید دخالت مذهبی را کم کند. بگذارد مسجد مانند مسجد هدایت باشد که آیت الله طالقانی در آن درس تفسیر می گفت و صدها نفر از نقاط مختلف کشور جمع می شدند و گوش می کردند. این که برای هر مسجدی، فرد امام جماعت باید به امور مساجد که یک نهاد دولتی است برود و بعد هم نهادهای نظامی و نیمه نظامی وارد موضوع شوند، عملاً مساجد را از حالت طبیعی آن ها یعنی پناهگاه و جایی که مردم را هدایت کرده خارج کرده و دیگر نمی تواند خانه مردم باشد.

به طور کلی، دخالت دولت در مسائل کشور باید به حداقل برسد و فقط به میزانی باشد که برای حفظ امنیت کشور لازم است. در کجای دنیا برای استخدام این همه استعلام لازم است؟ در کجای دنیا این همه گزینش وجود دارد؟ حالا با همه این گزینش ها به کجا رسیدیم؟ در حال حاضر در دانشگاه ها نارضایتی نسبت به مسئولین داریم و بحث سهمیه ها مطرح است.

بنابراین این احساس ایجاد شده که کشور برای یک عده خاص است و بقیه غریبه هستند. همان حرفی که یک بار هم در تلویزیون گفته شد: هرکه نمی خواهد از کشور برود! . بین مسئولین و مردم فاصله ایجاد شده است و این فاصله و شکاف باعث شده تا هنگامی که موج نارضایتی ایجاد می شود، بلافاصله مخالفین کشور و نظام روی آن سوار شوند. در حالی که اگر مردم ببینند مسجد همان مسجدی است که قبل از انقلاب بود - مثلاً مسجدی که آیت الله طالقانی در آن تفسیر می گفت - خود آن ها جلوی هر نوع تعرض را می گیرند و اجازه نمی دهند به مسجد اهانت شود.

فرمودید که با همین قانون اساسی می توان جامعه را اداره کرد و به اصل بیست وهفتم اشاره کردید. کدام اصول دیگر قانون اساسی در این سال ها کمتر اجرا شده و اگر بیشتر روی آن ها کار شود، نارضایتی مردم کمتر می شود؟

بله، من هنوز به این مسئله اعتقاد دارم که این قانون اساسی می تواند پیاده شود و یک بخش آن مربوط به فصل سوم قانون اساسی می شود که مسائل زیادی در رابطه با حقوق مردم در آن پیش بینی شده است. مثلاً در اصل نوزدهم از اوایل این فصل آمده است که مردم ایران از هر قوم و قبیله که باشند، از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ، نژاد، زبان و مانند این ها سبب امتیاز نخواهد بود.

طبق قانون اساسی، همه ایرانیان اعم از مسلمان شیعه، مسلمان سنی، مسیحی یا هر دین و مذهبی و به هر نژادی که باشند، مانند کرد یا بلوچ، حقوق مساوی دارند. آیا این الان اجرا می شود؟ همه ایرانی ها می توانند در ادارات استخدام شوند؟ نه. پس اولین اصلی که در فصل سوم داریم، اصل نوزدهم است و اجرا نمی شود. چرا هیچ کردی و بلوچی نمی تواند به مقام وزارت برسد؟ کجای قانون اساسی گفته است که حق ندارند؟ چرا هیچ مسیحی نمی تواند وزیر شود؟ این خلاف قانون اساسی است.

زمان تشکیل دولت چهاردهم، یک قید تحت عنوان تبعیض مثبت قرار دادند تا به عنوان مثال اهل سنت هم بتوانند وارد کابینه شود.

وارد کابینه شدند اما نه به عنوان وزیر و رییس جمهور. در اصل بیستم آمده است که همه ملت اعم از زن و مرد یکسان هستند؛ همین را اجرا کنند، صرف زن بودن آیا باید امتیاز منفی باشد؟ ما چند زن داریم که در کشور حقوقدان هستند اما با این حال در شورای نگهبان حضور ندارند؟ من در این زمینه به شورای نگهبان نامه نوشتم. کجای قانون اساسی آمده که خانم ها نمی توانند حقوقدان و فقیه شورای نگهبان باشند؟ کجای قانون اساسی آمده که فقط باید مردها باشند؟ آیا خانم ها الان با محدودیت در برخی مشاغل و مناصب مواجه نیستند؟

گزینشی که در ادارات ما وجود دارد نوعی تفتیش عقاید و مانند انگیزاسیون است که در اروپا بوده و قرن ها پیش برچیده شده است. از متقاضی استخدام می پرسند: شما مقلد کی هستید؟ به مسئولین چه ربطی دارد؟ آیا نماز جمعه می روید یا نمی روید؟ آیا شما فلان کار را می کنید یا نمی کنید؟ تفتیش عقاید ممنوع است ولی تحت فشار وجود دارد. این تفسیر باعث می شود که بسیاری افراد از اظهار عقیده خودداری کنند. می گویند آزادی بیان داریم و نشریات آزاد هستند اما چه اندازه مطبوعاتی داریم که صرف نوشتن یک مقاله بسته می شوند؟ من وکیل مدافع مجموعه ای از مطبوعات بودم و در یکی از دادگاه ها گفتم: اگر مطلبی در روزنامه ای نوشته شود و به مسئولین انتقاد می کند باید آن ها پاسخ دهند نه این که مدیر مسئول روزنامه را زندانی کرده روزنامه را ببندند. بستن روزنامه یا مجله اقدام حقوقی نیست بلکه نقض حقوق است و این ها باید اجرا شود.

این اصل در مورد احزاب و جمعیت ها نیز باید اجرا شود و به تدریج شاهد خواهیم بود که احزاب لیست می دهند. اگر بنده کاندیدا شدم و خواستم به مجلس بروم و حق من توسط وزارت کشور ضایع شد باید شوراها و هیات های اجرایی به جای شورای نگهبان به این مسئله رسیدگی کنند. در قضایای اخیر هیچ نماینده ای در صحنه حضور نداشت که مثلا وسط میدان برود یا جلوی دانشگاه بایستد و بگوید: من نماینده مردم تهران هستم و خواسته خود را به من بگویید .

بنابراین هیچ وقت معتقد نیستم که قانون اساسی جواب نمی دهد کلاس هایی هم در این زمینه دارم. در شب 18 دی در زمینه قانون اساسی در قم سخنرانی داشتم و موضوع آن، امکان اجرای قانون اساسی بدون پناه بردن به حرکت های براندازانه بود. در آن سخنرانی توضیح دادم که براندازی هزینه های زیادی دارد و انقلاب هر 100 یا 200 سال یکبار هم زیاد است و برغم مدیریت سطح بالای امام از به هم ریختن اوضاع لطمه های زیادی دیدیم. به هم ریختن اوضاع جز آشوب، جنگ های خیابانی و سودانیزه کردن ایران هیچ نتیجه ای ندارد. به نظر من، بخشی دیگر هم در قانون اساسی وجود دارد که بر اساس آن کمک های ما به کشورهای خارجی باید در مجلس تصویب شود اما به آن عمل نمی شود پس باید به اصل 59 مراجعه کنیم تا تصمیم گیری بین مردم توزیع شود.

به ریشه یابی خشونت در اعتراضات برگردیم؛ فکر می کنید به خشونت کشیده شدن اعتراضات در روزهای 18 و 19 دی، چه پیامدهایی در انحراف مطالبات مردمی داشت؟

اولین پیامد آن این بود که آن انسان های شریف که روزهای اول آمده بودند و خواسته های صنفی و اقتصادی داشتند، حرفشان گم شد دیگر نمی توانند خواسته های خود را مطرح کنند و آسیب جدی به حرکت های صحیح و اصولی وارد شد. دومین پیامد این بود که دیگر احزاب و گروه ها کمتر جرات دارند، تقاضای راهپیمایی کنند. سومین پیامد هم این بود که گروه های معاند و جریان های سوءاستفاده کننده و وارد بازی شدند و آن را به هم زدند. این مسئله تجربه خیلی بد بود و از غفلت نیروهای ما استفاده کردند و بیگانگان را امیدوار کردند.

اکنون اقداماتی در حال انجام است تا ریشه ها را بشناسیم و پیگیری کنیم، ولی شاید دشمنان فکر نمی کردند با حضور وزارت اطلاعات، سپاه، بسیج و این همه تشکیلات نیروی انتظامی - البته ارتش عقبه داخلی ندارد اما بالاخره آن ها هم حضور دارند - بتوانند این اندازه خشونت ایجاد کنند، مردم را درگیر کرده و به جامعه را به آشوب بکشانند. فرض اینکه که این وقایع در تکمیل و تداوم جنگ 12 روزه رخ داد، خیلی خطرناک است به همین دلیل می گویم باید سریع به قاون اساسی بازگردیم و مردم را بیشتر با خود همراه کرده و با آن ها آشتی کنیم. نگرانی من از قسمت های بعدی ماجرا است؛ آن ها خدای نکرده ممکن است یک حمله شبیه جنگ 12 روزه یا وسیع تر را تدارک ببینند و این نوع تظاهرات را به آن حمله و آشوب بچسبانند. مثلاً یک حمله انجام دهند و بعد به طرفداران خود بگویند: به پادگان ها حمله کنید و اسلحه ها را به دست بگیرید و مردم را درگیر کنید. و ایران مثل سودان، سوریه یا لیبی شود که این خیلی خطرناک است.

به نظر من، دولت - در معنای وسیع کلمه - باید خیلی سریع به موضوع برگردد و از همه دلسوزانی که در مسئولیت بوده اند دعوت به همکاری کند. یکی از پیشنهادهایی که من قبلاً هم داده بودم ولی به آن توجه نشد، مربوط به زمان آقای هاشمی رفسنجانی بود. من این پیشنهاد را خدمت ایشان مفصل عرض کردم و موضوع این بود که رهبری با فرمان خود و با اختیارات ناشی از اصل 110 قانون اساسی که در آن تصریح شده است: رهبری می تواند برخی از اختیارات خود را به اشخاص و افراد واگذار کند ، رؤسای جمهور قبلی را دعوت کنند، این افراد می توانند به عنوان شورای رؤسای جمهور گذشته فعالیت کنند.

در حال حاضر، سه نفر عمدتاً در صحنه و میدان هستند که عبارت هستند از آقای خاتمی، آقای احمدی نژاد و آقای روحانی و این ها یک سرمایه برای کشور هستند. ممکن است کسی خط و ربط این ها را قبول داشته باشد یا نداشته باشد، اما من به عنوان یک واقعیت خارجی عرض می کنم که در خیلی کشورها رؤسای جمهور گذشته به طور طبیعی در امور کلان و مشورت و مشارکت دارند. بنابراین ما هم می توانیم یک شورای مشورتی از رؤسای جمهور گذشته تشکیل دهیم.

آقای خاتمی در دو انتخابات، یکی در خرداد 76 و دیگری 80.21 میلیون رای در دور اول و 24 میلیون رای در دور دوم گرفتند که مجموعاً 45 میلیون رای است و حالا اگر رای آقای احمدی نژاد و آقای روحانی هم حساب کنیم، این سه بزرگوار مجموعاً نزدیک به 140 میلیون رای در مراحل مختلف کسب کرده اند. آقای خاتمی نماد جریان اصلاحات در کشور است، آقای احمدی نژاد هم نماد جریان اصولگراست، من کلی و بر اساس منافع کشور عرض می کنم، آقای روحانی هم نماد جریان اعتدال در این کشور است. این سه بزرگوار اگر لازم باشد سفر کنند، جلسه بگذارند تا مسائل خارجی کشور سریع حل شود و از این حالت که امشب ممکن است حمله بشود، فردا ممکن است حمله بشود خارج شویم.

این حالت، استرس روانی جامعه را بالا می برد و فشار روانی ایجاد می کند. کسانی که می خواهند سرمایه گذاری کنند، جرأت نمی کنند سرمایه گذاری کنند و پول هایشان را وارد بازار نمی کنند. نه تنها سرمایه خارجی نمی آید بلکه سرمایه داخلی هم فرار می کند و مردم پول هایشان را به ترکیه، ارمنستان و حتی گرجستان می برند. اصلا در این شرایط کدام سرمایه گذار خارجی حاضر می شود در ایران سرمایه گذاری کند؟ باید یک مقدار بازی را وسیع تر کنیم؛ من قبلاً هم در ملاقات هایی که با مسئولین کشور داشتم، خدمت رهبری عرض کردم که ما هم که در این کشور مسئولیت داشتیم، تلاش و کار کردیم - من در مجلس اول و دوم در سخت ترین شرایط جنگ حضور داشتم - فرزندان همین خانه ایم، اینجا خانه همه است. ما برای آن هایی که به هر حال از هر گروهی و از هر کسی بودند و آسیب دیده اند، متاسفیم.

خانه باید امن باشد و خطر جنگ را از کشور دور کنیم. برای دور کردنش باید توان مضاعفی گذاشته شود و اقدامات فعلی شورای عالی امنیت ملی و وزارت خارجه کفایت نمی کند. دلیل آن هم همین وضعیت نه جنگ است و نه صلح است که الان وجود دارد. آن زمان پیشنهاد من به آقای هاشمی سفیران صلح بود و به ایشان گفتم شما با آقای خاتمی و با رهبری مذاکره کنید و به عربستان و سایر کشورهای عربی تشریف ببرید. به مصر بروید و رابطه برقرار کنید، ایشان گفت پیشنهاد خوبی است و صحبت می کنم ولی بعد دیگر خبری نشد که موافقت شد یا خیر.

وقتی بعد از این قضایا اروپا، سپاه پاسداران را که بخشی از نیروهای مسلح کشور است به عنوان جریان تروریستی اعلام می کند، مسئله سنگینی و خطرناکی است و صلح جهانی را به خطر می اندازد. چون وزارت خارجه به تنهایی زورش نمی رسد، آمریکا واروپا هم این کار را می کنند. آمریکا در بعضی موارد وزیر خارجه اش را نمی فرستد بلکه یک سفیر مثل آقای ویتکاف تعیین می کند؛ در بسیاری از کشورها از رؤسای جمهور گذشته یا افرادی در آن سطح استفاده می کنند.

همچنین از سرمایه داران بزرگ دنیا دعوت کنیم تا برای سرمایه گذاری به ایران بیایند همانطور که پیش از حمله 12 روزه، مقدمات آن فراهم شده بود. باید تضمین بدهیم به آن ها که سرمایه گذاری کنند و بگوییم سرمایه تان را همراه با سود معقول تضمین می کنیم بنابراین باید کاری در این سطح انجام بدهیم. اما این میزان که آقایان مدام سخنرانی می کنند و دعوت به مقاومت می کنند، ما هم قبول داریم و مقاومت کرده ایم ولی مردم قبول نمی کنند که در معرض خطر قرار گیرند البته آن ها می فهمند که خطر وجود دارد.

وقتی مردم به لحاظ عصبی رنجیده اند، آسیب دیده اند و از ما دلخور شده اند، دیگر اهمیت نمی دهند چه بلایی سرشان می آید و آیا رضا پهلوی می آید کاری برایشان می کند یا نه. جالب این است که همان هایی که شعار مرگ بر استبداد می دهند، کسی را دعوت می کنند که استبداد زاده است و این قبل از آنکه قوت ترامپ یا رضا پهلوی یا نتانیاهو باشد ناشی از ضعف ما است، نهادهایمان تضعیف شده و رابطه ما با مردم آسیب دیده است.

ما در طول تاریخ حمله های بزرگی مانند جنگ جهانی اول، دوم، حمله مغول، تیمور لنگ، افغان ها و… داشتیم و در تمام این حملات نهاد مذهب و روحانیت و ملیت ایرانی، کشور را نگه داشته اند. من قطعاً امیدوارم که بتوانیم از این بحران با قوت عبور کنیم اما نگران هستم و این نگرانی ناشی از علاقه، عِرق ملی و مذهبی ما نسبت به کشورما و خانه ما است؛ همه نگران خانه مان هستیم و این باعث می شود گاهی زبان به انتقاد باز کنیم.

در این روزها که آحاد جامعه از اتفاقات دی ماه متأثر هستند و خیلی از خانواده ها، مستقیم یا غیرمستقیم از این حوادث آسیب دیده اند، مسئولین چه کاری می توانند انجام بدهند تا اطمینان و آرامش به جامعه برگردد؟

به نظر من، گام بسیار مهم در حال حاضر، اصلاح وضعیت اقتصادی است زیرا مردم نگران درآمد و سفره زندگی شان هستند؛ بسیاری از کارمندان و کارگران شرمنده زن و بچه هایشان هستند. بنابراین باید اصلاحات اقتصادی اساسی صورت بگیرد و لازمه آن این است که به دنیا اطمینان دهیم که ما قصد جنگ نداریم. باید کمی با دنیا آشتی کنیم؛ فرمودنده اند با دوستان مروت، با دشمنان مدارا پس باید مدارا کنیم و علاجی نداریم.

جذب سرمایه خارجی و ایجاد بازار کار مستلزم این است که نهادهای مزاحم و پرهزینه ای که میلیاردها میلیارد بودجه می گیرند و هیچ سودی برای مردم ندارند، حذف شوند. دولت باید دخالتش را در بازار و در گردش امور اقتصادی به حداقل برساند و اقتصاد باید به خود مردم واگذار شود. نهادهای نظامی باید از اقتصاد خارج شوند و امور به شرکت ها سپرده شود. استخدام مردم باید آزاد شود و گزینش ها حذف شود و تا همه مردم بتوانند کار پیدا کنند. اگر بتوانیم فضایی ایجاد کنیم که تعدادی از شرکت های بزرگ آمریکایی و اروپایی بیایند و اینجا سرمایه گذاری کنند تا به جای جنس های بنجل و دست چندم چینی که در هیچ جا مشتری ندارد و به ما صادر می شود، به سمت بازار اروپا و آمریکا برویم، مردم احساس می کنند تحولی صورت گرفته است.

اقتصاد مردم که درست شود، مساجد را خود آن ها اداره خواهند کرد. لازم نیست شهردار تهران مثلاً در کربلا موکب بزند و این همه تابلو در خیابان ها نصب شود. پول شهرداری، پول مردم است؛ پولی که باید به رفتگر و به نظافت شهر داده شود. کارهای مذهبی را بگذارند خود مردم انجام دهند، کربلا هزار و چند صد سال است با پول مردم حفظ شده، مساجد با پول مردم حفظ شده اند. دولت باید اولویت هایش را روی زندگی مردم و بهبود وضع کارمندان بگذارد. بودجه نهادهای مذهبی و بعضی بنگاه های تبلیغاتی باید مورد بازنگری قرار بگیرد و پول آن ها را برای افزایش حقوق کارمندان، کارگران، رفتگرها و بالا بردن سطح بیمه مردم اختصاص دهند. مردم باید ببینند که دولت حرف آن ها را شنیده است، آقایان می گویند که ما اعتراض را می شنویم ولی شنیدن که کافی نیست؛ باید عمل کنند.

اگر اقتصاد سر و سامان بگیرد و ببینند که ایران با مردم خودش در آشتی و صلح است و با دنیا هم در مسیر آشتی قرار گرفته، خودبه خود ناوگان آمریکا از منطقه دور می شود. اگر داخل خانه اصلاح شود و مردم امیدوار شوند که وضع شان درست می شود، قطعاً مردم ما افراد نخبه ای هستند و سابقه فرهنگی 2000 تا 3000ساله دارند. این مردم کسانی نیستند که گوش به حرف فردی مثل رضا پهلوی بدهند که تا دیروز پیش نتانیاهو می رفت و از او خواهش می کرد به ایران حمله کند؟

یک خواهش هم از ایرانیان خارج از کشور، از هم وطنان عزیزمان دارم؛ شما ممکن است نسبت به رییس جمهور و اداره کشور نقد داشته باشید، همه قابل نقد هستند اما نباید به خاطر اختلاف و نقد با اسراییل همراهی کنید؛ اینجا خانه شماست، خانه ما هم هست. شما ایرانی هستید؛ پدر و مادرتان اینجا بوده اند، از خاک و آب این سرزمین رشد کرده اید، اقوامتان اینجا هستند. چرا باید راضی شوید که به خطر نقد به مسئولین، زن و بچه مردم با ترس و لرز از خانه بیرون بیایند؟ این ها برادران و خواهران شما هستند و از هر کسی که باشند، هم وطن شما هستند.

عاطفه نسبت به وطن باید قویتر از استرس نسبت به حکومت باشد، شما از کسی عصبانی هستید، درست اما هیچ یک از اینها باعث نمی شود تا کشور را در معرض حمله خارجی قرار دهید. حمله کردن چه نفعی برای شما دارد؟ فرض کنید خدای نکرده نظام سقوط کرد و کشور تبدیل به لیبی یا سودان شد یا خشونت ادامه پیدا کرد، زن و بچه مردم در معرض خطر قرار گرفتند؛ چه چیزی نصیب شما می شود؟ لا یجرمنکم شنآن قوم علی ألا تعدلوا . دشمنی با حکومت یا روحانیت نباید باعث شود کشور در معرض ناامنی، هرج ومرج و جنگ های خیابانی قرار بگیرد.

بعد از آن اتفاقات کوی دانشگاه، ده ها سفر خارجی رفتم، یکی دو سال آلمان بودم، به دانشگاه های مختلف آمریکا رفتم، به چین سفر کردم و به کشورهای زیادی به عنوان استاد دانشگاه و محقق دعوت شدم اما در هیچ کدام از این سفرها یک کلمه درباره کوی دانشگاه یا مسائلی که در داخل برای خود من پیش آمده بود، صحبت نکردم. گفتم ما اگر حرفی داریم مربوط خانه خودمان است و داخل خانه حرف می زنیم. هیچ کس مشکلات خانوادگی اش را در خیابان فریاد نمی زند. ما هم اگر مشکلاتی داریم - که قطعاً داریم و اگر نبود به اینجا نمی رسیدیم - باید در داخل خانه ی خودمان و با کمک همین مردم حل کنیم. این مردم اگر دست به دست هم بدهند، می توانند مشکلات را حل کنند، همان طور که با بسیاری از مشکلات بزرگ تر دست وپنجه نرم کردند و آن ها را حل کردند البته با مدیریت صحیح و با کمترین هزینه.

به عنوان کسی که سال های سال است که وکالت می کنم و از وضع زندان ها در ایران، آمریکا و آلمان بازدید کرده ام، باید بگویم تحمل زندان به خاطر انتقاد کار سخت و اشتباهی است بنابراین هزینه ی بعضی از امور بسیار بالاست؛ و به عنوان کسانی که ریش خود را در سیاست سفید کرده ایم، تلاش می کنیم راه هایی را به حکومت و مردم پیشنهاد دهیم که هزینه ی کمتری نسبت به راه های دیگر داشته باشد.

در راستای بازگشت اطمینان و آرامش به جامعه دفتر ریاست جمهوری اطلاعیه را صادر کرد که تا حدودی ادبیاتش با ادبیات دوره های مختلفی که می شنیدیم، تفاوت دارد. در این اطلاعیه تمام قربانیان حادثه دی ماه فرزندان ایران خطاب شده اند. ارزیابی شما از این اطلاعیه چیست؟

به نظر می رسد روحیه ی مردم داری آقای پزشکیان اینجا بروز و ظهور کرده است و ما از ایشان همین انتظار داریم. باید به کسانی که به رییس جمهور نقد وارد می کنند چرا گفتید فرزندان ایران گفت بالاخره هر کسی کشته شده یا از نیروهای امنیتی، نظامی و انتظامی بوده که به وسیله ی مخالفین کشته شده است یا از توده ی مردم بوده که به هر حال جلوی گلوله واقع شده است. هیچ آماری ارائه نشده که مثلاً 10 یا 20 نفر از این ها از اروپا آمده بودند یا مثلاً از منافقین بودند بنابراین تا اینجا همه ی آمارها از هر طرف، شهروندان ایران هستند و اینکه بگویند آن ها فرزندان این آب و خاک هستند، درست است. ممکن است در داخل خانه نزاع واقع شود و دو برادر همدیگه رو بکشند؛ البته پدر خانواده باید تلاش کند تا کار به آنجا نکشد.

مسئولین جامعه باید کاری کنند که در داخل خانواده با همین روش هایی که عرض کردم اختلافی پیش نیاید یعنی همه را بازی بدهند اما اگر اختلافی بین فرزندان پیش آمد و یکی کشته شد؛ پدر خانواده نمی تواند، بگوید آن فرزندی که کشته، فرزند من نبوده است. هر کسی که شهروند ایرانی است و شناسنامه اش با کد ملی ایران صادر شده، فرزند این آب و خاک و برادر ما است. در جنگ صفین، افرادی به معاویه ناسزا می گفتند. حضرت امیر (ع) ناراحت شدند، گفتند: آن ها مسلمان هستند و شما مسلمان هستید، فرزندان یک پیغمبر، امت و قرآن هستید و همه نماز می خوانید پس نباید فحش بدهید. اختلافی بین ما پیش آمده است. گفتند چه بگوییم؟ حضرت فرمودند که بگویید: اللهم اصلح بیننا و بینکم ؛ خدایا بین ما و آن ها صلح ایجاد کن. احقن دماءنا و دماءهم ؛ خدایا خون ما و خون آن ها را حفظ بفرما.

بنابراین باید دید ما هم همین باشد؛ رییس جمهور، رییس جمهور همه ایرانی ها اعم از آن هایی که به وی رأی داده یا نداده اند، شیعیان دوازده امامی، اهل سنت، مسیحیان و غیره است. مقام معظم رهبری نیز رهبر همه ایرانی هاست؛ همه ی کسانی که شناسنامه ی ایرانی دارند و شهروند ایرانی محسوب می شوند. توجه بفرمایید، همه ی ایرانی ها اعم از مسلمان و مسیحی و ارمنی و یهودی، مشاعاً مالک این خانه اند و رهبری نماینده و وکیل آن ها است. اصل 56 طبق قانون اساسی به صراحت می گوید مردم به خبرگان رأی می دهند و آن ها رهبر را انتخاب می کنند؛ پس آن رهبر نماینده ی مردم و وکیل مردم است.

من قبلاً هم در دانشگاه تهران و در قضایای 88 عرض کردم، چه آن دانشجوهایی که اعتراض کردند، چه آن دانشجوهایی که موافق بودند یا مخالف بودند و به سخنرانی ریختند؛ این ها همه فرزندان این خانه هستند ما یک خانه ی بزرگ به نام ایران و یک خانه بزرگ تر به نام جهان داریم. همان طور که همه انسان هایی که آن سوی دنیا زندگی می کنند، برادران ما هستند و از اینکه مثلا مسلمان های سین کیانگیاگ، برمه یا سودان تحت فشار باشند ناراحت هستیم زیرا ما یک خانواده بزرگی به نام خانواده بشری داریم؛ با آن ها همدلی و همراهی می کنیم و از غصه و غم آن ها ناراحت هستیم، بنابراین از اینکه خانواده های ایرانی هم روبه روی هم بایستند و خدای نکرده کشته بشوند یا آسیب ببینند، احساس ناراحتی می کنیم.

این اقدام دولت از دو جهت بسیار مهم است؛ اول این که وقتی آمار می دهند، مثلا ممکن است از بیرون بگویند، آمار کشته شدگان 3 هزار نفر نیست و 10 هزار نفر از قلم افتاده اند، می توان به آن ها گفت اسامی این افراد را با کدملی اعلام کنید، دوم این است که وقتی وقتی آمار همه کشته شدگان را می دهیم یعنی می خواهیم نشان دهیم که همه آن ها متعلق به خانواده ایرانی هستند؛ حالا آن که کشته شده است به بهشت می رود یا نمی رود ما مسئول دادگاه خداوند نیستیم.