شاید زمانی که درباره کاهش مصرف آب و استفاده بهینه از آن حرف می زنیم، تنها به این نکته توجه کنیم که باید شیر آب را کمتر باز کنیم تا آب کمتری به هدر رود، اما باید بدانیم که می توانیم به طور غیرمستقیم هم در مصرف آب صرفه جویی کنیم، اما چگونه؟

به گزارش ایسنا، آب یکی از منابع ارزشمند و حیاتی در زندگی روزمره افراد بوده و تصور نبود و یا حتی کاهش این ماده حیاتی هم بسیار دشوار است. همه افراد از آب به اشکال مختلفی استفاده می کنند. در نوشیدن، پخت و پز و شست وشو معمولاً آب زیادی مصرف می شود، اما باید بدانیم که، در تولید غذا، کاغذ، لباس و تقریباً هر محصول دیگری از آب استفاده می شود. اما آب های آشکار و روان، گاهی باعث فراموشی بخش مهمی از آب می شوند که به عنوان آب پنهان یا مجازی مطرح است. این آب برای رشد، تولید و حمل و نقل محصولاتی است که از آن ها استفاده می کنیم.

آب پنهان یا آب مجازی، آبی است که در مراحل مختلف تهیه، تولید و ارائه یک محصول (غذا، کالا، انرژی یا خدمات) به صورت مستقیم یا غیرمستقیم استفاده می شود. این اصطلاح را پرفسور تونی آلن در سال 1993 معرفی کرد و بررسی های انجام شده وی دراین باره بسیار مؤثر بوده است. تا آنجا که این موضوع، در سال 2008 برنده جایزه روز جهانی آب شد.

مصرف آب علاوه بر بعد ظاهری، یک بعد پنهانی هم دارد که هرچند میزان آن قابل توجه است اما کم تر مورد توجه قرار می گیرد. تحقیقات آماری در بسیاری از کشورها نشان می دهد که میانگین مصرف روزانه آب برای هر نفر حدود 300 لیتر و مصرف نهان آب برای هر نفر حدود 6000 لیتر است که بیش ترین حجم مصرفی از این 6000 لیتر در حمام استفاده می شود.

هر فرد علاوه بر نوشیدن آب، مصرف های نهانی نیز دارد؛ به طور مثال در یک استحمام هشت دقیقه ای از 62 لیتر آب داغ استفاده می شود که در مقایسه، در یک استحمام متوسط میزان آب مورد استفاده تقریبا 80 لیتر است که همین موضوع اهمیت مدیریت مصرف در بخش های مختلف را نشان می دهد. علاوه بر این، ماشین لباسشویی در هر بار شست وشو معادل 30 بطری یک و نیم لیتری آب مصرف می کند، به همین دلیل لازم است به منظور کاهش مصرف آب از حداکثر ظرفیت استفاده شود.

از سوی دیگر، در تولید بسیاری از مواد غذایی همچون هندوانه آب زیادی مصرف می شود و این در شرایطی است که بر اساس آمار هزاران تن هندوانه از ایران صادر می شود. تحقیقات ثابت کرده هر کیلوگرم هندوانه 400 لیتر آب مجازی در خود دارد. علاوه بر این، هر کیلوگرم برنج 3000 لیتر آب مجازی دارد؛ یعنی یک بشقاب متوسط برنج 750 لیتر آب دارد. هر کیلوگرم ذرت 900 لیتر، هر کیلوگرم گندم 1350 لیتر، یک لیتر شیر 1000 لیتر و هر کیلوگرم گوشت قرمز معادل 16000 لیتر آب مجازی دارد.

هم چنین از هر برگ 10 لیتری کاغذ تا یک بشقاب 1750 لیتری قرمه سبزی، از یک لپ تاپ 6000 لیتری تا یک بستنی 300 لیتری را باید بهینه و صرفه جویانه مصرف کنیم. برای تولید یک پرس برنج 680 لیتر آب معادل 450 بطری آب معدنی مصرف می شود، علاوه بر این برای تولید هر نان سنگک معادل 200 لیتر آب و برای تولید یک کاغذ A4 بالغ بر 10 لیتر آب به میزان شش بطری آب معدنی مصرف می شود.

درحالی که میزان مصرف آب در ایران حدود 30 تا 40 درصد فراتر از میانگین جهانی است، بر اساس اعلام بانک جهانی، سرانه مصرف آب خانگی برای کشورهای بیابانی مانند ایران باید 70 لیتر در شبانه روز باشد، اما اکنون این میزان 155 لیتر است. در این راستا یک دقیقه کم کردن زمان استحمام، معادل 600 لیتر صرفه جویی در هر ماه را در بر دارد و باید به این مساله توجه کرد که بین 80 تا 90 درصد آب مصرفی کشور برای تولید محصولات کشاورزی مصرف می شود که 30 درصد از این محصولات در مراحل مختلف تولید تا مصرف هدر می رود.

حدود 65 درصد از آب مصرفی در تولید مواد غذایی استفاده می شود. بخش بسیار زیادی از آب های پنهان که حدود 70 درصد است از کشوری به کشور دیگر با ورود محصولات مختلف منتقل می شود.

برای مثال، در تولید یک کیلو گوشت گاو به آب فراوانی نیاز است. برای رشد علف، تغذیه و آب آشامیدنی برای حیوان در طول زندگی و همچنین پردازش و بسته بندی گوشت، به آب فراوانی نیاز است.

البته مقدار آب پنهان که سازمان های مختلف برای تولید محصولات معرفی می کنند، اندکی متفاوت است، اما همه این ارقام نشان دهنده این مطلب است که تا مقدار آب زیادی برای تولید یک محصول نیاز است.

به عنوان مثال، محققان عنوان کردند: برای تولید یک کیلوگرم گندم 1300 لیتر آب مصرف شده است و زمانی که این محصول به کشوری صادر می شود، به همراه آن، آب هم صادر می شود یا در تولید یک قاشق برنج (280 گرم) در حدود 95 لیتر، یک تخم مرغ (230 گرم) 1250 لیتر، یک همبرگر در حدود 2400 لیتر آب و همچنین یک فنجان قهوه، حدود 140 لیتر آب مجازی استفاده شده است. آب مجازی نشان می دهد که همه آب مصرف شده در محصول نهایی دیده نمی شود و فقط اندکی از آن در محصول نهایی یافت می شود.

نگرانی ها و مسائل مربوط به کاهش آب، منجر به توسعه مفاهیم جدید شده که یکی از این مفاهیم، همان آب مجازی است. در مناطق نیمه خشک و خشک، دانستن ارزش آب مجازی از یک محصول یا خدمات مفید است و می تواند باعث شود که بهترین استفاده از آب را داشته باشند. اگرچه آب فراوانی در زمین وجود دارد، اما تمام این آب برای انسان و دیگر اهداف او قابل استفاده نیست و آب شیرین اکنون بزرگترین مشکل کشورهای جهان است.

از مهمترین موارد مؤثر در میزان آب مصرفی کالاها، شرایط اقلیمی و فرهنگی، مکان تولید، مدیریت و برنامه ریزی است که در مناطق مختلف جهان متفاوت است. از آنجایی که سفره های آب زیرزمینی دیگر آب کافی ندارند، باید از کشت محصولات پرآب در بخش کشاورزی خودداری شود. همچنین، تولید محصولاتی نظیر فولاد در مناطقی باشد که منابع آبی آن منطقه برای تولید کافی باشد.

اما چرا باید مقدار آب مصرف شده در تولید محصولات مختلف را بدانیم؟ بسیاری از جوامع در سراسر جهان با مشکل کمبود آب، بهداشت و راه دسترسی مواجه هستند. غذا نیز از مهمترین منابع مصرف آب مجازی است. شناخت و مدیریت صحیح مصرف آب مجازی اهمیت کلیدی برای مدیریت پایدار آب دارد. دانستن مقدار مصرف آب مجازی به سیاست گذاران کمک می کند تا ارتباط بین تولید و مصرف را تشخیص دهند و بتوانند از این طریق در مصرف آب صرفه جویی کنند.

کشورها می توانند برای کاهش مصرف آب مجازی، محصولاتی که آب زیادی در فرایند تشکیل آن ها استفاده می شود را تولید نکنند و از دیگر کشورها وارد کنند تا به نوعی در مصرف آب صرفه جویی شود. در واقع به منظور کاهش فشار بر منابع آبی، به طور غیر مستقیم آب را وارد و از این طریق بحران کم آبی را مدیریت کنند.

برای مقابله با این مشکل برخی کشورها، تمام غلات مورد نیاز را از دیگر کشورها وارد می کنند. البته باید بدانیم که نوع تجارت جهانی آب مجازی منجر به وابستگی به کشورهای دیگر خواهد شد. طرفداران آب مجازی معتقدند که مدیریت تقاضا در مقایسه با مدیریت عرضه نشان می دهد که باید به مدیریت عرضه توجه کافی شود. مدیریت تقاضای مصرف کننده از طریق آموزش، اطلاع رسانی و برچسب زدن می تواند انجام شود. زیرا مصرف کنندگان و مسئولان باید رابطه بین تولید و مصرف را بدانند.

توجه به میزان آب مصرفی مواد غذایی مختلف در برخی از موارد به نفع اوضاع اقتصادی خانوار است، صرفه جویی در مصرف مواد غذایی و کالاها نیز به نوعی مصداق صرفه جویی در مصرف آب است چرا که از هدر رفتن آب استفاده شده جهت تولید این اقلام و لزوم استفاده حجم بیشتری از آب برای تولید بیشتر جلوگیری می شود.

هرچند شرایط اقلیمی و فرهنگی، مکان تولید، مدیریت و برنامه ریزی در میزان و حجم آب مجازی هر کالا مؤثر است و قطعاً مقدار آن در مورد یک کالا در مناطق مختلف جهان متفاوت است، ولی نگاهی به متوسط جهانی برخی از اقلام می تواند افق دید ما را گسترش دهد.

امروزه اهمیت و جایگاه آب در بحث توسعه پایدار، بر کسی پوشیده نیست. در مناطق خشک و نیمه خشک جهان که کشور ما هم در شمار آن مناطق قرار دارد، مدیریت صحیح و بهینه آب (به ویژه آب کشاورزی که بیش از 90 درصدآب قابل استحصال کشور در این بخش مصرف می شود) اهمیتی مضاعف می یابد. در این راستا، مفاهیم متعددی ارایه شده و هر یک برآنند تا از منظری متفاوت میان تولید و مصرف آب رابطه ای برقرار کنند که یکی از این مفاهیم آب مجازی است.

با توجه به بحران شدید کمبود آب در سطح جهان به ویژه در سال های اخیر، مفهوم آب مجازی در بسیاری از کشورها برای برنامه ریزی و سیاست گذاری های کلان اقتصادی و کشاورزی از اهمیت زیادی برخوردار شده است و چون امکان تجارت آب به لحاظ حجم و قیمت آن وجود ندارد، کشورهای کم آب و پرجمعیت جهان، سرانجام مجبور شده اند که در بحث صادرات و واردات کالاها با در نظر گرفتن میزان آب مجازی مصرفی آن ها، تمهیدات مناسبی به کار گیرند و خود را از تولید محصولات آب دوست که منجر به فشار بر منابع آبی کشور می شود، آزاد و رها سازند.

به گفته کارشناسان در یک تعریف کمّی دقیق تر از آب مجازی عمدتاً دو رویکرد متفاوت پیشنهاد و به کار گرفته شده است: در رویکرد اول، محتوای آب مجازی به صورت حجم آبی که در واقعیت برای تولید محصول مورد استفاده قرار می گیرد، تعریف می شود؛ مشکلی که در این رویکرد وجود دارد، وابستگی حجم آب مصرفی به شرایط تولید از قبیل زمان و مکان تولید و راندمان مصرف آب است. به عنوان مثال مقدار آب مورد نیاز برای تولید یک کیلوگرم دانه در یک کشور خشک، دو یا سه برابر بیشتر از مقدار آب مورد نیاز برای تولید همان مقدار دانه در یک کشور مرطوب است.

در رویکرد دوم از دیدگاه مصرف کننده به جای تولید کننده استفاده شده و محتوای آب مجازی یک محصول به صورت زیر تعریف می شود: مقدار آبی که برای تولید محصول در محلی که محصول مورد نیاز است، لازم باشد. این تعریف به طور ویژه با این سوال مرتبط است که: اگر به جای تولید یک محصول در کشور، آن را از خارج از کشور وارد کنیم، چه مقدار در مصرف آب صرفه جویی خواهد شد؟

در این رویکرد، یک مشکل مطرح می شود و آن زمانی است که به علت شرایط اقلیمی یک کشور، امکان تولید یک محصول در داخل کشور وجود نداشته باشد و تنها از خارج از کشور وارد شود؛ به عنوان مثال محتوای آب مجازی برنج در هلند، که در داخل کشور تولید نشده و تنها وارد می شود، چه مقدار است؟ بررسی و ارزیابی مقدار آب مجازی یک کالا یا محصول، کار آسانی نیست؛ چرا که فاکتورهای زیادی بر میزان آب مصرفی در فرآیند تولید یک محصول تأثیر می گذارند.

برای محاسبه مقدار آب مجازی محصولات (کشاورزی، صنعتی و غیره) لازم است کلیه منابع آبی که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم (اعم از باران، آب سطحی یا آب زیرزمینی) در تولید محصول موثر بوده اند را در محاسبات مورد توجه قرار داد. به طور کلی متوسط میزان آب مجازی یک محصول می تواند به صورت نسبتی از متوسط نیاز آبی به متوسط عملکرد آن محصول (مقدار محصول تولید شده) محاسبه شود.

کارشناسان همچنین براین باورند که آب مجازی و بهره وری آب نسبت به هم رابطه معکوس دارند. طبق تعریف، بهره وری آب عبارتست از مقدار محصول تولید شده از واحد حجم آب و واحد آن معمولا کیلوگرم بر متر مکعب تعریف می شود، در حالی که آب مجازی، مقدار آب مصرف شده برای تولید مقدار معینی محصول را مورد توجه قرار می دهد و واحد آن لیتر بر کیلوگرم (یا مترمکعب بر کیلوگرم) است. به عبارت دیگر در بهره وری تاکید بر مقدار تولید از آب و در آب مجازی برعکس، تاکید بر مقدار آب (مصرف شده) در تولید محصول است. بنابراین با افزایش بهره وری آب، مقدار آب مجازی در محصول یا کالای مورد نظر کاهش خواهد یافت و برعکس. با توجه به ارتباط آب مجازی و بهره وری آب، افزایش بهره وری آب در کشاورزی، می تواند به عنوان ابزاری کارآمد درصرفه جویی آب مجازی باشد.