قرار است اروپا بار دیگر به نقطه تلاقی دیپلماسی و قدرت سخت بدل شود؛ جایی که قرار شده دور تازه مذاکرات غیرمستقیم تهران و واشنگتن برگزار شود. این گفت وگوها در حالی پی گرفته می شود که فضای پیرامونی آن بیش از هر زمان دیگر با تهدیدهای نظامی، آرایش تازه نیروهای آمریکایی در منطقه و ادبیات تند کاخ سفید آمیخته است.

به گزارش شرق، در چنین شرایطی، پرسش اصلی نه صرفا امکان دستیابی به توافق، بلکه نسبت میان دیپلماسی و بازدارندگی در محاسبات دو طرف است؛ نسبتی که تعیین خواهد کرد اروپا به سکوی مهار بحران بدل می شود یا به ایستگاهی در مسیر تصاعد آن.

خبرگزاری رویترز اعلام کرده دور بعدی مذاکرات در ژنو برگزار می شود؛ شهری که پیش تر نیز در مقاطع حساس پرونده هسته ای ایران نقش آفرین بوده.

هرچند راشاتودی در گزارشی مدعی شده که مذاکرات ایران و آمریکا سه شنبه در وین برگزار خواهد شد. اینکه ادعای کدام رسانه مقرون به واقعیت است هنوز مشخص نیست اما می توان این گونه نتیجه گرفت این بار مسقط میزبان مذاکرات نخواهد بود و دور جدید در اروپا برگزار خواهد شد. در این میان، میانجیگری عمان همچنان ستون اصلی کانال ارتباطی دو طرف است.

بنا بر گزارش باراک راوید، خبرنگار آکسیوس، استیو ویتکاف در تماس با وزیر خارجه عمان پیام هایی را برای انتقال به تهران ارائه کرده و براساس همین تماس، سندی تنظیم و به علی لاریجانی در سفر اخیرش به مسقط تحویل داده شده است. این تحرکات نشان می دهد علی رغم ادبیات متشنج علنی، کانال های پشت پرده فعال هستند و گفت وگوها وارد مرحله ای شده که تبادل متن و پیشنهاد مکتوب در آن معنا پیدا می کند.

بااین حال، محیط سیاسی پیرامون مذاکرات بیش از آنکه آرام و مساعد باشد، ملتهب و متناقض است. دونالد ترامپ از یک سو در گفت وگو با خبرنگاران تأکید می کند مذاکرات برای توافق هسته ای وعدم دستیابی ایران به سلاح هسته ای است و ایران تمایل خود را به توافق نشان داده و از سوی دیگر، هم زمان با اعزام ناوهای هواپیمابر و تقویت آرایش دریایی آمریکا در غرب آسیا، از پیامدهای بسیار سنگین شکست دیپلماسی سخن می گوید و حتی به تازگی گزینه تغییر رژیم را نیز بر زبان آورده است. این ادبیات، دامنه تنش را از پرونده هسته ای فراتر برده و به سطحی وجودی می کشاند که طبیعتا حساسیت تهران را افزایش می دهد.

در همین چارچوب، مارکو روبیو در گفت وگو با بلومبرگ تصریح کرده تمایل ترامپ به دیدار با رهبر انقلاب از این باور ناشی می شود که حل مشکلات از طریق گفت وگوی مستقیم ممکن است و چنین دیداری امتیازدادن تلقی نمی شود. اما طرح این ایده در شرایطی که اساسا در تهران حتی بررسی رسمی آن مطرح نیست، بیش از آنکه نشانه آمادگی عملی برای جهش دیپلماتیک باشد، کارکردی رسانه ای و تاکتیکی دارد؛ تلاشی برای نمایش گشودگی در کنار حفظ فشار است و نتیجه ملموسی در بر نخواهد داشت.

این دوگانه تهدید توافق را باید در بستر راهبرد کلان واشنگتن تحلیل کرد؛ بهره گیری هم زمان از اهرم فشار نظامی و مسیر مذاکره برای دستیابی به توافقی با دامنه گسترده تر از گذشته. دولت آمریکا در عین تأکید بر اولویت دیپلماسی نسبت به گزینه نظامی، تصریح کرده خواهان توافقی است که علاوه بر برنامه هسته ای، ابعاد موشکی و فعالیت های منطقه ای ایران را نیز در بر گیرد.

همین نکته یکی از شکاف های اصلی دستور کار است؛ زیرا تهران به صراحت اعلام کرده برنامه دفاعی و موشکی خود را غیرقابل مذاکره می داند و تمرکز گفت وگوها باید صرفا بر موضوع هسته ای و لغو تحریم ها باشد. در تهران، مواضع رسمی بر آمادگی مشروط برای مذاکره و توافق استوار است.

سیدعباس عراقچی تأکید کرده ایران آماده مذاکره و توافق هسته ای، مشروط بر آنکه روند گفت وگو عادلانه، منصفانه و از موضع برابر باشد، است. او تصریح کرده سلاح هسته ای در محاسبات امنیتی ایران جایگاهی ندارد و تهران همواره آماده اعتمادسازی درباره ماهیت صلح آمیز برنامه خود بوده است. در عین حال، هشدار داده ایران همان گونه که برای مذاکره آماده است، برای جنگ نیز آمادگی دارد و هرگونه تجاوز با پاسخ قاطع مواجه خواهد شد.

این موضع گیری، بازتاب راهبردی است که می توان آن را دیپلماسی در سایه بازدارندگی نامید؛ راهبردی که می کوشد از یک سو مسیر گفت وگو را باز نگه دارد و از سوی دیگر هزینه های هرگونه اقدام نظامی را برای طرف مقابل برجسته کند. در مقابل، آرایش تازه نیروهای آمریکایی در منطقه و گزارش هایی درباره آماده سازی پنتاگون برای سناریوی حمله چندهفته ای، نشان می دهد واشنگتن نیز در پی تقویت اعتبار تهدید خود است.

اعزام ناو هواپیمابر دیگر، هزاران نیروی اضافی و جنگنده ها و ناوشکن های موشک انداز، صرفا یک نمایش نمادین نیست؛ بخشی از محاسبه فشار برای بهبود موقعیت چانه زنی است. بااین حال، جنگ 12روزه نشان داد حتی حملات محدود نیز می تواند به چرخه ای از کنش و واکنش بینجامد. عملیات چکش نیمه شب که به عنوان حمله ای یک باره علیه تأسیسات هسته ای ایران توصیف شد، با پاسخ محدود ایران علیه یک پایگاه آمریکایی در قطر مواجه شد؛ هرچند آن مقطع به درگیری گسترده نینجامید، اما پاسخ ایران به حملات اسراییل با شدت ادامه داشت. بنابراین این نوع پاسخ ها نشان داد آستانه های تنش تا چه اندازه شکننده هستند.

اکنون با توجه به تصریح مقامات ایرانی مبنی بر اینکه در صورت ورود مستقیم آمریکا دامنه پاسخ می تواند فراتر از یک جنگ دوجانبه برود، خطر گسترش بحران بیش از گذشته است. در این میان، تناقضی دیگر نیز شایان توجه است: ترامپ در حالی از عدم پذیرش هیچ سطحی از غنی سازی سخن می گوید که در چارچوب های پیشین، اصل غنی سازی محدود و تحت نظارت بین المللی پذیرفته شده بود.

اگر این موضع به عنوان خط قرمز قطعی آمریکا تلقی شود، عملا فضای توافق به شدت تنگ خواهد شد. از سوی دیگر، تأکید او بر اینکه اگر توافق درست را بدهند، حمله نمی کنیم ، نشان می دهد هنوز پنجره ای برای معامله باز است. این نوسان در پیام ها، بخشی از پویایی سیاست داخلی آمریکا نیز هست؛ جایی که نمایش قاطعیت در برابر ایران با نیاز به ارائه یک دستاورد دیپلماتیک هم زمان شده است.

نقش عمان در این میان اهمیت ویژه ای دارد. مسقط در سال های گذشته نشان داده قادر است کانال های محرمانه و کم هزینه ای برای تبادل پیام فراهم کند و فضای گفت وگو را از فشارهای رسانه ای دور نگه دارد. اگر انتقال سند پیشنهادی از سوی وزیر خارجه عمان به مقام ایرانی صحت داشته باشد، می توان گفت مذاکرات وارد مرحله ای شده که بحث بر سر جزییات و ترتیبات اجرایی آغاز شده است؛ مرحله ای که در آن، واژه ها و سازوکارهای راستی آزمایی و تضمین اهمیتی تعیین کننده می یابند.

چالش اصلی، طراحی توافقی است که هم برای تهران از حیث رفع مؤثر تحریم ها معنادار باشد و هم برای واشنگتن از منظر اطمینان از محدودیت های پایدار قابل دفاع. بدون سازوکارهای روشن درباره زمان بندی تعهدات، نحوه راستی آزمایی و تضمین های حقوقی، هر توافقی در معرض فرسایش سریع قرار خواهد گرفت. تجربه های پیشین، بی اعتمادی انباشته ای ایجاد کرده که عبور از آن مستلزم ابتکارهای خلاقانه و واقع گرایانه است.

در افق پیش رو سه سناریو قابل تصور است: نخست، توافقی حداقلی و موقت که با هدف توقف گام های تنش زا و خرید زمان حاصل شود. دوم، توافقی جامع تر در چارچوبی مشابه گذشته اما با اصلاحاتی در حوزه نظارت و زمان بندی. سوم، شکست دیپلماسی و ورود به چرخه ای از تقابل که می تواند به برخوردی محدود یا حتی گسترده بینجامد. هریک از این سناریوها، پیامدهای منطقه ای و بین المللی خاص خود را دارد. در نهایت، ژنو نه صرفا محل یک دور مذاکره، بلکه آزمونی برای سنجش نسبت عقلانیت و شتاب در سیاست خارجی دو طرف است. اگر زبان تهدید بر منطق گفت وگو غلبه کند، حتی فعال ترین کانال های میانجیگری نیز کارایی خود را از دست خواهند داد.

بااین حال، اگر دو طرف بتوانند از دوگانه تسلیم یا جنگ عبور کرده و به منطقه ای میانی از مصالحه واقع گرایانه برسند، شاید هنوز بتوان از لغزش به سوی بحرانی فراگیر جلوگیری کرد. اکنون همه چیز به این بستگی دارد که در ژنو، کدام منطق دست بالا را خواهد یافت؛ منطق قدرت عریان یا منطق مدیریت منازعه.