روز گذشته رویترز به نقل از منابع مطلع مدعی شد که دور دوم مذاکرات هسته ای ایران و ایالات متحده روز سه شنبه در ژنو برگزار خواهد شد. مذاکراتی که بعد از جنگ دوازده روزه ایران و اسراییل با هدف ادامه مسیر دیپلماسی و بررسی توافق احتمالی هسته ای میان تهران و واشنگتن صورت می گیرد و شامل هیاتی امریکایی به سرپرستی استیو ویتکاف و جرد کوشنر خواهد بود.

به گزارش اعتماد، این در حالی است که در دور دوم گفت وگوها نمایندگانی از عمان نیز به عنوان میانجی حضور خواهند داشت. گفتنی است دور دوم مذاکرات در ژنو در شرایطی برگزار می شود که دور اول رایزنی ها جمعه 17بهمن در مسقط برگزار شد. رایزنی هایی که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، آن را شروعی خوب توصیف کرد و تأکید داشت که استمرار رایزنی ها و مسیر دیپلماسی به مشورت های داخلی در تهران و واشنگتن بستگی دارد.

ایران همزمان اعلام کرد که هرگونه مذاکره باید بدون تهدید و فشار نظامی انجام شود، و تمرکز آن صرفا بر جنبه های صلح آمیز برنامه هسته ای باقی بماند. در ادامه این مسیر، تنش ها هم زمان با تلاش های دیپلماتیک، ابعاد نظامی نیز پیدا کرده است. دونالد ترامپ، رییس جمهور امریکا، روز جمعه اعلام کرد که ناو هواپیمابر یو. اس. اس جرالد فورد به خاورمیانه اعزام شده تا به ناوگروه آبراهام لینکلن و دیگر تجهیزات نظامی منطقه بپیوندد.

ترامپ همچنین مدعی شد که در صورت شکست مذاکرات، روز بدی برای ایران رقم خواهد خورد. با این همه در طول هفته ای که گذشت تحولات دیگری نیز مسیر مذاکرات را تحت تأثیر قرار داده است. بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسراییل، در سفری قریب الوقوع به واشنگتن با ترامپ دیدار کرد؛ دیداری که برخلاف گذشته، با سکوت رسانه ای قابل توجه برگزار شد و بحث هایی درباره پرونده ایران و گزینه های نظامی احتمالی پشت درهای بسته جریان داشت.

در همین حال، علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی کشورمان به عمان و قطر سفر کرد تا هماهنگی های منطقه ای و دیپلماسی چندجانبه را برای حمایت از مسیر مذاکرات ادامه دهد. همزمان رافائل گروسی، رییس آژانس بین المللی انرژی اتمی، مجددا با انتشار ادعاهایی درباره بازرسی از سایت های هسته ای ایران هشدار داد و ادعا کرد با وجود بازگشت بازرسان، هنوز امکان بازدید از سایت هایی که در حملات ژوئن آسیب دیده اند فراهم نشده و روند نظارت پیچیده و دشوار است.

با این همه در کنار تلاش های دیپلماتیک، برخی تحلیلگران تأکید دارند که هر دو طرف در وضعیت تعلیق میان دیپلماسی و آماده باش نظامی قرار دارند. از یک سو امریکا با افزایش حضور نظامی و ایجاد ابهام درباره اقدامات آتی تلاش دارد تا تهران را تحت فشار قرار دهد، این در حالی است که از سوی دیگر ایران به دنبال آن است تا مذاکرات را محدود به برنامه هسته ای کرده و از گسترش موضوع به موشک ها و مسائل منطقه ای پرهیز کند.

به ادعای برخی ناظران سفر نتانیاهو و هماهنگی های پشت پرده اسراییل نیز نشان می دهد که این بازیگر هم مسیر دیپلماسی و هم گزینه نظامی را دنبال می کند و قصد دارد در صورت شکست رایزنی ها، منافع امنیتی خود را با حمایت واشنگتن محقق نماید.

در مجموع به نظر می رسد دور دوم مذاکرات در ژنو، ادامه مسیر آغازشده در مسقط، نقطه ای حیاتی در تلاقی دیپلماسی، فشار نظامی و بازی های منطقه ای است و نتیجه آن نه تنها آینده برنامه هسته ای ایران، بلکه امنیت خاورمیانه و مسیر سیاست امریکا و اسراییل در هفته ها و ماه های پیش رو را شکل خواهد داد.

در همین راستا با هدف ارزیابی گزاره های احتمالی پیش روی تهران و واشنگتن با لحاظ کردن تحولات یک هفته اخیر با رحمن قهرمانپور کارشناس ارشد مسائل بین الملل گفت وگو کرده است.

مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانید:

رحمن قهرمانپور کارشناس مسائل بین الملل در پاسخ به سوال در ارزیابی اش از فعل و انفعال های اخیر تهران و واشنگتن در آستانه برگزاری دور دوم مذاکرات هسته ای گفت: اکنون هم مسیر دیپلماسی و هم مسیر تقابل نظامی به طور هم زمان در حال پیشرفت است. بدین معنا که از یک سو ایران و برخی کشورهای منطقه تلاش می کنند روند دیپلماتیک به نتیجه برسد و از بروز درگیری نظامی جلوگیری شود و از سوی دیگر، درباره گزینه تقابل نظامی، ایالات متحده به این جمع بندی رسیده که احتمالا واکنش ایران گسترده تر و تندتر از آن چیزی خواهد بود که در جنگ دوازده روزه شاهد بودیم. بر همین اساس، پنتاگون در حال تقویت توان نظامی خود در منطقه خاورمیانه است تا برای سناریوهای مختلف آمادگی داشته باشد.

به باور قهرمانپور هرچند به نظر می رسد همچنان احتمال تقابل نظامی بیشتر است، اما در عین حال شانس دیپلماسی نیز از میان نرفته و ممکن است در هفته های آینده مسیر دیپلماسی تقویت شود. با این حال، با توجه به موانع جدی موجود میان دوطرف، نباید در این زمینه بیش از حد خوش بین بود و لازم است محتاطانه برخورد کرد.

قهرمانپور در پاسخ به دیگر سوال درخصوص اهداف عریان و پنهان سفر نتانیاهو به واشنگتن در بحبوبه رایزنی های تهران و واشنگتن تشریح کرد: به نظر می رسد سفر نتانیاهو به امریکا، به غیر از اهداف اعلامی ای که خود او مطرح کرد از جمله مخالفت با توافق احتمالی با ایران یا تلاش برای محدود کردن گستره دیپلماسی، هدف پنهان و مهم تری نیز داشت و آن، هماهنگی نظامی و اطلاعاتی با ایالات متحده در صورت اقدام نظامی علیه ایران است. همچنین ترکیب افرادی که در این سفر نخست وزیر اسراییل را همراهی کردند نیز عمدتا شامل چهره های اطلاعاتی و نظامی بودند و این سفر نیز پس از برگزاری مانور مشترک نظامی امریکا و اسراییل در خلیج عقبه انجام شد؛ رزمایشی که هدف آن آمادگی برای پاسخ گویی به اقدامات احتمالی و واکنشی ایران در صورت حمله امریکا به این کشور عنوان می شود.

به گفته این تحلیلگر مسائل بین الملل بر این اساس، اگرچه در ظاهر چنین به نظر می رسید که هدف اصلی نتانیاهو جلوگیری از شکل گیری یک توافق است، اما همان گونه که شما نیز اشاره کردید، احتمال دستیابی به توافق همچنان مطرح بوده و است. بنابراین باید اهداف دیگری را نیز مدنظر قرار داد. به نظر می رسد این هدف کمتر اعلام شده یا کمرنگ شده، در واقع هماهنگی های نهایی دوطرف برای نحوه واکنش به اقدامات ایران یا حتی سناریوی حمله احتمالی به ایران بود. نمونه هایی از این دست رفت وآمدها را پیش از جنگ دوازده روزه نیز شاهد بودیم. دونالد ترامپ نیز صراحتا چنین سناریویی را رد نکرد، بلکه اعلام کرد در حال حاضر ترجیح می دهد به دیپلماسی فرصت دهد. این دقیقا همان ادبیاتی است که در اردیبهشت 1404 نیز از او شنیده بودیم؛ در شرایطی که هم زمان، امریکا و اسراییل در پشت پرده در حال هماهنگی برای اقدام نظامی علیه ایران بودند.

این کارشناس مسائل بین الملل در پاسخ به دیگر پرسش در خصوص وجود چندصدایی حاکم در امریکا در خصوص نوع مواجهه با تهران گفت: درست است که در حزب جمهوری خواه اختلاف نظرهایی درباره نحوه برخورد با ایران وجود دارد، اما نکته مهم این است که هراندازه چشم انداز دستیابی به توافق کمرنگ تر شود، به همان میزان از تعداد و وزن حامیان توافق چه در درون حزب جمهوری خواه و چه در پایگاه رأی ترامپ، یعنی جریان ماگا کاسته خواهد شد. به بیان دیگر، این مساله امری اقتضایی است و به رفتار هر دوطرف، یعنی ایران و امریکا، بستگی دارد. هرچه دو کشور از توافق دورتر شوند و احتمال دستیابی به آن کاهش یابد، قدرت مانور نتانیاهو در بهره برداری از شکاف میان تهران و واشنگتن افزایش پیدا می کند. بالعکس، هرچه شانس توافق بیشتر شود، تحرک و تکاپوی تل آویو برای برهم زدن آن یا دست کم گنجاندن شروط مورد نظر خود در متن توافق افزایش خواهد یافت.

به گفته قهرمانپور بر همین اساس و در ادامه نکته پیشین، به نظر می رسد در شرایط فعلی هر دو مسیر دیپلماسی و تقابل نظامی به طور هم زمان فعال است و اسراییل نیز این دو مسیر را توأمان دنبال می کند؛ این بازیگر از یک سو تلاش دارد اساسا توافقی شکل نگیرد، اما اگر به این جمع بندی برسد که جلوگیری از توافق ممکن نیست، در آن صورت می کوشد شروط مطلوب خود را در چارچوب آن بگنجاند. هم زمان نیز اسراییل در حال همکاری با امریکا برای تحقق سناریوی اقدام نظامی علیه ایران و طراحی اقدامات بازدارنده در برابر واکنش احتمالی تهران است.

قهرمانپور در ادامه این گفت وگو و در پاسخ به سوالی در خصوص اهمیت تصمیم نهایی ترامپ در این باره گفت: واقعیت این است که تصمیم ترامپ تصمیمی بسیار مهم و تعیین کننده است. این تصمیم می تواند به یک تهدید جدی برای جایگاه امریکا و موقعیت شخص ترامپ در عرصه بین المللی تبدیل شود. اگر او نتواند تهدیدهای خود علیه ایران را عملی کند یا در صورت اقدام نظامی، به نتیجه مطلوب مدنظرش دست نیابد، اعتبارش در سطح جهانی خدشه دار خواهد شد. این تحلیلگر روابط بین الملل در ادامه خاطرنشان کرد: از سوی دیگر، برخی در امریکا، به ویژه هواداران ترامپ، معتقدند حتی اگر او به اقدام صرفا نمایشی تن دهد یا در نهایت اقدامی نکند، باز هم اعتبارش کاهش خواهد یافت؛ زیرا سخنی گفته که به آن عمل نکرده است. در حالی که یکی از مولفه های اصلی تصویر سیاسی ترامپ این بوده که هر آنچه می گوید، اجرا می کند. از این منظر، ترامپ در موقعیت دشواری قرار دارد و شاید به همین دلیل است که تاکنون تصمیم نهایی اتخاذ نشده و او همچنان تلاش می کند در چارچوب دیپلماسی همراه با فشار، میان دو گزینه دیپلماسی و تقابل نظامی در رفت وآمد باشد. البته ترجیح او این است که با کمترین هزینه، یعنی از طریق یک توافق دیپلماتیک، به خواسته هایش دست یابد.

قهرمانپور در ادامه به این نکته نیز اشاره کرد که اما مساله اینجاست که توافق مطلوب ترامپ، از نگاه جمهوری اسلامی، به معنای نوعی تسلیم استراتژیک تلقی می شود و از این رو بعید است تهران به آن تن دهد. در عین حال، همان گونه که به جنبه تهدیدآمیز این تصمیم اشاره شد، برخی نیز معتقدند چنین اقدامی می تواند برای ترامپ یک فرصت طلایی باشد؛ فرصتی برای نشان دادن عزم خود به مخالفانش در سطح بین المللی، از جمله کشورهایی مانند کوبا، کره شمالی و حتی مکزیک، و این پیام را منتقل خواهد کرد که برای تضعیف رقبای خود مصمم است و هزینه سرکشی را برای آن ها افزایش خواهد داد. کافی است توجه کنیم که ترامپ هم زمان با اعمال فشار بر ایران، در قبال کوبا نیز رویکردی سخت گیرانه اتخاذ کرده و از سوی دیگر، در چارچوب مقابله با کارتل های مواد مخدر، فشارهایی را متوجه مکزیک کرده است.

به گفته قهرمانپور بنابراین از منظر اصل فرصت محوری، این وضعیت می تواند برای ترامپ جذاب و حتی اغواکننده باشد. او ممکن است چنین محاسبه کند که اگر بتواند در مواجهه با ایران به هدف خود برسد، مسیر اقدامات بعدی اش در خاورمیانه هموارتر خواهد شد. قهرمانپور در ادامه تصریح کرد: در خصوص تأثیر این مساله بر انتخابات میان دوره ای کنگره نیز باید توجه داشت که کارزارهای انتخاباتی هنوز به طور جدی آغاز نشده اند. با این حال، نظرسنجی های فعلی نشان می دهد که ترامپ در موقعیت چندان مطلوبی قرار ندارد. بنابراین، برخلاف برخی تحلیل ها که اقدام نظامی را لزوما به تقویت موقعیت او نسبت می دهند، می توان گفت ترامپ احتمالا از زاویه اصل فرصت محوری به موضوع می نگرد و اینگونه محاسبه می کند که برخورد با ایران، در صورت موفقیت، می تواند به تحکیم پایگاه رأی او و جذب بخشی از آرای خاکستری در انتخابات میان دوره ای کمک کند و جایگاهش را نسبت به وضعیت کنونی بهبود بخشد.

قهرمانپور در خصوص تشدید آمادگی نظامی ایالات متحده در منطقه همزمان با اعلام آغاز دور جدید رایزنی ها گفت: در خصوص استقرار نیروهای نظامی امریکا در منطقه نیز، همان گونه که پیش تر اشاره کردم، چارچوب رفتاری و سیاست ترامپ مبتنی بر دیپلماسی اجبار یا اعمال فشار است؛ مفهومی که در معنای سنتی تا حدی به دیپلماسی قایق های توپدار شباهت دارد، هرچند تفاوت های قابل توجهی نیز با آن دارد. بر این اساس، ترامپ در پی آن است که هم مسیر مذاکره را باز نگه دارد و هم زمان آرایش نظامی امریکا در منطقه را تقویت کند. اظهارات اخیر او مبنی بر اینکه ترس می تواند ایران را وادار به توافق کند نشان دهنده ذهنیتی است که در تیم او وجود دارد؛ اینکه با استقرار ناوگان امریکایی در منطقه و افزایش سطح بازدارندگی، شاید بتوان ایران را به پذیرش توافق سوق داد.

بنابراین ترامپ هم زمان به هر دو بُعد موضوع می اندیشد؛ هم فرصت های احتمالی چنین رویکردی و هم تهدیدهای ناشی از آن. به گفته این تحلیلگر مسائل بین الملل البته آنچه تعیین کننده است، برداشت و محاسبه شخص او و تیمش از این تهدیدها و فرصت هاست. ممکن است در خارج از امریکا، از جمله در ایران، این تصور وجود داشته باشد که چنین اقدامی می تواند به تضعیف موقعیت ترامپ در انتخابات میان دوره ای منجر شود. اما باید دید محاسبات تیم ترامپ چیست؛ به ویژه در شرایطی که او در حال حاضر نیز در نظرسنجی های مربوط به انتخابات میان دوره ای وضعیت مطلوبی ندارد. در چنین فضایی، این احتمال وجود دارد که او ریسک کند و برای تغییر وضعیت دست به اقدام بزند. این تحلیل در نقطه مقابل دیدگاه کلاسیک و رایجی قرار می گیرد که می گوید مداخله نظامی در آستانه انتخابات میان دوره ای به زیان رییس جمهور مستقر تمام می شود. با این حال، باید توجه داشت که در اغلب موارد، روسای جمهور مستقر در انتخابات میان دوره ای با کاهش کرسی های حزب خود مواجه می شوند و موارد خلاف این قاعده، استثنا بوده است.

قهرمانپور در ادامه خاطرنشان کرد: بنابراین می توان چنین استدلال کرد که ترامپ از پیش با یک چشم انداز دشوار در انتخابات مواجه است و شاید اینگونه اقدامات را نه از موضع برتر، بلکه به عنوان ابزاری برای برگرداندن ورق و بهبود موقعیت خود دنبال کند؛ بدان معنا که چون وضعیت مطلوبی ندارد، ممکن است به چنین اقداماتی به عنوان راهی برای تقویت پایگاه رأی خود و بسیج هوادارانش در انتخابات میان دوره ای نگاه کند.

این کارشناس ارشد مسائل بین الملل در پاسخ به سوال در راستای واکنش احتمالی ایران به کنش های تحریک آمیز واشنگتن و تل آویو در عرصه دیپلماسی گفت: خبری که روز گذشته رویترز و نیویورک تایمز منتشر کردند، می تواند در همین چارچوب قابل تحلیل باشد. نیویورک تایمز مدعی شده که پنتاگون در حال آماده سازی برای یک درگیری چند هفته ای با ایران است و رویترز نیز با ادبیاتی متفاوت، همین ارزیابی را تأیید کرده است. اگر بخواهیم منطق احتمالی این اقدام امریکا را درک کنیم، به نظر می رسد واشنگتن تهدید ایران مبنی بر منطقه ای کردن جنگ را جدی گرفته و در نتیجه در حال تقویت استقرار نیروهای نظامی خود در منطقه است تا از گسترش دامنه درگیری و آسیب دیدن متحدانش جلوگیری کند. از این منظر، افزایش حضور نظامی امریکا بیش از آنکه لزوما نشانه تصمیم قطعی به آغاز جنگ باشد، می تواند تلاشی برای مهار سناریوی گسترش جنگ تلقی شود.

به گفته قهرمانپور در این میان، واکنش تهران اهمیت تعیین کننده ای دارد. همچنان باید منتظر ماند و دید آیا ایران به سمت رویکردی خواهد رفت که جنگ را به سطحی فراگیر و حداکثری بکشاند و از همه ظرفیت های خود برای ضربه زدن به امریکا و متحدانش استفاده کند، یا اینکه تلاش خواهد کرد از حرکت به سمت یک جنگ آخرالزمانی و جنگ بقامحور جلوگیری کند. این همان ابهام کلیدی است که به نظر می رسد هم در تهران و هم در واشنگتن وجود دارد. در واشنگتن، برخی جریان ها معتقدند باید مسیر درگیری را به سمت تغییر رژیم (نظام) در ایران سوق داد و در مقابل، در داخل ایران نیز دیدگاه هایی وجود دارد دال بر اینکه گسترش دامنه جنگ و افزایش هزینه برای امریکا از اقدامات بعدی واشنگتن جلوگیری خواهد کرد. این ابهام راهبردی، مساله ای بسیار مهم است و شاید افزایش حضور ناوگان امریکا در منطقه نیز تلاشی برای مدیریت همین عدم قطعیت و آمادگی برای سناریوهای مختلف باشد.