فرارو- اسلاوی ژیژک، استاد فلسفه در مدرسه عالی اروپا و نویسنده کتاب بی خدایی مسیحی: چگونه یک ماتریالیست واقعی باشیم

به نقل از روزنامه پراجکت سیندیکت، دونالد ترامپ، رییس جمهور ایالات متحده، در جایگاه عالی ترین مقام اجرای قانون، اعمال قدرت را به سطحی رسانده که از نگاه منتقدان بی سابقه و حتی مضحک جلوه می کند. او گروه هایی از مأموران شبه نظامی را به شهرهایی اعزام کرده که تحت اداره مخالفان سیاسی اش هستند و هم زمان از نهادی دولتی که خود بر آن نظارت دارد، به مبلغ 10 میلیارد دلار شکایت کرده است.

در چنین فضایی، بازگشت به تابستان 1989 معنایی نمادین می یابد؛ زمانی که فرانسیس فوکویاما نظریه مشهور پایان تاریخ را مطرح کرد. به باور او، سرمایه داری لیبرال دموکراتیک بهترین نظم اجتماعی ممکن است و مسیر پیشرفت بشر چیزی جز گسترش تدریجی همین الگو در سراسر جهان نخواهد بود. آن تصور، نوید جهانی را می داد که در آن منازعات ایدئولوژیک فروکش کرده و دموکراسی لیبرال به افق نهایی سیاست تبدیل می شود.

اما این پایان بیش از سه دهه دوام نیاورد. اکنون بسیاری بر این باورند که نظم لیبرال دموکراتیک با شبکه پیچیده ای از قواعد و نهادها که حقوق بنیادین بشر مانند آزادی بیان، بهداشت همگانی و آموزش عمومی را تضمین می کرد دچار فرسایش یا حتی فروپاشی شده است. در برابر آن، جهانی در حال شکل گیری است که در آن منطق ماهی بزرگ، ماهی کوچک را می بلعد جایگزین قواعد چندجانبه گرایی شده و ایدئولوژی ها اهمیت خود را از دست داده اند؛ زیرا آنچه تعیین کننده است، قدرت عریان اقتصادی، نظامی یا سیاسی است.

در چنین چارچوبی، برخی تحلیلگران استدلال می کنند که اقدامات ترامپ در ونزوئلا نه برای احیای دموکراسی، بلکه برای دسترسی به منابع عظیم نفت و مواد معدنی آن کشور صورت گرفته است. به همین ترتیب، ولادیمیر پوتین با حمله به اوکراین، در پی تصاحب سرزمین و احیای روسیه ای بزرگ تر چه در قالب پیش از انقلاب بلشویکی و چه در شکل پس از آن ارزیابی می شود.

برداشت رایج از جهان امروز، نوعی واقع گرایی بی پرده و عاری از هر آرمان است: اگر کشور کوچکی هستید، بپذیرید که باید در ترس زندگی کنید؛ اگر قدرتی نامحدود دارید، از آن بهره ببرید و اصول را کنار بگذارید. در این روایت، جهان پسایدئولوژیک است؛ نقاب حقوق بشر و احترام به حاکمیت کشورها کنار رفته و تنها منطق قدرت باقی مانده است.

اما این تصویر نیز ساده سازی است. جهان پسا لیبرال امروز نه فاقد ایدئولوژی، بلکه آکنده از آن است؛ شاید حتی بیش از نظم لیبرال دموکراتیک پیشین. چشم انداز عظمت دوباره آمریکا یا ماگا که دونالد ترامپ آن را پرچم خود ساخته، خود یک ایدئولوژی منسجم است؛ حتی اگر عملکرد روزمره اش با آن در تناقض باشد.

استیو بنن، نظریه پرداز پوپولیسم ترامپی، آشکارا خود را لنینیست می نامد؛ کسی که هدفش تخریب دولت موجود است. با این حال، در دوران ترامپ، ماشین دولت آمریکا نه تنها کوچک تر نشد، بلکه قدرتمندتر و مداخله گرتر شد؛ قوانینی را نقض کرد و در روندهای دموکراتیک و بازارها دخالت مستقیم داشت. در قرائت ماگا آزادی بیان نه حق ستمدیدگان برای شنیده شدن، بلکه امتیاز قدرتمندان برای تحقیر مهاجران، غیرسفیدپوستان و اقلیت های جنسی تلقی می شود.

نمونه های مشابه را می توان در اسراییل و روسیه مشاهده کرد. در اسراییل، نوعی بنیادگرایی صهیونیستی با ارجاع به عهد عتیق، سیاست های سخت گیرانه و استعمارگرایانه در غزه و کرانه باختری را توجیه می کند. در روسیه، ولادیمیر پوتین قدرت خود را با ایدئولوژی اوراسیایی مشروعیت می بخشد؛ گفتمانی که در برابر لیبرالیسم فردگرای غربی می ایستد و بر ارزش های سنتی مسیحی تأکید می کند. در این چارچوب، فرد نه واحد بنیادین جامعه، بلکه عنصری است که باید در خدمت دولت قرار گیرد و حتی خود را برای آن فدا کند.

الکساندر خاریچف، از ایدئولوگ های نزدیک به پوتین، ویژگی های هومو پوتینوس را چنین توصیف می کند: برای ما، زندگی به خودی خود به اندازه ای که برای یک غربی اهمیت دارد، مهم نیست. ما باور داریم چیزهایی مهم تر از صرفِ زنده بودن وجود دارد. این اساس هر ایمان است.

در همه این نمونه ها، تصویری که از واقع گرایی ارائه می شود، فاصله ای جدی با واقعیت دارد. آنچه روایت غالب نادیده می گیرد، همان ایدئولوژی افراطی ای است که برای بازتولید وضعیت موجود ضروری شده است. جهان امروز نه صرفاً عرصه قدرت عریان، بلکه صحنه پیوند میان قدرت و شبکه های خشونتِ نیمه رسمی است؛ شبکه هایی که دولت ها برای حفظ سلطه به آن ها تکیه می کنند.

یکی از جلوه های آشکار این روند، اتکای فزاینده دولت ها به گروه های مسلح و باندهای جنایتکار است. هاییتی نمونه ای افراطی از دولت ناکام به شمار می رود؛ کشوری که بیش از 200 سال پس از انقلاب موفق بردگانش، همچنان در چرخه بی ثباتی گرفتار است و امروز حدود 80 درصد قلمرو آن در کنترل باندهای مسلح قرار دارد. نمونه های مشابهی در اکوادور و بخش هایی از مکزیک دیده می شود؛ مناطقی که کارتل های مواد مخدر عملاً حاکمیت موازی ایجاد کرده اند.

دولت ترامپ که پیش تر به تحریک شورش علیه نهادهای قانون اساسی آمریکا متهم شده بود، اکنون با اعزام مأموران مسلح اداره مهاجرت و گمرک به شهرهای تحت اداره دموکرات ها، نوعی استعمار داخلی را پیش می برد. شمار نیروهای ماموران مسلح اداره مهاجرت و گمرک از زمان بازگشت ترامپ 120 درصد افزایش یافته و 12 هزار نیروی جدید جذب شده اند؛ نیروهایی که پس از تنها 47 روز آموزش مسلح می شوند. با چهره های پوشیده وارد خانه ها می شوند و بنا بر گزارش ها، گاه بدون حکم قضایی عمل می کنند. یک کشیش مکزیکی در مینیاپولیس رفتار این گروه را حتی سخت گیرانه تر از کارتل های مواد مخدر کشورش توصیف کرده است.

تفاوت اساسی میان دونالد ترامپ و چهره هایی مانند بنیامین نتانیاهو یا ولادیمیر پوتین در این است که او فاصله ای رسمی با نیروهای اجرایی سخت گیر یا گروه های مورد مناقشه حفظ نمی کند؛ بلکه خود را در مقام فرمانده مستقیم آن ها قرار می دهد و از آن ها می خواهد نهادهای دموکراتیک و خواست مقامات محلی را نادیده بگیرند. در نتیجه، ترامپ هم زمان در جایگاه عالی ترین مجری قانون و رهبر عملی یک شبکه قدرت تهاجمی ظاهر می شود.

این وضعیت یادآور سخنی از جی. کی. چسترتون است که می گفت مسیحیت تنها دینی است که باور دارد قدرت مطلق حتی خدا را ناقص می کند و او باید هم پادشاه باشد و هم شورشی. به شکلی طنزآمیز، می توان گفت ترامپ نیز تلاش می کند هم زمان با حکمرانی از طریق فرمان های اجرایی پادشاه عملی آمریکا باشد و هم بزرگ ترین رهبر شورشی علیه دولتی باشد که ریاست آن را برعهده دارد.

رفتارهای اخیر او این تناقض را عیان تر کرده است. ترامپ از اداره مالیات آمریکا شکایت کرده و 10 میلیارد دلار خسارت مطالبه کرده است؛ نهادی که خود بخشی از دولت تحت رهبری اوست. به بیان دیگر، او هم شاکی است و هم ناظر بر متهم. خودش نیز اذعان کرده در موقعیتی عجیب قرار دارد که باید با خودش مذاکره کند ؛ وضعیتی که مرز میان اقتدار رسمی و نقش سیاسی شخصی را درهم می ریزد.

حتی در درون حزب جمهوری خواه نیز نشانه هایی از تردید دیده می شود. آدام شیف، سناتور دموکرات، با لحنی طعنه آمیز گفته است: باید به او نوعی اعتبار منحرفانه داد بابت گستاخی این کلاهبرداری؛ کاملاً آشکار و بی پرواست. چنین صحنه ای پیش تر در هنر هجو سیاسی تصویر شده بود. در فیلم موزها ساخته وودی آلن، قهرمان داستان هم زمان نقش وکیل و متهم را بازی می کند و خود را بازجویی می کند؛ موقعیتی که طنز آن در تضاد نقش هاست. اکنون، نیم قرن بعد، واقعیت سیاسی آمریکا به شکلی شگفت آور به آن طنز سینمایی نزدیک شده است.