در روزهایی که بار دیگر بحث نسبت انقلاب ها با خشونت داغ شده، فعالان سیاسی و کنشگران اصلاح طلب و اصولگرا که دوران پیش از انقلاب و مبارزه را از نزدیک حس کرده اند، تاکید می کنند که برخلاف برخی روایت های طرح شده، انقلاب اسلامی سال 1357 نه با اهرم خشونت، بلکه با تکیه بر قانون گرایی، مبارزه مسالمت آمیز و شبکه ارتباطی مردم و روحانیت به پیروزی رسید. احمد مازنی و حسین کنعانی مقدم دو نفر از تحلیلگران جریان اصلاح طلب و اصولگرا تلاش کرده پاسخی برای این ابهامات و اتهامات بیابد.

به گزارش اعتماد، مشروح این گفت وگو را در ادامه بخوانید:

احمد مازنی، فعال سیاسی و نماینده ادوار مجلس در گفت وگو با اعتماد در خصوص ظرف گفتمانی انقلاب 57 می گوید: چهل و هفت سال از پیروزی انقلاب اسلامی ایران می گذرد، اما همچنان ریشه ها و علل وقوع انقلاب و ویژگی های آن موضوع بحث محافل سیاسی و اجتماعی است. از جمله ویژگی های این انقلاب تاکید رهبر انقلاب (امام ره) بر نفی هر گونه خشونت در برخورد با ماموران رژیم پهلوی بود. این خط مشی از طلوع نهضت در 15 خرداد 1342 تا 22 بهمن 1357 ادامه داشت. در این زمینه آیت الله موسوی خویینی ها خاطره ای را بیان کرده اند که جالب توجه است و آن اینکه در ایام حضور ایشان در کنار امام خمینی (ره) در نوفل لوشاتو، از تهران با ایشان تماس می گیرند که برای مقابله با کشتار مردم توسط نیروهای مسلح رژیم پهلوی از امام بخواهند که مجوز استفاده از سلاح به مردم بدهند؛ آقای موسوی خویینی ها می گویند این پیام را به امام منتقل کردند، اما امام با این درخواست مخالفت و دلیل آن را چنین ذکر کردند که در حال حاضر ما می گوییم مردم با تظاهرات آرام می گویند ما شاه را نمی خواهیم و شاه با استفاده از سلاح گرم پاسخ مردم را می دهد؛ اما اگر مردم از سلاح استفاده کنند، خواهند گفت که نیروهای نظامی و انتظامی برای دفاع از خود مجبور به استفاده از سلاح شده اند. (نقل به مضمون)

مازنی با تاکید بر اینکه مخالفت امام خمینی (ره) با مبارزه مسلحانه در انقلاب اسلامی، ریشه در مبانی دینی، فلسفی و اجتماعی ایشان داشت، می گوید: امام برخلاف برخی گروه های انقلابی دهه های 1340 و 1350 شمسی که راه اسلحه و خشونت را برگزیدند، معتقد بود که مبارزه باید مبتنی بر آگاهی، ایمان و حضور مردم در صحنه باشد نه بر پایه عملیات نظامی و استفاده از زور. در اینجا ابعاد اصلی نفی خشونت و مخالفت امام خمینی (ره) با بهره گیری از سلاح برای تغییر رژیم به اختصار ارایه می شود: موضوع اول، منشا فکری و دینی این نهضت است. امام خمینی (ره) مبارزه را در چارچوب امر به معروف و نهی از منکر و مبارزه با ظلم و جهاد اسلامی می دید، اما تاکید داشت که چنین جهادی باید مشروع و مردمی باشد. از نظر ایشان، اسلام با ترور، خشونت کور و اقدامات فردی مخالف است. ایشان معتقد بودند تا زمانی که مردم آگاه نشده و خود خواهان تغییر نباشند، هر حرکت مسلحانه ای به شکست می انجامد و خونریزی بی ثمر پدید می آورد. دوم، نقد گروه های چریکی و مسلح است. در دهه 1350، گروه هایی مانند سازمان مجاهدین خلق (منافقین) و چریک های فدایی خلق باور داشتند که تنها راه مبارزه با رژیم پهلوی، جنگ چریکی است. امام خمینی (ره) این رویکرد را اشتباه راهبردی می دانستند، زیرا مبتنی بر جدایی از مردم بود؛ بهانه ای برای شدت گرفتن سرکوب و خشونت رژیم ایجاد می کرد؛ بنیان های اخلاقی و اسلامی مبارزه را خدشه دار می ساخت.

او ادامه می دهد: سومین موضوع رویکرد شخص امام است؛ مبارزه فرهنگی و سیاسی. امام خمینی (ره) به جای اسلحه، راه آگاهی بخشی دینی و سیاسی را برگزید. ایشان با تشکیل شبکه های روحانیون، دانشگاهیان و بازاریان مبارز، انتشار اعلامیه ها و سخنرانی های روشنگرانه، به بیداری عمومی پرداخت. هدف او پیوند مردم با روحانیت و تبدیل مبارزه فردی به قیام مردمی بود. ضمن اینکه امام نیروهای مسلح را بخشی از ملت ایران می دانست که در نتیجه آگاهی و بیداری آنان، این بخش از ملت (بخش مسلح) به بخش دیگر (بخش غیرمسلح) پیوست و در نهایت، همین رویکرد امام بود که باعث شد انقلاب اسلامی سال 1357 بدون جنگ داخلی گسترده و با حمایت اکثریت مردم پیروز شود. مدل امام خمینی (ره) ثابت کرد که قدرت واقعی از وحدت و ایمان مردم سرچشمه می گیرد، نه از اسلحه و خشونت.

حسین کنعانی مقدم، فعال سیاسی اصولگرا و دبیرکل حزب سبز در گفت وگو با اعتماد در تحلیل خود از ماهیت انقلاب اسلامی، با رد این گزاره که انقلابیون سال 57 از خشونت برای پیشبرد مطالباتشان استفاده کردند، می گوید: بررسی دقیق وقایع تاریخی نشان می دهد که امام خمینی (ره) همواره بر قانونی بودن، مسالمت آمیز بودن و پرهیز از خشونت تاکید داشتند و این موضوع یکی از تمایزهای اصلی انقلاب اسلامی با بسیاری از انقلاب های خشونت محور قرن بیستم است.

او با اشاره به تجربه شخصی خود از دوران پیش از انقلاب ادامه می دهد: ما دانشجو بودیم و فضای ساواک، بازداشت، فشار و محدودیت را از نزدیک لمس می کردیم، اما حتی در آن شرایط نیز گفتمان غالب در میان نیروهای انقلابی، عبور از خشونت و حرکت در چارچوب مبارزه مدنی بود. کنعانی مقدم با یادآوری برخی اختلاف نظرها در میان جریان های سیاسی آن دوران گفت: حتی زمانی که برخی گروه ها به دنبال مبارزه مسلحانه بودند، امام صراحتا با این رویکرد مخالف بودند و در جلسات مختلف به فعالان سیاسی تذکر می دادند که خشونت نه تنها مشروعیت مبارزه را زیر سوال می برد، بلکه می تواند جامعه را به سمت هرج ومرج سوق دهد. بسیاری از گروه هایی که امکان فعالیت مسلحانه داشتند، به توصیه امام از این مسیر فاصله گرفتند. این تصمیم آگاهانه باعث شد بدنه اجتماعی انقلاب، یعنی مردم عادی، با اطمینان خاطر بیشتری وارد میدان شوند و احساس کنند که قرار نیست کشور درگیر یک جنگ داخلی شود.

این فعال سیاسی با اشاره به نقش شبکه روحانیت در پیروزی انقلاب تاکید می کند: یکی از مهم ترین ابزارهای انقلاب اسلامی، شبکه گسترده روحانیت در شهرها و روستاها بود؛ شبکه ای که بدون توسل به خشونت، پیام انقلاب را منتقل می کرد، مردم را سازماندهی و نوعی هماهنگی اجتماعی ایجاد می کرد که در آن زمان یک ساختار منسجم و رو به جلو بود. این شبکه، مبتنی بر اعتماد اجتماعی شکل گرفته بود. مردم به روحانیت اعتماد داشتند و همین اعتماد، جایگزین ابزار زور و اسلحه شد. در واقع انقلاب اسلامی بیش از آنکه یک انقلاب خیابانی خشن باشد، یک انقلاب اجتماعی مبتنی بر آگاهی عمومی بود.

او با اشاره به وقایع روزهای منتهی به 22 بهمن می گوید: حتی در شب 22 بهمن، زمانی که امام فرمان دادند حکومت نظامی نادیده گرفته شود، هدف ایجاد درگیری خشونت آمیز نبود. این تصمیم، شکستن مشروعیت رژیم پهلوی بود، نه آغاز یک جنگ خیابانی. درگیری هایی که در آن مقطع رخ داد، بسیار محدود و اغلب واکنشی بود. هیچ برنامه ریزی سیستماتیکی برای خشونت وجود نداشت و اگر هم برخوردی صورت گرفت، در چارچوب دفاع از مردم و جلوگیری از سرکوب بود.

کنعانی مقدم با انتقاد از برخی روایت های امروزی گفت: امروز برخی تلاش می کنند انقلاب 57 را به عنوان یک حرکت خشونت طلبانه بازنمایی کنند تا از آن برای توجیه خشونت در شرایط کنونی استفاده کنند، در حالی که این قیاس، هم نادرست است و هم تحریف تاریخ. اگر انقلاب اسلامی با خشونت به پیروزی رسیده بود، هرگز نمی توانست چنین حمایت گسترده ای از اقشار مختلف جامعه-از بازاری و کارگر گرفته تا دانشجو و روحانی-به دست آورد. این سطح از اجماع اجتماعی، فقط در سایه پرهیز از خشونت ممکن شد.

این فعال سیاسی در جمع بندی سخنان خود می گوید: مهم ترین گزاره ای که رژیم پهلوی را ساقط کرد، نه اسلحه بود و نه خشونت، بلکه فروپاشی مشروعیت سیاسی آن در برابر یک جنبش مردمی مسالمت آمیز بود. او می افزاید: درس انقلاب 57 برای امروز این است که تغییرات پایدار، زمانی رخ می دهد که بر پایه آگاهی، مشارکت اجتماعی و قانون گرایی بنا شود، نه بر خشونت؛ چراکه خشونت، حتی اگر به تغییر منجر شود، معمولا هزینه های سنگینی برای جامعه برجای می گذارد.