علی ربیعی، روزنامه نگار، در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت:

انقلاب اسلامی ایران صرفا یک رخداد سیاسی نبود؛ پدیده ای اجتماعی و تاریخی بود که بر بستری از خواست های انباشته شده یک جامعه شکل گرفت. پیروزی انقلاب، نتیجه اراده جمعی مردمی بود که صداقت، استقلال، آزادی و عدالت را طلب می کردند. جامعه ایرانِ آن روز، چنان به هم پیوسته و هم صدا بود که تردیدی در وجود یک خواست ملی برای تغییر رژیم باقی نمی گذاشت.

با این همه، باید با خود صادق باشیم؛ ما نتوانستیم علل انقلاب برای نسل های جدید تبیین کنیم. انقلاب را روایت کرده ایم، اما کمتر آن را توضیح داده ایم. کمتر گفته ایم چرا جامعه ای به آن نقطه رسید و چرا انقلاب، برای مردم آن روز، ضرورت بود نه انتخاب . به مرور زمان، به خصوص بعد از جنگ تحمیلی، اکنون هایی که شتابان رخ دادند و مقایسه های تبیینی امروز و دیروز را دچار چالش کردند.

به همین دلیل، بعد از یک گذار چهار دهه ای، برخی از اعتراضات درست نسبت به نارسایی های امروز به ارجاعی غلط از گذشته ای - که یک بار با قاطعیت از سمت مردم مردود شناخته شده- داده می شود. این ارجاع غلط، بدون تردید، نتیجه عملکردهایی در حوزه های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است که سبب پدید آمدن شرایطی شده که آن گذشته و رژیم مردود، در زرورق بسته بندی های رسانه های بدخواه سرزمین ایران، عرضه می شود؛ در صورتی که به نظر من اعتراضاتی که به اکنون ها وجود دارد باید به چرایی بازگشت مناسبات مردود شده پیش از انقلاب صورت بندی شود. از همین زاویه است که باید به کسانی نگریست که امروز می کوشند آینده ایران را به گذشته ای مردود شده گره بزنند.

نگاه کنید به واژه های میهن و ملت . امروز واژه های میهن و ملت بسیار تکرار می شوند، اما پیش از انقلاب، حاکمیت وقت، ایران را بدون مردم می خواست. شاه، ایران را با خود تعریف می کرد؛ میهن مفهومی مستقل از او نداشت. همین ناتوانی در درک استقلالِ مفهوم میهن، ریشه یکی از بنیادی ترین مطالبات مردم بود. استقلال طلبی مردم، فقط استقلال از بیگانه نبود؛ استقلال از شاه هم بود. مردم می خواستند ملت باشند، نه رعیت. امروز هم عده ای کوشیدند جمهوریت را چنان مسدود سازند که نقش مردم دیده نشود و بزرگترین دستاورد انقلاب، حضور مردم در پای صندوق های رای را کم ارزش کنند. استقلال ، آزادی و جمهوریت پربسامدترین پیام و خواسته ملت در آن روزها بود.

بخشی از این ارجاع غلط به گذشته مردود شده ناشی از آن است که نهادهای مناسب برای جمهوریت و آزادی بیشتر و بیشتر و متناسب با تغییرات نسلی و ارزشی ساخته نشد. نگاه کنید به عنوان مثال، رژیم گذشته با تمام توان و حتی با سرنیزه سعی در تغییر مسیر سبک زندگی فرهنگی و دینی جامعه داشت. نگاه کنید به کتاب صدایی که شنیده نشد و بیان زنده یاد مجید تهرانیان در چگونگی مقاومت جامعه و حتی روشنفکران در مقابل نوعی زورگویی برای تغییر فرهنگ. به نظر من، تلاش های عده ای برای سیاستگذاری های انضباطی و تنبیهی برای تغییر فرهنگی به نحوی ارجاع به مناسبات گذشته با روندی معکوس بود. آزادی، مسیری پرپیچ وخم است. که امروز هم نیازمند تلاش مستمر و همراهی جمعی است. عده ای به بهانه های مختلف در این سال ها، با تفاسیری خودخواسته، آزادی هایی را محدود کردند. هرچند ایران در موقعیت ژئوپلیتیکی ای قرار دارد که همواره محل طمع قدرت ها بوده است.

این واقعیت، دو پیام روشن دارد:

نخست برای کسانی که در ساختار حکمرانی هستند؛ به بهانه استقلال - هرچند درست - نباید مانع توسعه آزادی شوند.

دوم برای جامعه؛ هر حرکت اعتراضی باید هوشمندانه باشد تا استقلال کشور، دستاویز سوءاستفاده نشود. با صراحت می گویم هیچ بیگانه ای، برای هیچ ملتی، خوشبختی و رفاه به ارمغان نیاورده است. حافظه تاریخی ما، مغول ها، تیمورها و اسکندرها را از یاد نبرده است؛ می آیند، می سوزانند و می برند. این قاعده تاریخ است، نه استثنای آن. از همین رو، استقلالی که انقلاب از آن سخن گفت و برایش هزینه داده شد، گوهری گرانبهاست. حتی با همه نارضایتی ها، دلخوری ها و نارسایی ها، نباید آن را فراموش کرد یا از دست داد. نقد اگر هست -که هست- باید معطوف به این پرسش باشد: چرا به اهداف انقلاب نرسیدیم؟ چرا عدالت و رفاه، آن گونه که شایسته بود، محقق نشد؟ چرا برخی پدیده ها، نگران کننده شبیه دوران پیش از انقلاب شده اند؟

به تعبیر روشن قانون اساسی، نمی توان به نام استقلال، آزادی را محدود کرد و به نام آزادی، کمترین خدشه ای به استقلال وارد ساخت. قانون اساسی، توازنی طلایی میان این دو برقرار کرده است. اصل نهم قانون اساسی، دقیقا بر همین نسبت تاکید دارد و بازخوانی آن، امروز بیش از همیشه ضروری است. انقلاب ما، انقلابی برای استقلال و آزادی بود؛ همراه با تلاش برای ایستادن در برابر مداخله بیگانگان و همچنین استقلال برای شکوفایی استعدادهای ملی. آزادی برای رشد، توسعه و برابری؛ هم در داخل و هم در تعامل با جهان. در همین ایام با سوگی درونی، باید با شجاعت بپذیریم که نارسایی هایی از سوی همه ما رخ داده است. راه برون رفت، در آن چیزی است که می توان آن را مراقبت ملی نامید؛ تامل فردی و جمعی، فراتر از غوغاسازی هایی که برای ما طراحی می شود.