فرارو- هادی چوپان به سرعت در حال آنفالو شدن است تا جایی که تعداد فالوئرهای او از 9 میلیون، به حوالی 8.2 میلیون نفر رسیده. بر اساس مشاهدات، این روند تنها به یک فرد محدود نبوده و درباره گروه های مرجع مختلفی از جمله بازیگران، کارگردانان، بلاگرها و حتی چهره های تجاری خارج از ایران از جمله هدی کتان و گلشیفته فراهانی نیز دیده می شود. این پدیده پرسش هایی را درباره معنای اجتماعی چنین رفتار جمعی مطرح می کند.

به گزارش فرارو، در نگاه نخست، اقدام هماهنگ کاربران برای آنفالو کردن چهره های عمومی یا پس زدن آنان در سطح جامعه می تواند به عنوان نوعی کنش جمعی تفسیر شود؛ رفتاری که در بستر شبکه های اجتماعی به یکی از ابزارهای نمادین ابراز نارضایتی یا فاصله گیری تبدیل شده. با این حال، تحلیل این رخداد صرفا در قالب همبستگی اجتماعی یا واکنش اعتراضی ممکن است تصویر کاملی ارائه ندهد.

به بیانی، این روند می تواند بحث گسترده تری را درباره وضعیت پیوندهای اجتماعی در جامعه مطرح کند: اینکه آیا این رفتارها نشانه ای از افزایش کنشگری جمعی در فضای عمومی است، یا بیانگر قطبی شدن فضا و کاهش تحمل دیدگاه های متفاوت.

با توجه به این تحولات، باید پرسید آیا دوری گزیدن از چهره های مشهور به دلیل ناهم صدا بودن آنان را باید نشانه ای از تقویت کنش جمعی و بازتعریف مرجعیت اجتماعی دانست، یا بازتابی از شکنندگی پیوندهای اجتماعی که ممکن بود در نقطه ای کل جامعه را زیر چتری از طوفان مصون بدارد؟

عالیه شکربیگی، جامعه شناس و عضو انجمن جامعه شناسی ایران، در گفت وگو با فرارو به بررسی رشته و پیوندهای اجتماعی در وضعیت کنونی جامعه پرداخته و می گوید: پیوندهای اجتماعی در جامعه ایران، از منظر جامعه شناسی، معمولا به عنوان شبکه ای از روابط متقابل بین افراد، گروه ها و نهادها توصیف می شوند که می تواند بستری برای شکل گیری انسجام اجتماعی، سرمایه اجتماعی و هویت جمعی باشد. بر اساس تحلیل های جامعه شناختی که اخیرا انجام شده، این پیوندها در ایران تحت تاثیر عوامل متعددی قرار گرفته اند. نخستین عامل را می توان در اعتراضات اخیر در جامعه ایران مشاهده کرد؛ همچنین تنوع قومی و مذهبی، بحران های اقتصادی و تحولات فرهنگی، که در مجموع ترکیبی از ضعف و مقاومت را نشان می دهد. با این وضعیت، می توان با استناد به نظریه های موجود، مانند نظریه پیکربندی اجتماعی الیاس و دیگر نظریه پردازان، آن را بررسی کرد.

عالیه شکربیگی به فرارو می گوید: عامل اول، چالش های انسجام اجتماعی ناشی از نابرابری و تنوع قومی است. در جوامع در حال توسعه همچون ایران، انسجام اجتماعی یا پیوند اجتماعی اغلب با نابرابری های اقتصادی و قومی گره خورده است. تحقیقات نشان می دهد هویت قومی قوی در ایران، از فارس ها تا آذری ها و دیگر گروه ها، می تواند هم عامل اتحاد و هم تنش باشد. مفهومی تحت عنوان نابرابری ادراک شده بین گروه های قومی، به ویژه در مناطق مرزی همچون زابل، کردستان، ایلام و شهرهای استان کرمانشاه، می تواند پیوندهای اجتماعی را تضعیف کند.

او می افزاید: در عین حال، مرزبندی های قومی می تواند انسجام ملی را نیز تقویت کند. این مسئله را می توان براساس نظریه دورکیم تحلیل کرد؛ جایی که انسجام مکانیکی بر پایه شباهت های سنتی به انسجام ارگانیک بر پایه وابستگی متقابل تبدیل می شود، اما نابرابری های ساختاری مانند محرومیت اقتصادی این گذار را مختل می کند. افزون بر این، بحران های اقتصادی مداوم، تورم و بیکاری می تواند پیوندهای اجتماعی را تضعیف کند و واکنش های فردی مانند مهاجرت را جایگزین کنش های جمعی سازد که پیامد آن می تواند از بین رفتن سرمایه اجتماعی باشد.

این جامعه شناس می گوید: مطلب دیگری که باید بر آن تأکید کرد، تأثیر وقایع و رخدادهای اخیر در جامعه ایران است که نوعی ترومای جمعی را شکل داده است. اعتراضات سال های اخیر، که گسترده تر به نظر می رسد، جامعه ایران را با پدیده ای به نام ترومای جمعی روبه رو کرده که پیوندهای اجتماعی را تحت تأثیر قرار می دهد.

او می افزاید: این تروما بیشتر ناشی از سرکوب است که اعتماد عمومی را تخریب و روابط بین فردی را شکننده کرده است. از دیدگاه روان شناسی اجتماعی، چنین شرایطی می تواند به قطبی سازی منجر شود؛ جایی که اطلاعات غلط و رسانه های کنترل شده شکاف های ایدئولوژیک را عمیق می کند. ساختار تلاش می کند با استفاده از یک ایدئولوژی مذهبی ملی گرایانه نوعی انسجام ایجاد کند، اما این رویکرد اغلب به عنوان ابزاری برای کنترل اجتماعی تلقی می شود و پیوندهای اصلی را تضعیف می کند. برای مثال، در مقایسه با جوامعی همچون سوریه، اگر پیوندهای اجتماعی در ایران ضعیف تر باشد، انسجام جامعه دچار مسئله می شود.

شکربیگی می گوید: بحث دیگر، تحولات فرهنگی و هویت جوانان است که با نوعی سیالیت و مقاومت همراه است. جوانان ایرانی، به ویژه در کلان شهرهایی همچون تهران، در حال ساخت هویت های سیال و نامعین هستند که تحت تأثیر کاسماپولیتازیسیون یا ادغام عناصر جهانی و محلی قرار دارد. این فرایند پیوندهای اجتماعی را از شکل های سنتی مانند خانواده و مذهب به سمت شبکه های مجازی سوق می دهد.

او می افزاید: در این میان، آداب و رسوم، مراسم سوگواری و جشن های میهنی نقش کلیدی در تقویت پیوندها دارند، اما هم زمان چالش هایی در تقابل با وضعیت موجود شکل می گیرد. بررسی تحولات اخیر نشان می دهد که مراسم سنتی می تواند به فضایی برای مقاومت فرهنگی تبدیل شود. این وضعیت نوعی عدم قطعیت ایجاد می کند که می تواند پیوندها را بازسازی کند، اما هم زمان جامعه را عاطفی و نابالغ جلوه می دهد.

عامل دیگر از دید عضو انجمن جامعه شناسی تغییرات در اعتماد اجتماعی به نهادهاست که در این مورد می گوید: اعتماد اجتماعی در ایران در حال جابه جایی است؛ براساس تحولات نگرشی و نتایج نظرسنجی ها، مرجعیت از نهادهایی مانند روحانیون، معلمان و اساتید دانشگاه به سمت سلبریتی ها منتقل شده است. گروه های مرجع جدیدی از جمله چهره های فوتبال، سینما و بلاگرها برای جوانان تأثیرگذار شده اند.

موضوع گارد گرفتن گروه های مختلف اجتماعی نسبت به یکدیگر و مردم نسبت به آنان از دید شکربیگی با پیوند اجتماعی در ارتباط است. او در این باره می گوید: در جامعه ایران این کنش به عنوان نتیجه ای از فرایندهای قطبی سازی، یعنی کاهش سرمایه اجتماعی و سیاست های هویتی، قابل تحلیل است. این یک واکنش فردی نیست، بلکه نشانه ای از گسستگی پیوندهای اجتماعی است که انسجام جمعی را تهدید می کند.

او با اشاره به گاردگیری جامعه نسبت به صحبت های اخیر گلشیفته فراهانی می گوید: پیش تر فراهانی به دلیل بازی در فیلمی بدون حجاب با برچسب های مختلف مواجه شده بود و اکنون نیز به دلیل نظرات ضدجنگ، برچسب چپ بودن به او زده می شود. محسن چاووشی نیز وضعیت مشابهی دارد؛ او موضعی وطن پرستانه داشت و قطعه علاج را در میانه جنگ 12روزه منتشر کرد، اما اکنون با برچسب موج سوار مواجه است. در فضای مجازی، این برچسب زنی ها اغلب با فحاشی همراه می شود که تاثیر مخربی بر پیوند اجتماعی خواهد داشت.

از دید او: این نوع محکومیت ها مکانیزمی تحت تأثیر فشار اجتماعی هستند و نشان می دهند مردم ایران هنوز نمی توانند با یکدیگر گفت وگو داشته باشند، در حالی که جامعه در وضعیت منازعه قرار دارد. چنین روندی می تواند تنوع نظرات را کاهش دهد و در ادامه حق آزادی بیان را از دیگری بگیرد. در شرایطی که گفت وگوی سازنده می تواند مؤثر باشد، خشونت کلامی غلبه پیدا کرده که در نهایت جامعه را از نوآوری فرهنگی محروم می کند. این مسئله می تواند آسیب روانی نیز به همراه داشته باشد، جامعه را از پتانسیل بازسازی خالی کند، سیاست عدم قطعیت را ترویج دهد و در مجموع نشانه ای از بحران پیوند اجتماعی باشد.

او در نهایت گفت: در حال حاضر جامعه ایران تحت تأثیر وقایع دی ماه در وضعیت سوگواری و تروما قرار دارد. مردم غمگین اند و نیازمند نوعی مصالحه اساسی و تقویت پیوندهای اجتماعی هستند. با این حال، این وضعیت منحصر به ایران نیست؛ جوامعی که تجربه هایی مانند آپارتاید در آفریقا یا رخدادهای رواندا را پشت سر گذاشته اند نیز دوره هایی مشابه را از سر گذرانده اند. ترمیم اجتماعی فرایندی زمان بر است و نیاز به فرصت دارد. مصالحه واقعی با سازش های کوتاه مدت تفاوت دارد و بدون شکل گیری گفت وگوی ساختاریافته امکان پذیر نیست. در چنین شرایطی، بازسازی اعتماد و پیوندهای اجتماعی بیش از هر چیز به ایجاد فضاهای گفت وگوی پایدار و پذیرش تنوع تجربه ها و روایت ها وابسته است.