مصطفی ملکیان در بخشی از سخنرانی خود با عنوان جایگاه اعتقاد بدون تعصب که در کانال مدرسه علوم انسانی منتشر شده به سه دلیل مهم درباره سه شکست بزرگ تندروها و متعصبان اشاره می کند. این سه دلیل را می خوانید:

****

1- اکنون همه از سبک های مختلف زندگی باخبریم. در گذشته، متعصب ها می توانستند مردم یک ده را در یک جهان بینی محدود نگه دارند چون آن مردم از بیرون بی خبر بودند. اما امروز هیچ کس را نمی توان از بقیه دنیا جدا نگه داشت. همه از ادیان، فرهنگ ها و سبک های زندگی دیگر باخبرند. دیگر نمی شود کسی را قانع کرد که دین یا مذهبش بهترین است فقط چون از دیگران بی خبر است. ما دیگران را می بینیم، با سبک های متفاوت زندگی مواجه می شویم، و متوجه می شویم که خوبی و خوشی منحصر به یک آیین یا سبک نیست.

به همین دلیل نمی توان یک سبک زندگی خاص را تنها راه دانست. چشم و گوش مردم باز شده و تک گویی دیگر کارآمد نیست. چون دیگر تک آواها از آواهای دیگر بی خبر نیستند. تاریخ چهل وپنج سال اخیر کشورمان هم نشان می دهد که فاناتیسم موفق نبوده است. هر تلاشی برای تحمیل یک سبک زندگی شکست خورده، چون مردم می بینند و مقایسه می کنند.

2- انسان امروز به گزینش به عنوان یکی از مهم ترین ارزش ها اهمیت می دهد. دیگر چیزی را فقط به دلیل ارث بری از نیاکان نمی پذیرد. حتی ظاهر طبیعی خود را نیز انتخاب می کند. گزینش گری یعنی آزادی، و انسان امروز می خواهد خودش انتخاب کند. هرچه گزینه ها بیشتر باشد، انتخاب دقیق تر خواهد بود. مثل خرید خانه، که دیدن صد خانه بهتر از سه خانه است.

همین منطق در انتخاب دین، سیاست، اقتصاد و تربیت فرزند هم صدق می کند. هر چه گزینه ها بیشتر، امکان فریب کمتر. انسان امروز کنجکاو است که آیا راه های دیگری هم وجود دارد. به همین دلیل کسانی که می خواهند او را محدود کنند، شکست خواهند خورد. حتی اگر اخلاق برایشان مهم نباشد، باید به فکر شکست خودشان باشند.

3- گزینش گری ارزش تفکر را بالا برده است. دیگر مردم صرفاً آنچه را پدرانشان گفته اند، تکرار نمی کنند. تفکر شخصی رشد کرده و فکر، ذاتاً واگراست. اول گسترده می شود، سپس با نقادی هرس می شود تا اندیشه های گزیده تری باقی بماند. هر چه تفکر شخصی بیشتر شود، قدرت کسانی که می خواهند سبک زندگی واحدی تحمیل کنند کمتر می شود.