آنوش رحام در شرق نوشت: مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا در عمان بار دیگر این پرسش را به ذهن تحلیلگران متبادر کرده که هدف واقعی واشنگتن از ورود به چنین گفت وگوهایی چیست. آیا این مذاکرات تلاشی صادقانه برای کاهش تنش و یافتن راه حل های پایدار است، یا ابزاری تاکتیکی برای نفوذ، ارزیابی و مدیریت رفتار طرف مقابل؟

این دوگانه اسب تروا و مسیر دیپلماسی در قلب فهم امروز از رفتار آمریکا قرار دارد. عمان طی سال های گذشته همواره به عنوان یکی از معدود کانال های امن و بی طرف برای ارتباط میان تهران و واشنگتن شناخته شده است. فضای آرام، محرمانه و به دور از هیاهوی رسانه ای این کشور، امکان گفت وگوهایی را فراهم می کند که در دیگر صحنه های دیپلماتیک به سادگی انجام شدنی نیست.

اما همین ویژگی ها باعث شده است که این کانال، علاوه بر نقش دیپلماتیک، به زمینه ای مناسب برای سنجش، ارزیابی و حتی نفوذ نرم (سناریوی اسب تروا) تبدیل شود؛ جایی که هر اقدام، هر جمله، هر مکث و هر واکنش می تواند اطلاعات ارزشمندی درباره نیت ها و خطوط قرمز طرف مقابل در اختیار واشنگتن قرار دهد. از طرفی با توجه به سابقه قبلی آمریکا و اقدام به حمله در میانه مذاکرات، نگاه بدبینانه ای وجود دارد که مذاکرات عمان را نه یک پنجره دیپلماتیک، بلکه نوعی اسب تروا می بیند.

در این برداشت، واشنگتن با ظاهری آرام و دیپلماتیک وارد میدان می شود، اما هدف اصلی اش نفوذ به درون ساختار تصمیم گیری ایران، سنجش میزان فشارپذیری و شناسایی شکاف های احتمالی و نقاط آسیب پذیر است. گفت وگوهای پنهان، حتی اگر به توافقی منجر نشوند، حجم بزرگی از داده های رفتاری و تحلیلی تولید می کنند؛ داده هایی که می توانند در طراحی فشارهای آینده، تنظیم تحریم ها یا شکل دهی به آرایش منطقه ای جدید و حتی ائتلاف در مقابل ایران استفاده شوند. در این نگاه، مذاکرات نه برای حل اختلافات، بلکه برای ایجاد توهم آرامش به کار می رود.

طرف مقابل احساس می کند فضای تنش در حال فروکش کردن است، درحالی که واشنگتن در پشت صحنه مشغول بازطراحی فشارها، محاصره اقتصادی، ائتلاف سازی و تنظیم صحنه جدید است. این همان کارکرد کلاسیک اسب ترواست: ورود آرام، ایجاد اعتماد و سپس بهره برداری از غفلت ها. با این حال، باید توجه داشت آمریکا در شرایط فعلی نه توان و نه تمایل آغاز یک جنگ جدید را دارد، بنابراین اگر مذاکرات نقش اسب تروا را ایفا کنند، این نقش بیشتر در سطح سیاسی و اطلاعاتی خواهد بود، نه نظامی. هدف اصلی واشنگتن، مهار و پیش بینی پذیرکردن رفتار ایران است، نه ورود به یک درگیری مستقیم درازمدت. اما برای ایران، این وضعیت به معنای ضرورت احتیاط است.

مذاکرات پنهان همیشه چندلایه اند و هر لایه می تواند حامل فرصت یا تهدید باشد. از یک سو، گفت وگو می تواند از تشدید بحران جلوگیری کند و فضای تنفس ایجاد کند و از سوی دیگر، می تواند زمینه ای برای نفوذ نرم و ارزیابی های راهبردی باشد. هنر دستگاه دیپلماسی و امنیت ملی ایران در این است که تشخیص دهد کدام بخش از این روند فرصت است و کدام بخش تهدید.

از نگاه بسیاری، آمریکا در شرایط کنونی به دنبال مدیریت بحران است. واشنگتن نمی خواهد جنگی گسترده در منطقه آغاز شود؛ این مهم را می توان از آرایش تسلیحات و لجستیک نیروهای آمریکایی متوجه شد، چراکه این آرایش بیشتر فشار است و هنوز به آغاز جنگ تبدیل نشده، افزایش محسوس پروازهای سنگین هواپیماهای لجستیکی و تانکر که در اصل ستون فقرات لجستیک، جابه جایی نیرو، تجهیزات، مهمات و سوخت رسان ارتش آمریکا هستند که به نظر می رسد آمریکا در حال تقویت هسته ثابت عملیاتی که از قبل در منطقه دارد، با موج های جدید است. در کنار این موارد حضور پررنگ هواپیماهای تایپ ویژه که عموما هواپیماهای عملیات ویژه، شنود، جاسوسی و شناسایی دریایی هستند برای جمع آوری اطلاعات دقیق از اهداف و آماده سازی برای سناریوهای ضربه محدود به منطقه گسیل شده اند.

این الگوها و آرایش هوایی سه پیام دارند: پیام اول: فشار حداکثری برای امتیازگیری در مذاکره آرایشی که در درجه اول می خواهد ایران را وادار به عقب نشینی در مذاکرات بکند و در درجه دوم نشان دهد که گزینه نظامی واقعی و آماده است و از بازدارندگی لازم در برابر گسترش درگیری برخوردار است و در درجه سوم هم متحدان منطقه ای را که فشار سیاسی می آورند، آرام کند. پس نتیجه می گیریم آمریکا صرفا به دنبال جنگی با دامنه وسیع نیست، جنگی که هزینه های اقتصادی، سیاسی و امنیتی آن برای آمریکا بسیار سنگین خواهد بود.

مؤلفه هایی مانند کنترل قیمت انرژی، آرام سازی متحدان منطقه ای، و مدیریت پرونده هسته ای ایران بدون بازگشت رسمی به برجام، ازجمله اهدافی هستند که آمریکا را به سمت گفت وگوهای مستقیم سوق می دهند. در این چارچوب، مذاکرات عمان را نمی توان صرفا در قالب اسب تروا یا مسیر دیپلماسی محدود کرد. واقعیت این است که این گفت وگوها می تواند ترکیبی از هر دو گزاره باشد.

زمینه ای برای مدیریت بحران و جلوگیری از جنگ، و درعین حال سنجش، ارزیابی و مهار فشار تحریم ها، همچنین تأمین منافع ملی اعم از منافع امنیتی و اقتصادی خواهد بود. این پنجره فرصت برای ایران یک مسیر واقعی برای کاهش تنش های چندجانبه و جلوگیری از انفجار بحران های ترکیبی است؛ مسیری که فرصت حل ریشه ای اختلافات ایران با غرب را پس از سال ها فراهم می کند؛ مشروط بر آنکه سیاستی چندمرحله ای شامل ترک مخاصمه و تفاهم به منظور درگیرکردن سرمایه های غرب در اقتصاد ایران دنبال شود. این مسیر نیازمند تغییر تاکتیک گفتمانی از هماوردطلبی به تنش زدایی هوشمندانه با اروپا و غرب است.

دیپلماسی در جهان امروز، به ویژه در پرونده پیچیده ای مانند ایران و آمریکا، هیچ گاه تک بعدی نیست. این مذاکرات نیز از همین جنس اند؛ چندلایه، چندمنظوره و آمیخته ای از فرصت و تهدید. تشخیص مرز میان این دو، همان نقطه ای است که سیاست ورزی واقعی آغاز می شود و دولتمردان باید با راهبردهایی مبتنی بر عقلانیت به جای واردشدن به یک مناقشه پیش بینی ناپذیر و گفتمان هماوردطلبی، منازعات را به نفع خود اداره کنند و آن را به سمت مجموعه ای از منافع راهبردی و درازمدت هدایت کنند.