شهروز شریعتی، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس در تبیین دلایل و چشم انداز تشدید تنش میان ایران و ایالات متحده معتقد است آنچه از سوی دونالد ترامپ دنبال می شود، بیش از آنکه نشانه حرکت به سوی جنگ باشد، بازتولید یک الگوی کلاسیک در سیاست قدرت است.

به گزارش ایران، او می گوید: ترکیب همزمان تهدید نظامی، فشار اقتصادی و اعلام آمادگی برای گفت وگو، تلاشی حساب شده برای تغییر محاسبات طرف مقابل بدون ورود به درگیری تمام عیار است. شریعتی تأکید می کند: اعزام نیرو و تشدید تحریم ها را باید در چهارچوب افزایش قدرت چانه زنی واشنگتن تحلیل کرد، نه الزاماً مقدمه جنگ.

رویکرد اخیر ترامپ در قبال ایران با برداشت های متناقضی همراه بوده است؛ برخی آن را نشانه اراده جدی برای ورود به جنگ می دانند و برخی دیگر معتقدند او همچنان دیپلماسی را بر تقابل نظامی ترجیح می دهد. شما این رویکرد را چگونه ارزیابی می کنید؟

ترامپ از همان ابتدا در قبال ایران ترکیبی از تهدید نظامی و ابراز تمایل به مذاکره را پیش گرفته بود و این الگو پس از ترور سپهبد سلیمانی و جنگ 12 روزه پدیده ای جدید محسوب نمی شود. وی از یک سو با اعزام ناوگان نظامی، درباره پیامدهای شدید در صورت عدم توافق هشدار می دهد و از سوی دیگر با تشدید تحریم های ثانویه و الگوریتمی، سیاست فشار حداکثری را دنبال می کند؛ گاهی هم مانند این روزها وانمود می کند که مسیر مذاکره همچنان باز است و امکان حل وفصل دیپلماتیک وجود دارد. در چهارچوب تحلیل رئالیستی، این رفتار بیش از آنکه نشانه تناقض باشد، مبتنی بر منطق ابهام راهبردی و دیپلماسی اجبار است. ترکیب تهدید نظامی، فشار اقتصادی و همزمان ابراز آمادگی برای گفت وگو، الگوی شناخته شده ای در سیاست قدرت به شمار می رود که هدف آن تغییر محاسبات طرف مقابل بدون ورود به جنگ تمام عیار است.

بر این اساس، اعزام نیرو و تشدید تحریم ها را نباید لزوماً مقدمه جنگ دانست، بلکه می توان آن را ابزاری برای افزایش قدرت چانه زنی تلقی کرد. شواهد تجربی نیز نشان می دهد ترامپ تمایل اندکی به جنگ های پرهزینه و فرسایشی دارد و ترجیح می دهد از تهدید معتبر زور برای تحقق اهداف سیاسی استفاده کند؛ هرچند به نظر می رسد که وی گزینه اقدام محدود و کنترل شده را نیز به عنوان پشتوانه این تهدید حفظ می کند.

ازسرگیری مذاکرات مسقط پس از حدود هشت ماه تنش و بن بست سیاسی چه پیامی دارد و تا چه اندازه می توان آن را نشانه ای از تغییر فضا میان تهران و واشنگتن دانست؟

گفت وگوهای غیرمستقیم در مسقط را باید در چهارچوب مدیریت بحران فهم کرد. هر دو طرف این دور از مذاکرات را تلویحاً رضایت بخش توصیف کرده اند، اما از منظر جمهوری اسلامی ایران، این گفت وگوها در شرایط تعمیق بی اعتمادی صورت می گیرد؛ بی اعتمادی ای که در پی حمله آمریکا به تأسیسات هسته ای، حمایت و حتی سازماندهی بخشی از اعتراض های دی ماه و افزایش حضور نظامی در آب ها و پایگاه های پیرامون ایران تشدید شده است. در چنین وضعیتی، گفت وگوهای مسقط بیش از آنکه نشانه تغییر بنیادی فضا باشد، یک کانال ارتباطی ضروری برای جلوگیری از تشدید ناخواسته تنش محسوب می شود.

شکاف مطالبات دو طرف همچنان عمیق است. آمریکا خواستار توقف کامل غنی سازی، اعمال محدودیت های موشکی و قطع حمایت ایران از گروه های منطقه ای است، در حالی که ایران بر مذاکره صرفاً در چهارچوب پرونده هسته ای و رفع تحریم ها تأکید دارد و ورود به مباحث موشکی و منطقه ای را خط قرمز خود می داند. بنابراین، این وضعیت را در بهترین حالت می توان به وقفه ای کوتاه مدت در یک نزاع نفسگیر تشبیه کرد؛ وقفه ای که بیش از آنکه از حل اختلافات حکایت داشته باشد، ناشی از آگاهی متقابل دو طرف نسبت به هزینه های پافشاری بیش از حد و خطاهای محاسباتی است. به این معنا، مذاکرات مسقط را باید وقفه ای در یک منازعه ساختاری دانست که ریشه های آن همچنان دست نخورده باقی مانده اند.

آیا می توان گفت در مواضع تهدیدآمیز ترامپ نوعی تناقض یا دوگانگی وجود دارد یا این رفتار بخشی از یک استراتژی حساب شده برای اعمال فشار حداکثری است؟

از منظر نظریه های رئالیستی و مطالعات بازدارندگی، این دوگانگی بیش از آنکه واقعی باشد، ظاهری است. ابهام در نیت ها و ارسال پیام های متناقض، بخشی از تاکتیک فشار روانی و سیاسی برای افزایش عدم قطعیت در طرف مقابل به شمار می رود. چنین رفتاری به تصمیم گیر آمریکایی امکان می دهد همزمان چند مسیر را باز نگه دارد و هزینه تصمیم گیری را به طرف مقابل منتقل کند.

این وضعیت نه نشانه تناقض، بلکه بیانگر تلاش برای حفظ حداکثر انعطاف تاکتیکی است. این راهبرد که می توان آن را در چهارچوب سیاست چماق و هویج توضیح داد، با هدف سردرگم سازی و فرسایش روانی طرف ایرانی دنبال می شود تا در نهایت انعطاف بیشتری در میز مذاکره حاصل شود. ترامپ همان طور که خودش هم کتمان نمی کند، عمداً با ابهام سخن می گوید تا اهداف راهبردی خود را پنهان نگه دارد و امکان مانور بیشتری برای دولتش فراهم کند و در عین حال بتواند از هر فرصت موجود امتیاز جدیدی را برای خود به دست آورد.

قدرت بازدارندگی ایران و این گزاره که هر درگیری احتمالی می تواند به یک جنگ منطقه ای تبدیل شود، چه تأثیری بر محاسبات و تصمیم گیری های ترامپ و متحدانش داشته است؟

بدون تردید قدرت بازدارندگی ایران و خطر گسترش درگیری منطقه ای، در محاسبات واشنگتن و متحدانش تأثیرگذار بوده است. ایران بارها به درستی هشدار داده که هر گونه حمله با پاسخ سریع و قاطع از جمله هدف قرار دادن پایگاه های آمریکا در منطقه مواجه خواهد شد. افزون بر این، تحرکات نظامی و رونمایی از موشک های بالستیک در آستانه مذاکرات، پیام روشنی درباره توان دفاعی و هزینه های بالقوه درگیری ارسال کرده است. این عوامل، در کنار نگرانی متحدان عربی آمریکا از بی ثباتی منطقه ای، یکی از دلایل تداوم مسیر دیپلماسی هرچند شکننده به شمار می رود.

در متون کلاسیک رئالیسم بارها تأکید شده است که صلح پایدار بدون آمادگی واقعی برای جنگ تحقق نمی یابد. می توان تصور کرد توان موشکی و آرایش نظامی ایران تاکنون مانع از آن شده است که واشنگتن بر خلاف میل باطنی رهبران واشنگتن و تل آویو، بخواهد همانند یوگسلاوی سابق یا عراق با ایران برخورد کند. تجربه های خاورمیانه و از جمله عراق و افغانستان نیز نشان داده اند که برتری نظامی لزوماً به کنترل پیامدهای سیاسی و هزینه های یک جنگ منجر نمی شود. در نتیجه، افزایش هزینه های بالقوه درگیری و نگرانی از تبعات آن بر اعتبار و هژمونی آمریکا، یکی از عوامل اثرگذار در تداوم مسیر دیپلماسی بوده است.

چرا کشورهای عربی تا این اندازه وارد نقش آفرینی برای تفاهم ایران و آمریکا شده اند و در این روند چه وزنی دارند؟

کشورهای عربی منطقه بویژه قطر، عمان، امارات متحده عربی و عربستان سعودی به دلیل مستقیم بودن پیامدهای هر گونه جنگ برای امنیت و اقتصاد خود، به طور فعال وارد روند میانجی گری و کاهش تنش شده اند. یک درگیری گسترده می تواند مسیرهای حیاتی کشتیرانی بویژه تنگه هرمز را مختل کند، امنیت انرژی جهانی را به خطر اندازد و موجب بی ثباتی فراگیر در منطقه شود. از این رو، این کشورها وزن قابل توجهی در این فرآیند دارند، چرا که هر گونه آشفتگی منطقه ای می تواند دستاوردهای اقتصادی و سیاسی آنان را نیز در معرض تهدید قرار دهد.

نقش آفرینی فعال کشورهای عربی نشان می دهد این میانجی گری نه از سر همدلی سیاسی با یکی از طرفین، بلکه مبتنی بر درک واقع گرایانه از هزینه های بی ثباتی است. بحران کنونی صرفاً یک دوئل دوجانبه میان ایران و آمریکا نیست، بلکه به مسأله ای در حوزه امنیت جمعی منطقه ای تبدیل شده است که بازیگران عرب به درستی نمی توانند و نباید نسبت به آن بی تفاوت بمانند.