خارش کف پا تجربه ای آزاردهنده است که می تواند از یک تحریک جزیی تا نشانه ای از یک بیماری زمینه ای باشد. این وضعیت که در علم پزشکی با نام پروریتوس شناخته می شود، گاهی تنها به دلیل خشکی پوست رخ می دهد و در موارد دیگر به اختلالات سیستمیک بدن اشاره دارد. شناخت دقیق علت این عارضه اولین قدم برای درمان موثر و پیشگیری از عوارض بعدی است.

پزشکان خارش کف پا را واکنشی عصبی یا ایمنی می دانند که در پاسخ به محرک های بیرونی یا فعل و انفعالات درونی بدن رخ می دهد. پوست کف پا به دلیل نداشتن غدد چربی و ضخامت بیشتر نسبت به سایر نقاط بدن، مستعد خشکی شدید و ترک خوردن است که خود یکی از اصلی ترین عوامل ایجاد حس خارش مداوم محسوب می شود.

در سطح فیزیولوژیک، زمانی که پایانه های عصبی در لایه اپیدرم تحریک می شوند، سیگنال هایی به مغز ارسال می کنند که فرد را مجبور به خاراندن موضع می کند. این عمل اگرچه در لحظه تسکین دهنده است، اما می تواند باعث آزاد شدن بیشتر هیستامین و ایجاد یک چرخه معیوب از خارش و التهاب شود که ترمیم بافت پوست را به تاخیر می اندازد.

علاوه بر عوامل موضعی، متخصصان همواره احتمال وجود اختلال در عملکرد اعصاب محیطی یا سیستم های دفعی بدن مانند کبد و کلیه را بررسی می کنند. خارش مزمنی که با درمان های معمولی بهبود نمی یابد، معمولاً نیازمند آزمایش های دقیق تر برای ارزیابی سطح آنزیم ها و قند خون است تا ریشه اصلی مشکل در سیستم ایمنی یا عصبی فرد شناسایی گردد.

مشکلات پوستی شایع ترین دلیل بروز خارش در ناحیه پا هستند که معمولاً با تغییرات ظاهری در بافت پوست همراه می شوند.

عفونت قارچی یکی از دلایل اصلی خارش شدید، به ویژه بین انگشتان و کف پا است. این بیماری که در محیط های گرم و مرطوب رشد می کند، باعث پوسته پوسته شدن، قرمزی و گاهی ایجاد تاول های ریز در سطح پوست می شود که خاراندن آن ها می تواند منجر به گسترش عفونت به سایر نقاط پا گردد.

التهاب پوست یا اگزما می تواند واکنشی به مواد شیمیایی موجود در کفش، جوراب یا شوینده ها باشد. در درماتیت تماسی، پوست در اثر برخورد با یک ماده حساسیت زا دچار خارش، تورم و خشکی مفرط می شود که در صورت عدم شناسایی عامل محرک، به یک عارضه مزمن و دردناک تبدیل خواهد شد.

پسوریازیس یک بیماری خودایمنی است که باعث تولید بیش از حد سلول های پوستی و ایجاد پلاک های نقره ای رنگ و ضخیم می شود. این وضعیت در کف پا منجر به خارش شدید و ترک های عمیق پوستی می شود که راه رفتن را برای فرد دشوار کرده و نیازمند درمان های تخصصی ضدالتهابی است.

گاهی خارش در پاها هیچ منشأ پوستی ندارد و در واقع هشداری از سوی اندام های داخلی بدن برای وجود یک اختلال سیستمیک است.

بالا بودن قند خون به مرور زمان به اعصاب محیطی آسیب می زند که منجر به ایجاد حس خارش، سوزن سوزن شدن یا بی حسی در کف پا می شود. این خارش عصبی معمولاً با خشکی شدید پوست همراه است و به دلیل اختلال در خون رسانی، هرگونه زخم ناشی از خاراندن می تواند به عفونت های جدی تبدیل شود.

بیماری های کبد مانند سیروز یا انسداد مجاری صفراوی باعث تجمع نمک های صفراوی در زیر پوست می شوند که خارش شدیدی را در کف دست و پا ایجاد می کند. این نوع خارش معمولاً بدون بثورات پوستی ظاهر می شود و فرد احساس می کند خارش از لایه های عمقی تر پوست نشأت می گیرد.

زمانی که کلیه ها قادر به دفع سموم و مواد زائد از خون نباشند، غلظت اوره در بدن بالا رفته و باعث ایجاد خارش گسترده می شود. این خارش در بسیاری از بیماران کلیوی در ناحیه پاها شدت بیشتری دارد و معمولاً پس از دیالیز یا با کنترل رژیم غذایی کاهش می یابد.

افزایش شدت خارش کف پا در ساعات پایانی شب می تواند ناشی از تغییرات طبیعی ریتم شبانه روزی بدن باشد. در هنگام شب، دمای بدن و جریان خون در سطح پوست افزایش می یابد که این موضوع می تواند حساسیت پایانه های عصبی را بیشتر کرده و حس خارش را تقویت کند. همچنین، سطح کورتیکواستروییدهای طبیعی بدن که خاصیت ضدالتهابی دارند، در شب به حداقل می رسد.

از سوی دیگر، در سکوت و آرامش شب، تمرکز فرد بر محرک های فیزیکی بیشتر می شود و خارش هایی که در طول روز به دلیل فعالیت های مختلف نادیده گرفته می شدند، آزاردهنده تر به نظر می رسند. این وضعیت ممکن است باعث بی خوابی و کاهش کیفیت زندگی شود که در درازمدت سیستم ایمنی را ضعیف می کند.

برخی عوامل محیطی مانند حساسیت به جنس ملحفه یا گرمای بیش از حد اتاق خواب نیز در تشدید این وضعیت نقش دارند. اگر خارش شبانه با تعریق بیش از حد همراه باشد، ممکن است نشانه ای از اختلالات هورمونی یا در موارد نادر، بیماری های جدی تر باشد که بررسی پزشک متخصص را می طلبد.

تغییرات هورمونی و بیوشیمیایی در دوران بارداری می تواند حساسیت پوست را افزایش داده و باعث خارش در نواحی مختلف بدن از جمله کف پا شود.

در طب سنتی، خارش بدن به ویژه در اتمای بدن، نشانه ای از غلبه یک مزاج خاص یا تجمع اخلاط غیرطبیعی در خون تلقی می شود.

اگرچه خارش پا معمولاً نگران کننده نیست، اما در صورت همراه بودن با علائم سیستمیک، باید فوراً به پزشک مراجعه کرد تا از بروز خطرات جدی پیشگیری شود.