در روزهایی که سایه نااطمینانی و اضطراب بر زندگی روزمره مردم سنگینی می کند، مدرسه -به عنوان یکی از امن ترین فضاهای اجتماعی برای کودکان- برای برخی خانواده ها دیگر آن پناه همیشگی نیست. پس از موج تازه اعتراضات، سخت گیری ها و افزایش محدودیت ها و گسترش نگرانی ها درباره احتمال درگیری های خارجی، بخشی از والدین با پرسشی جدی روبه رو شده اند: آیا فرستادن فرزندشان به مدرسه هنوز تصمیمی امن است؟

به گزارش شرق، در هفته های اخیر، زمزمه هایی از کاهش حضور دانش آموزان در برخی مدارس شنیده می شود؛ خانواده هایی که از ترس ناامنی یا حتی وقوع حمله ای ناگهانی، ترجیح داده اند فرزندانشان را در خانه نگه دارند؛ تصمیمی که اگرچه از سر محافظت و نگرانی گرفته می شود، اما پیامدهای آموزشی، روانی و اجتماعی گسترده ای برای کودکان و آینده آن ها دارد. نبود آمار رسمی درباره میزان این غیبت ها، تصویر روشنی از ابعاد این پدیده به دست نمی دهد.

با این حال، روایت های میدانی و گفت وگو با والدین، معلمان و کارشناسان نشان می دهد که ترس و بی اعتمادی درباره امنیت فضاهای آموزشی، به یکی از دغدغه های جدی این روزهای خانواده ها تبدیل شده است.

چند روزی می شود که پسرم را به مدرسه نمی فرستیم. بیشتر به خاطر نگرانی مادرش است. مدام می گوید اگر جنگی بشود یا حمله ای اتفاق بیفتد، جان بچه مان چه می شود؟ ؛ این را پدر یک دانش آموز کلاس هشتمی ساکن قرچک می گوید.

او توضیح می دهد که مدرسه فرزندش، یکی از مدارس قدیمی منطقه است؛ مدرسه ای که از سال ها پیش پناهگاهی در زیرزمین داشته، اما با گذشت زمان و افزایش جمعیت دانش آموزی، بدون توسعه متناسب زیرساخت ها، گسترش یافته است: مدرسه را بزرگ تر کرده اند، تعداد دانش آموزان خیلی بیشتر شده، اما پناهگاه همان است که بوده. اگر واقعا اتفاقی بیفتد، بچه ها اصلا جا نمی شوند. معلوم نیست چه بلایی بر سر فرزندان مان می آید .

به گفته این پدر، نگرانی خانواده ها در روزهایی که فضای عمومی جامعه ملتهب تر می شود، شدت می گیرد؛ به ویژه در دوره هایی که شایعات یا اخبار غیررسمی درباره احتمال حمله یا درگیری در شبکه های اجتماعی دست به دست می شود.

این نگرانی ها، به تدریج به نوعی عادی سازی غیبت دانش آموزان منجر شده است. مادر یکی از دانش آموزان دوره متوسطه اول هم می گوید: اوایل، حتی وقتی اینترنت قطع بود یا تازه وصل شده بود، معلمان در شبکه شاد حضور و غیاب می کردند. معلوم بود چه کسی سر کلاس هست و چه کسی نیست. اما حالا دیگر حتی آن هم نیست. انگار اصلا مهم نیست بچه در کلاس حضور دارد یا نه .

او در ادامه به نکته دیگری اشاره می کند که به گفته فرزندش، این روزها فضای کلاس ها را پیچیده تر کرده است؛ تلاش معلمان برای فشرده سازی برنامه درسی: بچه ام می گوید معلم ها این روزها خیلی درس می دهند. حجم مطالب زیاد شده است. انگار می خواهند هر طور شده تا آخر سال همه سرفصل ها را تمام کنند، که اگر هر اتفاقی افتاد، بگویند درس را داده ایم .

به گفته این مادر، این شتاب زدگی آموزشی، فشار مضاعفی بر دانش آموزان وارد کرده است؛ دانش آموزانی که هم زمان با اضطراب های بیرونی، باید با حجم فزاینده تکالیف و امتحان ها هم کنار بیایند؛ هم استرس دارد، هم عقب افتادگی، هم تکلیف زیاد. بچه واقعا تحت فشار است .

پیامد این وضعیت، تنها محدود به غیبت از کلاس نیست. او می گوید فرزندش نیز به مرور دچار نوعی بی تفاوتی درباره مدرسه شده است: بچه، خودش هم دیگر انگیزه ای ندارد. وقتی می بیند کلاس ها مرتب تعطیل می شود، درس ها نصفه ونیمه است، کم کم بی تفاوت می شود .

این مادر تأکید می کند که در چنین شرایطی، خانواده ها ناچارند میان آموزش و امنیت، یکی را انتخاب کنند؛ انتخابی که به گفته او، برای بسیاری از والدین روشن است: الان اولویت ما حفظ جان بچه مان است، درسش اگر عقب بیفتد، شاید جبران شود، اما جانش که برنمی گردد .

او می گوید این تصمیم، محدود به خانواده آن ها نیست و در محله شان به پدیده ای فراگیر تبدیل شده است: در محله ما، خیلی ها بچه های شان را به مدرسه نمی فرستند. با هم صحبت می کنیم، می بینیم تقریبا همه همین نگرانی را دارند .

این وضعیت در حالی ادامه دارد که به گفته این مادر، سال تحصیلی جاری نیز از ابتدا با اختلال های متعدد همراه بوده است؛ از تعطیلی های مکرر تا آموزش مجازی کم کیفیت و نبود ثبات آموزشی: از اول سال، تعداد روزهایی که بچه ها واقعا درست وحسابی درس خوانده اند، خیلی کم بوده. یا تعطیل بوده، یا مجازی بی کیفیت، یا کلاس نصفه برگزار شده است. الان هم که این ترس ها اضافه شده. طبیعی است که بچه ها افت تحصیلی شدید داشته باشند .

نگرانی هایی از این دست، فقط محدود به حاشیه شهر نیست. در مرکز تهران نیز خانواده هایی هستند که با همان اضطراب و تردید، هر روز میان فرستادن یا نفرستادن فرزندشان به مدرسه مردد می مانند. مادر یکی از دانش آموزان دوره متوسطه اول می گوید که در شرایط فعلی، آموزش دیگر در صدر اولویت هایش قرار ندارد: الان واقعا اولویتم درس خواندن بچه نیست، حفظ جانش است. تمام مدتی که مدرسه است، من نگرانم. ترجیح می دهم جلوی چشم خودم باشد. اگر خدای نکرده اتفاقی افتاد، حداقل کنار خانواده و پیش ماست .

او تأکید می کند که حضور فرزندش در مدرسه، به جای آرامش، برایش به منبع دائمی اضطراب تبدیل شده است؛ اضطرابی که با هر خبر، شایعه یا تنش تازه، تشدید می شود: وقتی مدرسه می رود، ذهنم آرام نمی گیرد. مدام فکر می کنم اگر اتفاقی بیفتد چه؟ اگر درگیری شود چه؟ اگر حمله شود چه؟ این نگرانی لحظه ای رهایم نمی کند . به گفته او، بسیاری از والدین اطرافش نیز شرایط مشابهی دارند و ترجیح می دهند فرزندان شان را تا حد امکان در خانه نگه دارند.

در کنار نگرانی های والدین، روایت دانش آموزان نیز تصویر دیگری از بحران آموزش در این روزها ترسیم می کند. دختر این خانواده که در مقطع متوسطه اول تحصیل می کند، نگاه انتقادی تری به مدرسه دارد و به شرق می گوید: واقعیتش این است که رفتن یا نرفتن ما به مدرسه خیلی فرق نمی کند. نظام آموزشی آن قدر ضعیف شده و خیلی از معلم ها آن قدر بی کیفیت درس می دهند که حضور ما تأثیر خاصی ندارد .

او می گوید مدرسه بیش از آنکه فضایی برای یادگیری باشد، به محلی برای گذران وقت تبدیل شده است: تنها حسنش این است که دوستانمان را می بینیم و کمی سرگرم می شویم، وگرنه از نظر درسی خیلی کمکی به ما نمی کند .

این دانش آموز، بی تفاوتی مدرسه نسبت به حضور دانش آموزان را نیز نشانه ای از همین وضعیت می داند: حتی دوران اعتکاف، مدرسه گفت بروید توی سامانه ثبت کنید که اعتکاف هستید، ما کاری نداریم واقعا رفتید یا نه. یعنی مهم نبود حضور داریم یا نداریم. خودشان هم ترجیح می دهند خیلی پیگیر نباشند . به باور او، این رویکرد باعث شده دانش آموزان نیز نسبت به مدرسه احساس تعلق و مسئولیت نداشته باشند.

این دانش آموز می گوید نگرانی، اگرچه وجود دارد، اما به تدریج به بخشی عادی از زندگی آن ها تبدیل شده است. با این حال، تأثیر این فضای ناامن، فقط به اضطراب روزمره محدود نمانده و بر آینده تحصیلی او نیز سایه انداخته است. او می گوید با وجود نزدیک شدن به زمان انتخاب رشته، هنوز هیچ تصویر روشنی از مسیر تحصیلی اش ندارد: باید انتخاب رشته کنم، اما واقعا نمی دانم چه کار کنم. مدرسه چیزی به من یاد نداده که بفهمم به چه چیزی علاقه دارم. نه مهارتی، نه راهنمایی درست، نه انگیزه ای .

به گفته او، نظام آموزشی نتوانسته بستری برای کشف استعدادها و شکل گیری هدف فراهم کند: هیچ انگیزه خاصی برای ادامه تحصیل ندارم. اگر اصرار خانواده نبود، شاید اصلا ادامه نمی دادم. برای خودم دیگر خیلی فرقی نمی کند .

مادرش نیز با شنیدن این حرف ها، نگرانی دیگری را به دغدغه هایش اضافه می کند: نگرانی از نسلی که در میان ناامنی، بی ثباتی و آموزش فرسوده، بدون چشم انداز روشن بزرگ می شود.

روایت معلمان نیز بی شباهت با آنچه خانواده ها و دانش آموزان می گویند نیست. علی، معلم پایه دوازدهم در کرج، از کاهش محسوس حضور دانش آموزان در کلاس ها خبر می دهد.

به گفته او، در ماه های اخیر به دلایل مختلف، از جمله تعطیلی های مکرر، آلودگی هوا و مشکلات معیشتی، رغبت دانش آموزان برای آمدن به مدرسه کاهش یافته است: از ابتدای آذر تا پایان دی ماه، به دلیل آلودگی هوا تعطیلی ها بسیار زیاد بود و عملا نزدیک به دو ماه از برنامه درسی عقب افتادیم. در کلاسی که 18 دانش آموز دارد، معمولا فقط پنج تا شش نفر حاضر می شوند .

به گفته این معلم، بسیاری از دانش آموزان رشته مکانیک برای تأمین هزینه های زندگی مشغول کار هستند و برخی دیگر نیز به دلیل بیماری یا بی انگیزگی از حضور در مدرسه خودداری می کنند.

علی با اشاره به پیگیری های مدرسه می گوید: مدرسه مرتب با اولیا تماس می گیرد و غیبت ها را اعلام می کند، اما تأثیر چندانی ندارد. با اینکه دانش آموزان پایه دوازدهم برای گرفتن دیپلم نیاز به حضور در کلاس دارند، باز هم بسیاری از آن ها انگیزه ای برای آمدن ندارند .

در خاطره جمعی خانواده ها و دانش آموزان هنوز زنده است که در آذر و زمستان 1401، موجی از مسمومیت های سریالی مدارس سراسر ایران را درگیر کرد؛ حادثه ای که باعث شد شمار زیادی از دانش آموزان به بیمارستان مراجعه کنند و نگرانی گسترده ای میان والدین ایجاد شود و به سرعت دامنه آن به حداکثر 25 استان کشور کشیده شد. اما علت دقیق این حوادث هیچ گاه به طور قطعی و روشن اعلام نشد. پس از تشکیل کمیته حقیقت یاب، در نهایت وزارت اطلاعات با انتشار بیانیه ای در اردیبهشت 1402، این مسئله را ناشی از استفاده از بمبک بدبو ، بازیگوشی و تمارض و شیطنت و غرض اعلام کرد.

اگرچه آن دوره با بحران کنونی متفاوت است، اما همان تجربه آن دوره، نوعی خاطره اضطراب آور و بی اعتمادی را در ذهن خانواده ها برجای گذاشته که به طور ناخودآگاه نگرانی آن ها را نسبت به سلامت و امنیت فرزندانشان تشدید می کند.

برای پیگیری وضعیت غیبت دانش آموزان در روزهای اخیر، با وزارت آموزش و پرورش تماس گرفت و پاسخ دریافت کرد که مطابق گفته های علی فرهادی، سخنگوی وزارتخانه در نشست خبری روز 14 بهمن: حضور منظم دانش آموزان در کلاس ها اولویت اصلی است و سلامت آن ها خط قرمز تصمیم گیری هاست. تعطیلی یا آموزش غیرحضوری مدارس تنها با نظر استانداران و در چارچوب قوانین اجرایی کشور امکان پذیر است و آموزش غیرحضوری برای دوره ابتدایی فقط می تواند به صورت طراحی شده و تحت نظارت مناسب به کار رود، اما هدف اصلی حفظ تربیت و آموزش حضوری است .

فرهادی همچنین تأکید کرد: سلامت و تربیت دانش آموزان در رأس تصمیم گیری ها قرار دارد، تعطیلی گسترده آخرین گزینه است و استانداران و رؤسای شورای آموزش و پرورش استانی مسئول تصمیم گیری درباره حضور یا غیرحضوری بودن مدارس هستند .

ناگفته پیداست که تعطیلی های مکرر مدارس، آموزش غیرحضوری کوتاه مدت و غیبت های داوطلبانه خانواده ها، تأثیر مستقیم بر کیفیت یادگیری دانش آموزان داشته است. بررسی ها نشان می دهد در سال های اخیر، علاوه بر چالش های کیفیت آموزشی، نوسان حضور دانش آموزان باعث افت محسوس تحصیلی شده است. به گفته حجت الله بنیادی، پژوهشگر نظام آموزشی و استاد دانشگاه، بررسی نمرات امتحانات نهایی خرداد 1404 نشان می دهد اختلاف معدل دانش آموزان میان مناطق آموزشی، نابرابری شدید آموزش را نمایان کرده است.

او در گفت وگو با ایسنا گفته دانش آموزان شهرستان میرجاوه در استان سیستان وبلوچستان با معدل 5.26، در مقایسه با دانش آموزان منطقه 6 شهر تهران با معدل 14.84، اختلافی نزدیک به 9.5 نمره دارند. همچنین دانش آموزان رشته ریاضی -فیزیک شهرستان دلگان در همان استان با معدل 3.19 حدود 12 نمره کمتر از همتایان تهرانی خود هستند. در استان کرمان نیز، دانش آموزان شهرستان جازموریان با معدل 5.12، نزدیک به 7.5 نمره پایین تر از دانش آموزان شهرستان ماهان با معدل 12.57 قرار دارند. او تأکید می کند که این تفاوت ها نه به دلیل تفاوت استعداد، بلکه به دلیل کیفیت پایین آموزش و تعطیلی های مکرر مدارس است و شکاف آموزشی را عمیق تر کرده است.

همچنین هشتم بهمن رضوان حکیم زاده، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش، مجموع بازماندگان از تحصیل دوره ابتدایی را 161 هزار نفر اعلام کرد و البته یادآور شد نسبت به سال گذشته کاهش قابل توجهی دارد. هم زمان با این شواهد میدانی، گزارش معاونت راهبردی ریاست جمهوری در زمستان سال گذشته با عنوان طفیلی انگاری مدرسه در نظام حکمرانی کشور نیز از وضعیت نگران کننده آموزش در ایران خبر می دهد. براساس داده های این گزارش و نتایج آزمون های بین المللی تیمز و پرلز، بیش از 70 درصد دانش آموزان ایرانی عملکردی پایین تر از میانگین جهانی دارند و از هر 10 دانش آموز، چهار نفر به حداقل سطح یادگیری نرسیده اند؛ آماری که از فقر یادگیری و افت کیفی گسترده در نظام آموزشی حکایت دارد.