وقتی صحبت از هوانوردی رزمی مدرن می شود، یکی از پرسش هایی که بیشترین توجه را جلب می کند، رقابت میان بویینگ و لاکهید مارتین است. هر دو شرکت از ستون های اصلی سیستم صنعتی-دفاعی ایالات متحده به شمار می روند و هر دو، هواپیماهایی را طراحی کرده اند که دوره های بزرگی از نبرد هوایی را تعریف کرده اند. با این حال، در دنیای امروز که پنهان کاری، یکپارچگی حسگرها و تداوم تولید اهمیت بیشتری نسبت به اعتبار تاریخی دارد، پرسش اصلی بسیار مشخص تر می شود: کدام یک از این دو غول صنعت هوافضا در حال حاضر جنگنده های بیشتری تولید می کند؟

این مقاله با استفاده از اطلاعات منتشرشده در منابع رسمی شرکتی، تاریخ هوانوردی نظامی بویینگ و لاکهید مارتین را بررسی می کند. همچنین توضیح داده می شود که ادغام بویینگ با مک‎دانل داگلاس در سال 1997 چگونه سبد جنگنده های این شرکت را متحول کرد، لاکهید مارتین چگونه بر قدرت هوایی تاکتیکی مسلط شد و مهم تر از همه، این دو شرکت امروز بر اساس تنها جنگنده های فعال و در حال تولید چه شرایطی دارند. در پایان، پاسخ این سوال روشن می شود، اما دلایل آن بسیار پیچیده تر از یک مقایسه ساده عددی است.

پاسخ کوتاه این است که لاکهید مارتین در حال حاضر جنگنده های بسیار بیشتری نسبت به بویینگ تولید می کند. این برتری تولید تقریباً به طور کامل به یک هواپیما وابسته است: F-35 Lightning II. این جنگنده چندمنظوره نسل پنجم، تنها هواپیمای نسل خود است که برای ایالات متحده و اکثر متحدانش در مقیاس گسترده تولید می شود. برنامه F-35 در مقیاسی فعالیت می کند که هیچ برنامه مدرن دیگری در هوانوردی رزمی با آن قابل مقایسه نیست و تولید سالانه آن به جای ده ها فروند، به صدها فروند می رسد.

بویینگ همچنان یک تولیدکننده فعال جنگنده به شمار می رود، اما در مقیاسی بسیار محدودتر نسبت به رقیب اصلی خود. تمرکز تولید فعلی این شرکت بر F/A-18E/F Super Hornet، هواپیمای مخصوص جنگ الکترونیک EA-18G Growler و F-15EX Eagle II است. این هواپیماها از نظر توان رزمی بسیار پیشرفته و در میدان نبرد اثبات شده اند و همچنان نقش های حیاتی در ارتش ایالات متحده ایفا می کنند، اما تعداد تولید سالانه آن ها نسبتاً محدود بوده و بیشتر به مأموریت های خاص وابسته اند تا برنامه های جایگزینی گسترده و چندملیتی. در مارس 2025، نیروی هوایی ایالات متحده اعلام کرد که بویینگ مسئول ساخت جنگنده برتری هوایی نسل بعدی خود (NGAD)، یعنی F-47 پنهان کار نسل ششمی خواهد بود که یک پیروزی راهبردی مهم به شمار می آید، هرچند هنوز به حجم تولید قابل توجه در کوتاه مدت منجر نمی شود.

برای دهه ها، بویینگ از طریق ادغام با مک دانل داگلاس، کنترل برخی از موفق ترین برنامه های جنگنده تاریخ، از جمله خانواده های F-15 و F/A-18، را در اختیار داشت. با این حال، تغییر اولویت های دفاعی ایالات متحده به سمت پنهان کاری و جنگ شبکه محور، همراه با موفقیت لاکهید مارتین در بدست آوردن پروژه های کلیدی پنتاگون مانند برنامه Joint Strike Fighter، چشم انداز جنگنده ها را به طور اساسی دگرگون کرده است. در نتیجه، اگرچه بویینگ همچنان نقش مهمی در آینده نبرد هوایی دارد، اما لاکهید مارتین در حال حاضر از نظر اعداد و ارقام تولید جنگنده ها برتری کاملی دارد.

داستان هوانوردی نظامی بویینگ بیش از یک قرن قدمت دارد. بر اساس تاریخچه رسمی، این شرکت از دوران جنگ جهانی اول به تولید هواپیماهای نظامی پرداخت. بویینگ نخستین هواپیمای تعقیب تک باله تمام فلزی آمریکا را تولید کرد. شهرت این شرکت اما عمدتاً در جنگ جهانی دوم شکل گرفت؛ زمانی که بمب افکن هایی مانند B-17 Flying Fortress و B-29 Superfortress به نماد قدرت صنعتی ایالات متحده تبدیل شدند.

در دوران جنگ سرد، بویینگ جایگاه خود را به عنوان یک قدرت راهبردی در هوانوردی تثبیت کرد. هواپیمای B-52 Stratofortress که نخستین پروازش در سال 1952 انجام شد و هنوز هم در خدمت است، نمونه ای روشن از توان این شرکت در ساخت هواپیماهای نظامی سنگین و دوربرد به شمار می رود. همچنین بویینگ با هواپیماهایی مانند KC-135 و KC-46 Pegasus به یکی از بازیگران اصلی در حوزه سوخت رسانی هوایی تبدیل شد. اما نقطه عطف واقعی برای این کمپانی در سال 1997 رقم خورد؛ زمانی که در یک معامله تاریخی، با مک دانل داگلاس ادغام شد، معامله ای که صنعت هوافضای جهان را به شکلی اساسی بازتعریف کرد.

علاوه بر خود برنامه های هواپیما، بویینگ از طریق این ادغام به تخصص های مهندسی، مالکیت فکری، شبکه های تأمین کنندگان و روابط صادراتی نیز دست یافت. از نظر عملی، بویینگ تمام میراث جنگنده ای مک دانل داگلاس را به ارث برد. برنامه F/A-18 به خط مقدم جنگنده های بویینگ تبدیل شد و F-15 نیز تحت مدیریت این شرکت به مسیر خود به عنوان یکی از محبوب ترین و بهترین جنگنده های غیرپنهان کار جهان ادامه داد.

با این حال، با وجود این میراث، سبد جنگنده های بویینگ به تدریج محدودتر شد. هواپیماهای قدیمی بازنشسته شدند، طراحی های کاملاً جدید و از صفرِ جنگنده به مرحله اجرا نرسیدند و تمرکز بویینگ بیش از پیش به سمت ارتقا، پشتیبانی و نسخه های مشتق شده رفت، نه ساخت جنگنده های کاملاً جدید و انقلابی.

ارتقاهای پیوسته، موتورهای جدید و رادارهای مدرن باعث شده اند B-52 Stratofortress در مسیری قرار بگیرد که به نخستین هواپیمای جت تاریخ تبدیل شود که به عمر 100 سال می رسد.

برتری لاکهید مارتین در هوانوردی جنگنده ای ریشه در تاریخچه شرکتی کاملاً متفاوتی دارد. شجره نامه جنگنده های این شرکت از Lockheed Aircraft Corporation آغاز می شود؛ شرکتی که در جنگ جهانی دوم هواپیماهای رزمی مشهوری مانند P-38 Lightning را تولید کرد که یک جنگنده دوموتوره دوربرد بود که در چندین جبهه نقش تعیین کننده ای ایفا کرد.

لاکهید در دوران آغازین عصر جت، خیلی زود به نامی مترادف با طراحی پیشرفته جنگنده تبدیل شد. این شرکت F-80 Shooting Star، نخستین جنگنده جت عملیاتی آمریکا را معرفی کرد و پس از آن F-104 Starfighter را ساخت که رهگیری پرسرعت بود و در ناتو و بسیاری از نیروهای هوایی متحد وارد خدمت شد. این هواپیماها جایگاه لاکهید را به عنوان پیشتاز هوانوردی نظامی با عملکرد بالا، مدت ها پیش از ظهور فناوری پنهان کاری، تثبیت کردند.

در سال 1993، لاکهید پس از خرید بخش Fort Worth شرکت General Dynamics، مسئولیت برنامه F-16 Fighting Falcon را بر عهده گرفت و خطوط تولید، زنجیره تأمین جهانی و روابط صادراتی این برنامه را به ارث برد. این جنگنده در ادامه به یکی از موفق ترین جنگنده های تاریخ تبدیل شد؛ به طوری که بیش از 4,600 فروند از آن ساخته شد و ده ها کشور در سراسر جهان از آن استفاده می کنند.

تشکیل شرکت لاکهید مارتین در سال 1995، از طریق ادغام Lockheed Corporation و Martin Marietta، این موقعیت را بیش از پیش تقویت کرد. شرکت جدید، تخصص در پنهان کاری، آویونیک پیشرفته و روابط عمیق با پنتاگون را در هم آمیخت و زمینه را برای مهم ترین پیروزی خود فراهم ساخت.

وقتی فقط جنگنده های فعال و در حال تولید را مقایسه کنیم، تفاوت میان بویینگ و لاکهید مارتین بسیار آشکار می شود. تولید F-35 توسط لاکهید مارتین از نظر تعداد در صدر قرار دارد؛ جنگنده ای با سه نسخه مختلف برای نیروی هوایی، تفنگداران دریایی و نیروی دریایی ایالات متحده، به همراه فهرستی رو به گسترش از شرکای بین المللی. مونتاژ نهایی این هواپیما عمدتاً در کارخانه فورت وورث، ایالت تگزاس انجام می شود و خطوط مونتاژ و تحویل دیگری نیز در ایتالیا و ژاپن برای پشتیبانی از تحویل به متحدان فعال هستند. این برنامه پس از بیش از یک دهه تولید اولیه با نرخ پایین (LRIP)، در اوایل دهه 2020 وارد مرحله تولید با نرخ کامل شد و به تدریج ظرفیت خود را افزایش داد.

تا میانه دهه 2020، تولید سالانه F-35 به رکوردهای جدیدی رسید و تنها در سال 2025، 191 فروند از آن تحویل داده شد؛ نرخی که پنج برابر سریع تر از هر جنگنده دیگری است و نزدیک به 1,300 فروند از این هواپیما را در خدمت عملیاتی جهانی نگه می دارد. هواپیماها در قالب لات های تولید سالانه تحویل می شوند و هر لات شامل به روزرسانی های تدریجی سخت افزاری و نرم افزاری است؛ به این معنا که جنگنده هایی که امروز از خط تولید خارج می شوند، به طور محسوسی توانمندتر از نمونه های اولیه هستند.

تولید جنگنده های بویینگ، با وجود پیشرفت فناورانه بالا، در مقیاسی کاملاً متفاوت انجام می شود. خطوط تولید F/A-18E/F Super Hornet و EA-18G Growler اکنون با نرخ سالانه پایینی فعالیت می کنند تا نیازهای ناوگان موجود و تعهدات باقی مانده نیروی دریایی آمریکا و مشتریان صادراتی را پوشش دهند، نه برای پشتیبانی از گسترش گسترده نیروها.

خرید سالانه این هواپیماها نسبت به اوج تولید در دهه 2000 و اوایل دهه 2010 به طور قابل توجهی کاهش یافته است؛ کاهشی که بازتاب افت تقاضا برای ساخت هواپیماهای جدید است، نه کمبود توانمندی فنی.

در همین حال، F-15EX Eagle II در قالب بسته های نسبتاً کوچک و مشخص خریداری می شود تا جایگزین فروندهای سالخورده F-15C/D در ناوگان نیروی هوایی ایالات متحده شود. این خریدها بر استقرار سریع و حفظ تداوم توان برتری هوایی تمرکز دارند، اما شامل تدارکات پایدار و پرحجم نیستند؛ ویژگی که معمولاً به یک برنامه اصلی جنگنده چندمنظوره تعلق دارد.

حتی اگر تولید Super Hornet، Growler و F-15EX با هم جمع زده شود، مجموع خروجی سالانه جنگنده های بویینگ همچنان به مراتب کمتر از تولید جنگنده F-35 است. این اختلاف نشان می دهد که مدل تولید تک پلتفرمی و پُرحجم لاکهید مارتین در حال حاضر بر چشم انداز تولید جنگنده ها سلطه دارد، در حالی که تولید بویینگ بیشتر بر اساس نیازهای جایگزینی هدفمند و مأموریت محور شکل گرفته است، نه نوسازی گسترده کل ناوگان.

حجم تولید به تنهایی معادل ارزش کلی نظامی نیست. جنگنده های بویینگ، به ویژه F-15EX، قابلیت هایی ارائه می دهند که حتی F-35 نیز نمی تواند به طور کامل جایگزین آن ها شود. F-15EX قادر است تا 29٬500 کیلوگرم مهمات خارجی را روی 12 نقطه اتصال حمل کند؛ از جمله موشک های دوربرد هوا به هوا و هوا به زمین. این ویژگی، آن را به پلتفرمی بسیار انعطاف پذیر برای حملات اشباعی، دفاع از سرزمین اصلی و پشتیبانی از متحدان تبدیل می کند.

به همین ترتیب، F/A-18E/F Super Hornet و EA-18G Growler قابلیت های حمله و جنگ الکترونیک مبتنی بر ناو هواپیمابر را فراهم می کنند که برای عملیات نیروی دریایی آمریکا حیاتی است؛ قابلیت هایی که مکمل جنگنده های پنهان کار هستند، نه رقیب مستقیم آن ها. این هواپیماها احتمالاً برای دهه ها همچنان عناصر پشتیبان ضروری قدرت هوایی آمریکا و متحدانش باقی خواهند ماند، حتی در شرایطی که برنامه های متمرکز بر پنهان کاری تیتر رسانه ها را به خود اختصاص می دهند.

در عین حال، اتکای لاکهید مارتین به یک پلتفرم جنگنده واحد، ریسک های قابل اندازه گیری به همراه دارد. برنامه F-35 در گذشته با چالش های فنی مواجه بوده است؛ از جمله تأخیر در یکپارچه سازی نرم افزار، مشکلات ساختاری و افزایش هزینه ها در بسته های اولیه تولید. همچنین عدم قطعیت های سیاسی و بودجه ای، مانند تغییر در خرید شرکای خارجی یا جابه جایی اولویت های بودجه ای وزارت دفاع آمریکا، می تواند بر سرعت تولید این جنگنده نسل پنجمی تأثیر بگذارد. از آنجا که خروجی جنگنده های لاکهید تقریباً به طور کامل بر F-35 متمرکز است، هر اختلال جدی می تواند اثر نامتناسبی بر کل حجم تولید جنگنده و تعهدات تحویل جهانی این شرکت داشته باشد. در مقابل، سبد دفاعی متنوع تر بویینگ به این شرکت حاشیه امنی در برابر ریسک وابستگی به یک برنامه واحد می دهد، هرچند تعداد جنگنده های تولیدی آن کمتر باقی می ماند.

با نگاهی به آینده، برنامه های نوظهوری مانند طرح NGAD نیروی هوایی آمریکا می توانند به طور کامل چشم انداز تولید جنگنده در این کشور را دگرگون کنند. هم بویینگ و هم لاکهید مارتین به شدت در طراحی های اولیه و کار روی نمونه های اولیه مشارکت دارند و اعطای یک قرارداد واحد می تواند برای دهه ها حجم تولید، رهبری فناورانه و راهبرد خرید پنتاگون را تغییر دهد.

برنامه NGAD بر ماژولار بودن، پنهان کاری و قابلیت های شبکه محور تأکید دارد و این امکان را فراهم می کند که به جای جایگزینی کامل خطوط فعلی جنگنده، مکمل آن ها باشد. با این حال، برنده نهایی این برنامه ممکن است تعیین کند کدام سازنده در دهه 2030 و پس از آن بر تولید جنگنده های رده بالا سلطه خواهد داشت. از این منظر، اعداد فعلی تولید تنها بخشی از داستان را روایت می کنند؛ جایگاه یابی راهبردی بلندمدت، تنوع برنامه ها و فناوری های نوظهور نیز نقش اساسی در شکل دهی به برتری آینده هوانوردی رزمی ایفا می کنند.

با بازگشت به پرسش اصلی، پاسخ روشن است: لاکهید مارتین در حال حاضر با فاصله ای قابل توجه، جنگنده های بیشتری نسبت به بویینگ تولید می کند. مقیاس بی رقیب تولید، پذیرش جهانی و اهمیت راهبردی F-35 Lightning II باعث شده است لاکهید مارتین در رأس سلسله مراتب تولید جنگنده های امروزی قرار بگیرد.

میراث جنگنده ای بویینگ که بخش عمده آن از طریق ادغام با مک دانل داگلاس به این شرکت منتقل شد، همچنان یکی از چشمگیرترین کارنامه ها در تاریخ هوانوردی به شمار می رود. با این حال، در شرایط کنونی، نقش بویینگ از تولید انبوه جنگنده ها به سمت قابلیت های تخصصی، پشتیبانی و نگهداری، و تولید گزینشی تغییر یافته است.

با این وجود، این رقابت هنوز به پایان نرسیده است. با نزدیک شدن جنگنده های نسل ششم از مرحله مفهومی به واقعیت، توازن قوا می تواند بار دیگر تغییر کند. اما در حال حاضر، وقتی صحبت از تولید جنگنده در عصر مدرن به میان می آید، لاکهید مارتین به وضوح پیشتاز این میدان است.