فرارو مذاکرات غیرمستقیم دو تیم دیپلماتیک جمهوری اسلامی و ایالات متحده که جمعه هفته گذشته در مسقط برگزار شد، از هر زاویه ای که بررسی شود، عنوان یک رویداد خاص سیاسی را به خود اختصاص می دهد که با مذاکرات پیشین تفاوت هایی جدی دارد. جنگ 12 روزه، اسنپ بک و حمایت علنی رییس جمهور آمریکا از اعتراضات ماه گذشته در ایران از جمله عوامل ایجاد این تفاوت هستند.

به گزارش فرارو، آنچه جمعه 17 بهمن در مسقط رخ داد، در نگاه اول یک رخداد دیپلماتیک کلاسیک است. دو کشور در حالت تخاصم یا تنش فزاینده، با میانجی گری یک کشور بی طرف که با هر دو طرف رابطه مستحکمی دارد، به صورت غیرمستقیم مذاکره کردند. اما آنچه بیرون اتاق مذاکرات رخ داد، در بعضی موارد مهم تر از اصل گفتگوها بود. شرایط پیچیده امروز شبیه چیدن مهره های سفید و سیاه روی صفحه شطرنج است. چون هنوز حرکتی آغاز نشده.

جمهوری اسلامی به صورت رسمی و در مقاطعی طی 22 سال گذشته، برای تثبیت حقوق هسته ای، رفع تحریم و ایجاد گشایش های اقتصادی پای میز مذاکره رفته است. اما در زیرمتن برخی از این بزنگاه های دیپلماتیک، نشانه هایی برای رفع تهدید نیز وجود دارد. مثلاً درباره مذاکرات محرمانه ایران و عمان در سال 1391 گفته می شود که نگرانی جدی از تاثیرگذاری تحریم های آمریکا و سازمان ملل بر اقتصاد و امنیت ایران وجود داشت به همین دلیل کانال مذکور شکل گرفت. این بار و در بهمن 1404 هم می توان پررنگ بودن رفع تهدید را در روند نوپای دیپلماتیک شکل گرفته در مسقط را ردگیری کرد.

آمریکا پیش از آن که مذاکره ای شکل بگیرد، سازوبرگ نظامی گسترده ای به منطقه آورد و روند انتقال تجهیزات سنگینش همچنان ادامه دارد. ترامپ ایران را به صورت مستقیم و غیرمستقیم تهدید می کند و فضای رسانه ای به خصوص رسانه های اسراییلی و آمریکایی، یک اتمسفر تهدیدآمیز را ترسیم کرده اند.

جرد کوشنر و ویتکاف هم همراه با برد کوپر فرمانده سنتکام، پس از مذاکره در مسقط از ناو آبراهام لینکلن بازدید کردند. کوپر هم به عنوان یک ژنرال برای اولین بار در مذاکرات با ایران حضور داشت. یک تحلیل این است که آمریکایی ها همچنان به دنبال فشار خارج از میز مذاکره برای امتیاز گرفتن در گفتگوها هستند. تاکتیکی که می تواند خود را از طریق افزایش اضطراب در داخل کشور و منطقه خود را نشان دهد.

در مقابل، عراقچی هم مبداء هواپیمای خود را طبس قرار داد که اشاره ای به ماجرای کشته شدن نیروهای دلتای آمریکا در این نقطه در اردیبهشت 59 بود. برخی رسانه های رسمی داخلی از چند روز قبل به ترتیب تصاویر پایگاه های آمریکایی در منطقه را بدون هیچ توضیح اضافه ای منتشر می کنند که ایران تهدید کرده آن ها را مورد هدف قرار می دهد. فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی از آمادگی و قرار داشتن دست روی ماشه صحبت می کنند و هشدار داده می شود که جنگ احتمالی، به مرزهای ایران محدود نمی ماند.

ترامپ روز 27 خرداد یعنی نیمه ابتدایی جنگ 12 روزه، به صراحت از تسلیم کامل ایران نوشت. ایران هم تاکید می کند امتیازی که از طریق جنگ هم گرفته نشد، در میز مذاکره داده نمی شود. مجموع تحرکات می تواند نشانه ای از این موضوع باشد که ایران قصد دارد روایت امکان تسلیم کامل بشکند اما از طریق دیپلماسی به عنوان ابزار، تهدید را تا حد ممکن عقب بزند. حتی مقامات ارشد نظامی کشور هم می گویند که اگر جنگی رخ دهد، می جنگیم اما دنبال جنگ نیستیم.

عنصر زمان شاید برای هر دو طرف تعیین کننده باشد. ترامپ اگرچه به این موضوع اشاره می کند که عجله ندارد اما به غیر از اشاره مستقیمش به این موضوع، دیگر اظهارنظرهایش نشان می دهد که رییس جمهور آمریکا به دنبال مشخص شدن نتیجه این پرونده است. نتیجه پرونده مذکور برای کارنامه سیاسی و بین المللی ترامپ، شعارهای او ذیل جنبش MAGA، ژست صلح طلبی، انتقاداتش از جنگ های عراق و افغانستان و انتخابات میان دوره ای کنگره (نوامبر 2026) تعیین کننده ارزیابی می شود. همانطور که اگر جنگی با ایران رخ دهد، اصل این رخداد و نتیجه آن، بر دولت ترامپ تاثیرگذار است. برخی تحلیلگران، حضور کوشنر داماد ترامپ کنار ویتکاف، یکی از نشانه های اهمیت این پرونده برای رییس جمهور آمریکاست. ترامپ دفعه قبل ضرب العجلی 60 روزه برای ایران مشخص کرد و در پایان آن، اسراییل به ایران حمله کرد. این بار اما از ضرب العجل به صورت علنی خبری نیست.

برخی منابع می گویند جمهوری اسلامی هم بر خلاف آنچه در رسانه های خارجی انعکاس داده می شود، به دنبال اتلاف وقت و خرید زمان نیست. چرا که شرایط داخلی و بحران اقتصادی که بخشی از آن به سیاست خارجی گره خورده، کشور را در شرایط خاصی قرار داده است. عراقچی هم صراحتاً گفت ما در مسقط اعلام کردیم اگر طرف مقابل جدیت دارد، تا هر وقت لازم باشد در محل مذاکره می مانیم. به رغم این که زمان بدون توجه به خاص بودن شرایط این مذاکرات با سرعت می گذرد، هنوز هیچ صاحب نظر و سیاستمداری، تحلیلی ناشی از نتایج مثبت برای این روند دیپلماتیک ارائه نکرده است. شاید این تعبیر علی هاشم، خبرنگار الجزیره از مذاکرات مسقط شبیه ترین توصیف از وضعیت حاضر باشد که آنچه در عمان رخ داد، بیشتر یک ظرفیت دیپلماتیک است تا خوش بینی به نتیجه.

آمریکا نه تنها پس از مذاکره در مسقط بخش دیگری از شبکه فروش نفت ایران را تحت تحریم قرار داد، بلکه ترامپ یک فرمان اجرایی برای وضع تعرفه های اضافی برای کشورهای واردکننده کالا و خدمات از ایران را هم امضا کرد. برخی تحلیل ها حاکی از آن است که آمریکایی ها نمی خواهند این ادراک در ایرانی ها به وجود بیاید که با مذاکرات هسته ای، اتفاق خاصی رخ داده یا فضای پیشین از بین رفته است.

حداقل دو مقام آمریکایی طی روزهای گذشته به این موضوع اشاره کردند که اعتراضات ایران نتیجه فشارهای اقتصادی و تحریم های ایالات متحده بود. اهرم فشار برای آن ها کارکرد سیاسی، امنیتی و اقتصادی دارد ضمن این که امیدوار به اثر دیپلماتیک آن نیز هستند. یکی از تفسیرهایی که درباره این شرایط وجود دارد، موضوع تمرکز بر اراده ایران و میزان تحمل فشار در عین پیگیری گشایش از مسیر دیپلماتیک است.

عباس عراقچی در اظهارات اخیرش و اسماعیل بقایی سخنگوی دستگاه دیپلماسی در حاشیه مذاکرات مسقط به این موضوع اشاره کردند که گفتگوهای منطقه برای منطقه است. این صحبت از آن جهت مطرح می شود که آمریکایی ها این بار هم سه گانه هسته ای، موشکی و منطقه ای را روی میز گذاشتند.

ایران روی هسته ای مذاکره می کند، موشک ها را ابزار دفاعی می داند اما می توان گفت که راه گفتگوهای منطقه ای با کشورهای منطقه را باز کرده است. ارتباطات تهران و کشورهای منطقه طی 4 سال گذشته نسبتاً به وضعیت تیره دهه 90 شرایط بهتری پیدا کرد و این می تواند بستری برای ارتباط با دولت ها به جای متحدان غیردولتی قرار بگیرد. کشورهای منطقه در فضای فعلی، نقشی مثبت تر نسبت به دوران مذاکرات هسته ای منتهی به برجام و پس از آن ایفا می کنند. ضمن این که تحولات پس از 7 اکتبر تغییرات زیادی در منطقه ایجاد کرد و کارشناسان می گویند آن ها نگران به هم خوردن توازن منطقه در برابر اسراییل هستند. رایزنی های تهران با کشورهای منطقه نیز در موضوع همکاری ها افزایش پیدا کرده است.