در سال 1305ق/1888م، ناصرالدین شاه او را به عنوان نخستین فرستاده ویژه و وزیرمختار ایران در واشنگتن منصوب کرد. او همراه هیأتی سه نفره... به نیویورک سفر کرد. آنان روز یکشنبه 30 سپتامبر 1888 [9 مهر 1267]، در اسکله خیابان 22 غربی منهتن پیاده شدند.

به گزارش خبرآنلاین، حاجی واشنگتن، لقبِ حسینقلی خان معتمدالوزاره (که بعدها صدرالسلطنه شد؛ زاده تهران 1265ق/1849م، درگذشته تهران 1316ش/1937م) نخستین سفیر ایران در ایالات متحده آمریکا (1889-1888) بود. او هفتمین پسرِ میرزا آقاخان نوری اعتمادالدوله، صدراعظمِ برکنارشده با رسوایی، بود و از همین رو سال های نوجوانی خود (1275 1281ق/1858 1864م) را در تبعید و دور از تهران گذراند. خانواده او تنها پس از درگذشت پدرش در قم اجازه یافتند به پایتخت بازگردند (اقبال، ص 414؛ شرف، صص 2-1)

حسینقلی فعالیت اداری خود را در وزارت خارجه (وزارت خارجه) زیر نظر سعیدخان آغاز کرد. در سال 1292ق/1874م، به عنوان مستوفی، ریاست مجلس تنظیمات حسنه در اصفهان را برعهده گرفت و سپس خدمت خود را در تهران در دفتر استیفا ادامه داد. او در سال 1295ق/1877م به حج رفت و از آن پس به لقب حاجی شناخته شد. در وزارت خارجه، پله پله ترقی کرد و به مقام معاون وزیر رسید. در سال 1302ق/1885م عنوان معتمدالوزاره را دریافت کرد و به عنوان کنسول کل ایران در هند عازم بمبیی شد.

در سال 1305ق/1888م، ناصرالدین شاه او را به عنوان نخستین فرستاده ویژه و وزیرمختار ایران در واشنگتن منصوب کرد. او همراه هیأتی سه نفره شامل دبلیو. دبلیو. تورنس (منشی)، میرزا محمودخان شیرازی (مترجم) و عبدالعلی خان آجودان باشی (همکار) به نیویورک سفر کرد. آنان روز یکشنبه 30 سپتامبر 1888 [9 مهر 1267]، در اسکله خیابان 22 غربی منهتن پیاده شدند و در هتل ویندسور اقامت گزیدند (نیویورک تایمز، 1 و 2 اکتبر 1888). سپس نیویورک را به مقصد واشنگتن دی سی ترک کردند و پس از ورود، به طور رسمی با توماس فرانسیس بایارد، وزیر امور خارجه ایالات متحده، دیدار نمودند. حسینقلی به همراه وی، در 3 اکتبر 1888 نامهٔ استوارنامه خود را در کاخ اجرایی به پرزیدنت گروور کلیولند تسلیم کرد (Records، ص. 1365؛ مجانی، 1996ب، ص. 59).

مأموریت او در ایالات متحده کمتر از یک سال کامل به طول انجامید، اما علت کوتاهی این دوره روشن نیست. ادعای اعتمادالسلطنه مبنی بر این که مقامات محلی حسینقلی خان را برکنار کرده اند، با اسناد منتشرشده از سوی وزارت امور خارجه ایران یا وزارت خارجه ایالات متحده تأیید نمی شود. سرزنش تند و طعنه آمیز اعتمادالسلطنه نسبت به حسینقلی خان (اعتمادالسلطنه، صص. 656، 661) که او را دیوانه می خوانَد، بیش از آن که مشاهده ای بی طرفانه باشد، بیانگر دشمنی شخصی است.

ادبیات ثانویه (برای نمونه، بامداد، رجال، ج 1، صص. 460-459) و به ویژه آثار غیرآکادمیک (مانند فیلم حاتمی) غالباً حاجی واشنگتن را شخصی متعصب، نالایق و به خصوص نامناسب برای مقام سفارت تصویر کرده اند؛ تصویری که با رجوع به منابع دست اول می توان آن را رد کرد. برای مثال، خبرنگار نیویورک تایمز که هنگام ورود او به نیویورک با وی مصاحبه کرد، تصریح نمود که ظاهرش آراسته بوده و هرچند تنها چند کلمه انگلیسی می دانسته، اما به زبان فرانسه تسلط کامل داشته است (نیویورک تایمز، 1 اکتبر 1888).

حاجی واشنگتن در گزارش ها و مکاتبات فراوان خود به ایران، گاه با جزییاتی بسیار دقیق، اطلاعاتی درباره نظام سیاسی و جامعه آمریکا ارائه می کرد (برای نمونه بنگرید به: قانون پرور، صص 243-240). او آشکارا بی اعتنایی آمریکاییان به اروپاییان را می ستود و آنان را مردمی هوشیار، باهوش، آگاه، مؤدب و ثروتمند می دانست. وی تأکید می کرد که همه کارگزاران و مقامات دولتی خدمتگزار مردم هستند؛ نکته ای ژرف و دقیق که منافع درباریان قاجار، ازجمله اعتمادالسلطنه، را به چالش می کشید. او حتی اصرار داشت که جوهر دین اسلام را می توان در ایالات متحده یافت (قانون پرور، ص. 242).

برخلاف آن چه پنداشته می شود، حاجی واشنگتن پس از بازگشت به ایران نه تنها از چشم نیفتاد، بلکه از شاه لقب ستایش آمیزِ صدرالسلطنه را دریافت کرد و چند سال بعد، در 1310ق/1891م، به ریاست وزارت فوائد عامه (وزارت امور عام المنفعه) منصوب شد.

با وجود ویژگی های شخصی خاص ــ ازجمله اشعار سبک سرانه اش ــ حاجی واشنگتن به گروه دیوان سالاران حرفه ای تعلق داشت که در اواخر دوره قاجار تثبیت شدند. پیوستن نهایی او به جنبش مشروطه (رجوع کنید؛ اقبال، ص. 415) به روشنی نشان می دهد که تعهد او، نه به عنوان یک درباری، بلکه به عنوان یک کارگزار اداری دولت، معطوف به پیشرفت ایران بوده است.

کتاب نامه

بامداد، رجال، جلد 1، صص. 460-459.

عباس اقبال، نخستین رابطه سیاسی بین ایران و آمریکا: مختصری از احوال میرزا سعیدخان وزیر خارجه ، در مجموعه مقالات عباس اقبال آشتیانی، به کوشش س. م. دبیرسیاقی، 1999، صص. 427-409.

اعتمادالسلطنه، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، به کوشش ایرج افشار، چاپ سوم، تهران، 2536 = 1356ش / 1977.

م. ر. قانون پرور، ایرانیان قرن نوزدهم در آمریکا ، در: التون ال. دنیل (ویراستار)، جامعه و فرهنگ در ایران قاجار، کاستا مسا، کالیفرنیا، 2002، صص. 248-239.

علی حاتمی، حاجی واشنگتن (فیلم سینمایی)، تهران، 1991.

ع. موجانی، بررسی مناسبات ایران و آمریکا: 1925-1851، تهران، 1375 ش.

همان، گزیده اسناد روابط ایران و آمریکا، 1851 1925، تهران، 1375ش.

آلن نِینز و یوناه الکساندر (ویراستاران)، ایالات متحده و ایران: تاریخ مستند، فردریک، مریلند، 1980.

اسناد مربوط به روابط خارجی ایالات متحده، تقدیم شده به کنگره همراه با پیام سالانه رییس جمهور، 3 دسامبر 1888، بخش دوم، شرکت کراوس ریپرینت، نیویورک، 1968 (اصل: واشنگتن، چاپخانه دولتی، 1889)، شماره 2627 در مجموعه مسلسل.

شرف، شماره 60، رجب 1305 / مارس آوریل 1888، ص. 1.

آبراهام یسلِسون، روابط دیپلماتیک ایالات متحده و ایران، 1921-1883، نیوبرانزویک، نیوجرسی، 1956.