پنجاه و ششمین اجلاس مجمع جهانی اقتصاد از 19 تا 23 ژانویه 2026 (29 دی تا 3 بهمن 1404) در داووس سوییس برگزار شد. حدود 3000 نفر از 130 کشور، شامل 65 رییس دولت؛ عموم رهبران G7.1700 رییس شرکت های بزرگ جهان، ازجمله 100شرکت فناوری، در این اجلاس شرکت کردند.

تِم این اجلاس، فضایی برای گفت وگو انتخاب شده بود. حدود 200جلسه و میزگرد درباره موضوعات اقتصادی، مالی و فناوری گرفته تا صلح و ژئوپلیتیک، حقوق مدنی و وضعیت کره زمین برگزار شد.

این گردهمایی در شرایطی تشکیل شد که مفروضات گذشته پیرامون امنیت و حاکمیت مورد چالش قرار گرفته اند و نظمی جدید در عموم عرصه های حکمرانی در حال شکل گیری است.

این پرسش ها در اجلاس مطرح بود: چگونه در جهانی مملو از تناقض همکاری کنیم؟ چگونه منابع جدید رشد اقتصادی را تامین کنیم؟ چگونه بیشتر بر مهارت های شهروندان سرمایه گذاری کنیم؟ چگونه نوآوری را گسترش دهیم؟ و چگونه سعادت بشری را توأمان با کره زمین سالم تر و محافظت شده تر پیش بگیریم.

در بسیاری از سخنرانی ها، صحبت از کاهش سطح اعتماد در تبادلات جهانی و پیامدهای کوتاه مدت آن ها و موردی بودن تصمیم گیری ها و تحولات بود. (Transactianalism) در هیچ مقطعی در تاریخ به اندازه امروز، چالش ها و موضوعات در این حد به تفاهم و توافق و گفت وگو برای دستیابی به راه حل های نهایی نیاز نداشته اند. اگر در گذشته شرکت ها عمدتا باید به مدل ها و راهبردهای اقتصادی برای بنگاه های خود متمرکز می شدند، طبق دیدگاه های عموم شرکت کنندگان، بنگاه ها امروز باید یک متغیر ژئوپلیتیک را هم در محاسبات و برنامه ریزی های خود مدنظر قرار دهند. دیالوگ نه تنها با دوستان بلکه با مخالفان مورد تاکید بسیاری از رهبران بود.

به گفته رییس کمیسیون اروپا، جهان برای همیشه تغییر یافته است و ما هم باید تغییر کنیم. به هم آمیختگی متغیرها و عوامل به صورتی است که ژئواکونومی جایگزین ژئوپلیتیک شده است. به رغم شکاف ها و نااطمینانی ها، دیالوگ و علاقه به تفاهم و ره گیری روش های جدید نه تنها برای بقا، بلکه برای تداوم بخشیدن به تولید ثروت در میان عموم کشورهای شمال و جنوب مشاهده می شود.

برندگان جایزه نوبل در اقتصاد به کانونی بودن تبادل اقتصادی برای بهینه سازی و اهمیت دادن به مزیت نسبی در فرآیندهای تولید و نوآوری تاکید داشتند. به رغم بسیاری از مجهولات، جهان در حال رشد است. نوآوری های شگفت انگیز در حال شکوفایی هستند. نزدیک به یک میلیارد نفر در حال بهبود سطح مهارت های خود هستند. تقاضا برای کالا، خدمات، نرم افزار، دیجیتالی شدن اقتصاد، پروژه های مشترک، یادگیری، سفارش هواپیمای مسافری و ده ها امر مثبت دیگر در حال جریان است.

رهبران جهان، انتقال دانش و مهارت برای شهروندان از یک طرف و همکاری های گسترده با همسایگان و مراکز سرمایه و فناوری از طرف دیگر را تاکید کردند. ثروتمند شدن، مشارکت، نقش برتر و سلامتی زنان در میزگردها به شدت مورد توجه بود. سونامی هوش مصنوعی و اهمیت آن در حکمرانی، پیامدهای آن در اشتغال، مدیریت مدنی و حقوقی نرم افزارها و اثرات آن بر زندگی و اولویت های شهروندان از جمله مباحث جدی سال های آتی در جوامع و نظام های اقتصادی خواهد بود.

شاید مهم ترین موضوع داووس2026، روش های مهارت افزایی شهروندان برای مدیریت و انطباق با شرایط جدید اقتصادی و محیطی در جهان بود. به روز بودن، به هنگام بودن، روشمند بودن، مجهز بودن به فرهنگ دیجیتال و هوش مصنوعی، حس قوی یادگیری و حس پذیرش نوآوری از جمله فضاهای آموزشی هستند که بنگاه ها و دولت ها به آن ها توجه روزافزونی پیدا کرده اند (Reskilling and Upskilling).

ده ها بلکه صدها بار از سیاستمداران و بنگاه داران و فعالان مدنی شنیده شد که بزرگ ترین سرمایه، نیروی انسانی است. آماده شدن نیروی کار با چالش های دنیای جدید، آموزش و مهارت افزایی می طلبد. مجمع جهانی اقتصاد، ابتکاری تحت عنوان انقلاب مهارت افزایی (Reskilling Revolution Initiative) آغاز کرده است که 850میلیون نفر را در دنیا شامل خواهد شد.

هند طرحی تحت عنوان (Skills Accelerator) مهارت افزایی برای میلیون ها شهروند هندی را آغاز کرده است. برنامه ها حاکی از افزایش سطح مهارت ها برای 20میلیون نیروی کار توسط بنگاه های اقتصادی تا سال2030 است. آمریکا طرحی تحت عنوان (SmartStart USA) برای آماده کردن یک میلیون نفر نیروی کار به منظور تولید در زنجیره عرضه تا سال 2035 را به راه انداخته است.

عموم شرکت ها در جهان در بخش های هوش مصنوعی خود در پی به کارگیری نرم افزارهایی هستند که بهره وری پرسنل آن ها را چند برابر کند، فرآیند تولید را کارآمدتر کند، دقیق تر تصمیم بگیرند و توانمندی آن ها را در بازار کار و سرمایه به شدت افزایش دهد. آنچه در این چارچوب کلیدی است، همکاری در عرصه ها و زوایای مختلف صنعت هوش مصنوعی است.

پدیده ای به نام هوش مصنوعی کشوری یا ملی وجود ندارد. جهان، جهان تبادل است. اگر افراد و بنگاه ها و دولت ها در چرخه (Loop) جهانی نباشند، نمی توانند هم افزایی کنند و بیاموزند. دولت آمریکا با به راه اندازی شبکه ای از کشورها (آمریکا، انگلستان، هلند، سنگاپور، اسراییل، کره جنوبی و ژاپن)، مجموعه ای به نام Pax Silica تاسیس کرده است تا عموم فرآیندهای سخت افزاری، نرم افزاری و زنجیره عرضه را متمرکز کند.

جالب توجه اینکه کانادا، امارات و نماینده اتحادیه اروپا در ظرفیت ناظر در این شبکه هستند. گزارش مجمع جهانی اقتصاد تحت عنوان MINDS نشان می دهد که چگونه 20 بنگاه اقتصادی از هوش مصنوعی نهایت بهره برداری را در تولید و رقابت پذیری به مرحله اجرا رسانده اند. مجموعه ای تحت عنوان The Global Framework for Innovative and Trusted Digital Embassies تشکیل شده تا به طور روشمند و قانونی نه تنها از فرآورده های هوش مصنوعی استفاده شود، بلکه از پیامدهای مضر آن در جوامع نیز جلوگیری به عمل آورد.

پنج مرکز در قالب شبکه انقلاب صنعتی چهارم در انگلستان، هند، امارات و فرانسه به وجود آمده اند تا همکاری های بین المللی در پیوندهای هم گرایانه در هوش مصنوعی، انرژی، کشاورزی، نوآوری و امنیت سایبری را دوچندان کنند.

در این ارتباط پیش بینی می شود سرمایه گذاری برای انرژی پاک از سالانه 25میلیارد دلار به 100میلیارد دلار تا سال 2030 افزایش یابد. مجمع جهانی اقتصاد طرحی تحت عنوان Lumina راه اندازی کرده است تا با همکاری 32 کشور و 35 صنعت، پیش از 1000مورد در بنگاه های مختلف از هوش مصنوعی جهت افزایش تولید، استقامت و بهره وری استفاده کنند.

همین طور مجمع جهانی اقتصاد برنامه ای به نام Lighthouse Operating System را راه اندازی کرده تا کارخانه ها از A تا Z تولید خود را با آخرین روش های بهینه سازی مجهز کنند و ضمن کاهش هزینه ها از آخرین نرم افزارها برای رقابت و رضایت مشتریان بهره مند شوند. Jensen Huang، رییس هیات مدیره Nvidia با ارزش بازار 4.5تریلیون دلاری اظهار کرد که کشورهای در حال توسعه باید بر وسعت بخشیدن و به روز کردن ساختار عمرانی خود متمرکز شوند تا فاصله خود را با کشورهای پیشرفته کمتر کنند.

مجمع جهانی اقتصاد، طرح هایی با همکاری بنگاه ها و دولت ها در رابطه با آب، جنگل ها، محیط زیست و تنوع بیولوژیک آغاز کرده است. اعتقاد عمومی بر این است که وقتی دولت ها، محیط زیست را در اولویت های خود قرار می دهند و به آن توجه خاص دارند، وضعیت شاخص های محیط زیستی بهبود می یابند.

Larry Fink که نایب رییس هیات مدیره در دوره انتقالی مجمع جهانی اقتصاد است شخصا دونالد ترامپ را به داووس دعوت کرد. او همزمان رییس هیات مدیره BlackRock است؛ شرکتی که حدود 8تریلیون دلار را مدیریت سرمایه می کند. ریاست جمهوری ترامپ با عقبه اجتماعی و فکری MAGA)Make America Great Again) در پی دو هدف کلان است که موسساتی مانند Project 2025، طی سال های 2024.2020، زمینه سازی های لازم را برای ورود مجدد ترامپ به ریاست جمهوری انجام دادند.

ترامپ در حضور داووس خود هم در رابطه با آن دو هدف صحبت کرد و هم اقداماتی در تحکیم آن ها انجام داد. اول، ترامپ و تیم او معتقد هستند، باید در جاهایی پول خرج کرد که برای آمریکا نفع دارد. از این رو، از 67سازمان بین المللی خارج شده زیرا معتقدند عضویت در آن ها فقط هزینه کردن بی فایده است.

آمریکا از دید آن ها باید مرکز سرمایه، جذب سرمایه، فناوری های پیشرفته، قدرت مسلم نظامی- تسلیحاتی، تولیدکننده و پالایش کننده فلزات نادر در داخل و جهان، انحصار در تولید و توزیع تراشه های پیشرفته و تحقیقات و پردازش نرم افزارهای هوش مصنوعی باشد.

در لابه لای این رهیافت، نوعی ناسیونالیسم اقتصادی نهفته است که اعتقاد دارد آمریکا ظرفیت و استحقاق برتری Primacy در جهان را دارد. دوم، ترامپ توجه ویژه ای به وزارت جنگ دولت خود دارد و در سال 2026، بودجه آن را حدود 15درصد افزایش داده و به 1/1 تریلیون دلار رسانده است. او تاکید دارد که مهم ترین اصل بازدارندگی را باید با توانمندی های نظامی ایجاد کرد تا آمریکا به اهداف اقتصادی و تولید ثروت خود دست یابد.

سخنرانی ترامپ در داووس حاکی از بنیان نهادن به این چارچوب فکری و اجرایی بود. چندجانبه گرایی سنتی در رفتار سیاست خارجی آمریکا با اولویت های اقتصادی، مالی، فناوری و ژئوپلیتیک آن گونه که دولت ترامپ برای منافع ملی آمریکا و برتری آن تشخیص می دهد، جایگزین شده است. در برخورد با ونزوئلا، گرین لند، ناتو و اوکراین، رفتار خاص آمریکا مبنی بر افزایش قدرت و برتری آمریکا در کنار به حاشیه راندن رقبا و مخالفان به وضوح دیده می شود.

عملیات ونزوئلا هم رقبای آمریکا یعنی چین و روسیه را از آن کشور دور کرد و هم ذخایر نفتی آن را به صورت تدریجی با منافع شرکت های بزرگ نفتی آمریکا در میان مدت گره زد. چینی ها طی سال های اخیر هم تلاش کرده اند در گرین لند به استخراج معدن بپردازند و هم برای سه فرودگاه در جنوب جزیره سرمایه گذاری کنند که هر دو پروژه با مخالفت دولت های بایدن و ترامپ روبه رو شده است.

گرین لند در مجاورت فعالیت های گسترده نظامی و اقتصادی روسیه در منطقه قطب شمال است که پیش بینی می شود در اواخر قرن21 به عنوان یکی از منابع مهم انرژی و فلزات نادر ظهور کند. دولت ترامپ در پی دسترسی به جزیره ثروتمند و با اهمیت گرین لند است تا نه تنها چین را دور نگه دارد، بلکه در قرابت روسیه و قطب شمال، جای پای خود را برای نیمه دوم قرن21 و آغاز قرن22 محکم کند.

در رابطه با اوکراین، مهم ترین موضوع برای دولت ترامپ دسترسی به معادن و انرژی بسیار گسترده روسیه است؛ ولی قیمتی که پوتین برای آن تعیین کرده است در دستگاه سیاسی و امنیتی آمریکا فعلا مورد وثوق نیست و آن برداشتن بیش از 20000مورد فرد و نهاد تحریم علیه روسیه است که آن کشور را سال ها از مراکز علم و فناوری غربی بازداشته است و اگر این عدم دسترسی همچنان ادامه پیدا کند، روسیه را به قدرت دست چندم حداقل از نظر تراشه، IT و هوش مصنوعی تبدیل می کند.

گرفتن خاک اوکراین هر چند جنبه های تاریخی و ناسیونالیستی برای رهبران روسیه دارد، ولی عمدتا اهرم های مذاکراتی در آینده با اروپا و آمریکاست. پوتین در یک سخنرانی به اختیار گرفتن دریای آزوف در شمال دریای سیاه توسط پطرکبیر اشاره کرد که نشانه ای از هدف او برای بنای یک امپراتوری، بازسازی قدرت اقتصادی روسیه و نمایش توان نظامی آن است. همکاری با آمریکا و کاهش قدرت ناتو از اهداف پوتین است.

ترامپ مانند یک کارآفرین عموما به منابع و سود فکر می کند و می خواهد منابع را در دسترس، بهره برداری و حتی المقدور به نظام اقتصادی آمریکا نزدیک کند. در این هدف کلان قدرتمند شدن اقتصادی و سپس سیاسی، تنظیمات گذشته، سازمان های بین المللی، روابط چندجانبه، چندجانبه گرایی و حقوق بین الملل، اولویت ندارند. البته همچنان که در داووس بسیار مورد بحث قرار گرفت، آیا این رهیافت فقط برای سه سال دیگر است یا اگر جمهوری خواه دیگری سال2028 انتخاب شود و دو دوره بماند به تداوم سیاست های 11ساله منجر خواهد شد؛ پرسشی که هیچ کس پاسخ آن را نمی داند؛ ولی تابعی از عملکرد اقتصادی آمریکا در سه سال آینده خواهد بود.

در این ارتباط تابستان گذشته نخست وزیر سابق سنگاپور Lee Hsien Loong، نظام بین الملل را به جهان موقت منهای یک تشبیه کرد.

دولت ترامپ اعضای BRICS را که بخواهند تراکنش های خود را خارج از دلار پیش ببرند با وضع 100درصد تعرفه تهدید کرده است و در اجلاس داووس 2026، شورای صلح (Board of Peace) را بنیان نهاد و در مراسمی، منشور آن را اعلام کرد. تاکنون 26کشور عمدتا آسیایی، اروپای شرقی، خاورمیانه ای و سه کشور آمریکای مرکزی و آرژانتین به آن پیوسته اند.

بعضی اعتقاد دارند شورای صلح، به موازات سازمان ملل خواهد بود که به طور سنتی جمهوری خواهان با منطق و فلسفه وجودی آن مشکل داشته اند. دولت ترامپ کمک هزینه انسان دوستانه سازمان ملل را در 2025 تا 80درصد از (10میلیارد دلار به 2میلیارد دلار) کاهش داده است و 2.5میلیارد دلار کمتر به بودجه سازمان ملل کمک کرده است.

اعضای فعلی شورای صلح، عضوگیری جدید و حق وتو را به دولت ترامپ تفویض کرده اند. در قالب شورای صلح کمیته ای برای امور غزه تشکیل شده که به بازسازی آن خواهد پرداخت. این در شرایطی است که در غزه، 61 میلیون تُن آوار باید برداشته شود، 12دانشگاه تخریب شده مجددا بنا شوند، 89درصد شبکه آبی که از بین رفته، احیا شود، 90درصد خانه هایی که خراب شده اند، ساخته شود و 22بیمارستان از 36بیمارستانی که از بین رفته، مجددا ایجاد شوند. اینها پروژه های عظیمی است که به زمان، سرمایه گذاری و سازمان دهی قابل توجه نیاز دارند.

ظاهر مباحث داووس و حتی مقالات آکادمیک از پایان لیبرالیسم (حداقل فعلا) حکایت می کند؛ به این معنا که چندجانبه گرایی و همکاری های گسترده جای خود را به ناسیونالیسم اقتصادی، امنیتی شدن مبادلات تجاری، افزایش قابل توجه تعرفه ها به عنوان اهرم اخذ امتیاز از شرکای اقتصادی و اعمال قدرت مالی و اولویت های کسب ثروت و قدرت آمریکا داده است.

اینکه اروپایی ها باید سهم بیشتری از هزینه های ناتو بپردازند صرفا سیاست جدید دولت ترامپ نیست. پانزده سال پیش، Gates Robert وزیر وقت دفاع دولت اوباما اظهار داشت که اگر برای روندهای فعلی در کاهش توانمندی های نظامی اروپا چاره جویی نشود و اروپایی ها برای افزایش قدرت نظامی خود هزینه نکنند، برای رهبران آینده آمریکا که ناتو و جنگ سرد در حافظه تاریخی آن ها جایگاهی ندارد، حفظ ناتو و هزینه کردن آمریکا (در حد 69درصد) اهمیتی نخواهد داشت.

اتحادهای نظامی آمریکا بسیار پرهزینه هستند و حتی بعضی اعتقاد دارند که اگر ناتو نباشد و بنابراین حساسیت های نظامی و امنیتی مسکو کاهش یابد، چه بسا روسیه به عنوان شریک مهمی برای آمریکا ظهور کند.

اروپایی ها نباید ناتو و ضمانت امنیتی آمریکا را امری مسلم قلمداد کنند؛ ضمن اینکه براساس تحقیق شورای اروپایی سیاست خارجی، تنها 16درصد مردم اروپا، آمریکا را شریک و متحد خود می دانند. در کریدورهای قدرت گفته می شود که ترامپ به اینکه چینی ها، متعهد به کشورها نیستند، غبطه می خورد. از این منظر وقتی سند امنیت ملی آمریکا در دولت ترامپ بررسی می شود، روسیه و چین خیلی دشمن محسوب نمی شوند و حتی هیچ اشاره ای به کره شمالی نمی شود.

دولت ترامپ در نظم جدید بین المللی معتقد است نباید به رقابت ابرقدرت ها توجه بیش از اندازه شود، بلکه همکاری بیشتر باید مورد توجه قرار گیرد؛ ضمن اینکه آمریکا باید تمام اقدامات لازم را برای برتری خود به کار گیرد. اروپا را تشویق کند از تفکر چپ فاصله گیرد، اهمیت دولت رفاه را کاهش دهد و درهای مهاجرت را ببندد.

حتی در رابطه با خاورمیانه، دولت ترامپ دو هدف را که بنیان آن ها تولید ثروت است دنبال می کند: اول هدایت همه کشورهای منطقه به فعالیت اقتصادی و دوم پایان دادن به تفکر بنیادگرایی.

متدلوژی نظم جدید جهانی از قاعده ای بودن (Rules-based) به منافع ملی، ناسیونالیسم اقتصادی و ثروت محور چرخش کرده است. چنین نظمی را کمتر می توان پیش بینی کرد؛ زیرا حقوق بین الملل، چندجانبه گرایی و توافق های دسته جمعی در آن کمتر دیده می شود.

در شرایطی که دولت بایدن به مسائل محیط زیستی، پاندمی، حقوق بشری، انرژی های تجدیدپذیر، اقلیت ها و مهاجرپذیری توجه داشت، دولت ترامپ آن ها را پرهزینه می داند و صرفا آنچه به قدرت و ثروت آمریکا می افزاید توجه سیاستگذاری دارد. حداقل در دوره ترامپ می توان نتیجه گیری کرد که ناسیونالیسم اقتصادی جایگزین اندیشه جهانی شدن و جهانی فکر کردن و جهانی سیاستگذاری کردن شده است.

در سیاست خارجی قرن 19 آمریکا، دکترین مونرو (Monroe Doctrine) برای بیرون نگه داشتن اروپایی ها از قاره آمریکا توسط دولت مونرو تدوین و اجرا شد. عملیات ونزوئلا و فشار بر جریان های چپ در آمریکای مرکزی و آمریکای لاتین، بازسازی تئوریک همان دکترین را تحت عنوان (Donroe Doctrine) تداعی کرده است تا چین، روسیه و در سطح و مقیاس پایین تر، ایران را از محدوده قدرت و ثروت آمریکا دور نگه دارد.

در این قالب فکری، هژمونی آمریکا پایان نیافته است، بلکه با استفاده از اهرم های موجود در نظام سیاسی و اقتصادی آمریکا، با رهیافت جدیدی به صحنه آمده است. آمریکا چندین دهه است که در پایگاه فضایی Pituffik در شمال غرب گرین لند برای رصد کردن فعالیت موشکی روسیه (و شوروی) با 150 نیروی نظامی حضور داشته است.

اما آمریکا هم اکنون در پی تحدید چین و روسیه در حریم قدرت امنیتی آمریکاست و به این علت برای حفظ و بسط Primacy در پی حضور و تسلط بر گرین لند است که هشتمین رتبه را در فلزات نادر جهانی دارد. هژمونی آمریکا در خاورمیانه نه تنها با 19پایگاه نظامی و بیش از چهل هزار نیروی نظامی اعمال می شود، بلکه حتی درآمد نفت عراق از طریق (Development Fund for Iraq) در بانک مرکزی ایالت نیویورک مدیریت می شود که در سال2003 شکل گرفت و همچنان توان و منابع مالی عراق نزد آمریکاست.

دولت ترامپ چهار هدف کلان اقتصادی برای خود تعریف کرده است: 1. توازن جدید در مبادلات تجاری آمریکا، 2. ثبات بخشیدن به مناطق درگیر نزاع های ژئوپلیتیک، 3. صنعتی شدن مجدد و پیشرفته تر آمریکا و 4. ایجاد امنیت و قاعده مندی در زنجیره عرضه مواد خام حیاتی، تراشه ها و نرم افزارهای هوش مصنوعی.

این در شرایطی است که در نظام اقتصاد جهانی که با حدود 115 تریلیون دلار GDP مدیریت می شود، کشورها به طور محسوسی در رقابت هستند تا قراردادهای بدون تعرفه تجاری منعقد کنند، کلوب های تجاری موازی ایجاد کنند، بعضا بلوک های انحصاری برپا کنند، به مواد خام بنیادی و فلزات نادر دسترسی داشته باشند و به آنچه معروف شده، استراتژی همه جانبه حفاظت از خود (Hedging) در جهان کم قاعده و نامطمئن مبادرت ورزند.

اتحادیه اروپا به طور جداگانه با مکزیک، اندونزی، هند، چین و کشورهای آمریکای لاتین چنین تفاهم هایی را امضا کرده است. چین با 100 کشور تفاهم تجاری و سرمایه گذاری دارد. آمریکا نیز به صورت دوجانبه با طیفی از کشورها مانند ژاپن، کره، مکزیک، انگلستان، فیلیپین، اندونزی و امارات، تفاهم نامه تجاری نهایی کرده است.

در این قالب، جایگاه سنتی و بین المللی سازمان تجارت جهانی (WTO) به روابط دوجانبه میان کشورها تبدیل شده است. در عرصه سیاسی نیز، ائتلافی تحت عنوان (G4 Coalition)، متشکل از ژاپن، برزیل، هند و آلمان تشکیل شده که معتقدند آن ها به منزلتی رسیده اند که باید از اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل شوند.

اگر تاکنون در اقتصاد سیاسی بین الملل، صحبت از (Economic Diversification) بود، هم اکنون اشاره های فراوانی به (Strategic Diversification) نیز به وجود آمده است. عموم کشورهای جهان به جز کوبا، بلاروس و کره شمالی در پی افزایش فرصت ها، ارتقای سطح مقاومت های ملی برای شوک های اقتصادی، شرکای متعدد تجاری، کاهش وابستگی های متنوع، حرکت از استخراج معدن به پالایش فلزات نادر و سرمایه گذاری در انرژی های تجدیدپذیر و کاهش مصرف انرژی های فسیلی هستند.

یکی از وقایع مهم داووس 2026، سخنرانی مارک کارنی Mark Carney، نخست وزیر کانادا بود. او بدون آنکه نام آمریکا یا دولت ترامپ را بیاورد، نظم جدید جهانی را ملتهب، دچار سکته، مملو از نااطمینانی و بحران دانست و کشورهای میان پایه (Middle Powers) را دعوت به ائتلاف و کاهش آسیب پذیری ها کرد.

او به طور تلویحی انتقاد کرد: در جهانی که قدرت، حق ایجاد می کند خطرناک خواهد بود و چندجانبه گرایی را از میان برمی دارد. او گفت جهان وارد عرصه ای می شود که می توان آن را هندسه متغیر (Variable Geometry) نامید.

او قدری فراتر رفت و تشویق کرد که چه قدرت های بزرگ باشند یا نباشند بقیه باید با هم همکاری و ائتلاف کنند. سخنرانی نخست وزیر کانادا به تشویق طولانی و ایستاده حضار انجامید. واکنش به سخنرانی نخست وزیر کانادا حاکی از این واقعیت است که زدودن جهانی شدن به طور کامل امکان پذیر نیست.

ساختار نظام بین الملل، به گفته اندیشمند روابط بین الملل، مورتن کاپلان (Morton Kaplan) هرمی (Hierarchical) خواهد بود. درحالی که در سال 2025، آمریکا در گردهمایی G20 در آفریقای جنوبی، کنفرانس حفاظت از اقیانوس ها، سازمان بهداشت جهانی و کنفرانس آب و هوا شرکت نکرد، چینی ها حضور خود را در سازمان های بین المللی به شدت افزایش داده اند، بیشتر هزینه می کنند و برای جهان سومی ها، شریک دوجانبه ای هستند.

اروپایی ها مورد به مورد پیش می روند، در بعضی موارد که به سرمایه، سرمایه گذاری، فناوری و امنیت مربوط باشد با آمریکا هماهنگ هستند و در مواردی دیگر مانند افزایش تجارت با شرکای جدید به خاورمیانه، آسیا و آمریکای لاتین روی آورده اند. به عنوان مثال، اروپایی ها بخش قابل توجهی از 9تریلیون دلار اوراق قرضه آمریکا را در مالکیت خود دارند و از این نوع ارتباط، بهره برداری های مالی و سیاسی گسترده می کنند.

در عین حال آن چنان که اورسولا فون در لین Ursula von der Leyen، رییس کمیسیون اروپا با واژگان دقیق اظهار کرده، غرب آنچنان که ما آن را می شناختیم، دیگر وجود ندارد. با رهیافت حفظ وضع موجودی که در عموم اروپایی ها یافت می شود، شاید دقیق ترین توصیف از نظم جهانی را الکسندر استاب Alexander Stubb، رییس جمهور فنلاند گفته است که بهتر است نظم جهانی ترکیبی از چندجانبه گرایی (قواعد) و چند محورگرایی (قدرت) باشد.

هر چند ائتلاف های متعددی شکل گرفته و در حال شکل گیری است و بعضی از آن ها خروجی های مثبتی نیز خواهند داشت؛ اما ممکن است برخی در نهایت حالت موقت (Ad hoc) و تابع شرایط (Circumstancial) باشند. واقعیت این است که در حدی منابع و طیف قدرت در آمریکا جمع شده که به گفته وزیر خارجه اسبق آمریکا Madeline Albright، آمریکا کشوری اجتناب ناپذیر (Indispensible) است.

در داووس 2026، همه با هم صحبت می کردند و در تعامل بودند. بزرگان سرمایه داری و بزرگان محیط زیست. طرفداران جامعه مدنی و شرکت هایی که مانند Nvidia 5/4 تریلیون دلار ارزش بازار دارند. حتی بزرگان Silicon Valley، گروه های حقوق بشری، شاهزاده عربستانی، مقامات بحرینی، رییس جمهور اسراییل و نمایندگان بانک های بزرگ در یک جلسه حضور داشتند.

Larry Fink نایب رییس مجمع جهانی اقتصاد حتی پیشنهاد کرد که شاید بهتر باشد جلسات سالانه از داووس به مرکز رشد و نوآوری و جدید صنعتی جهان مانند دیترویت، جاکارتا، مکزیکوسیتی و استانبول منتقل شوند. در داووس همه سخنانشان را گفتند. همه در حال گرفتن سهم گیری بودند.

در شرایطی که سرمایه گذاری مستقیم خارجی (FDI) در سال2025 در کشورهای توسعه یافته 22درصد افزایش یافته و در کشورهای در حال توسعه 5 درصد کاهش داشته، نمایندگان قابل توجهی از آفریقا، آمریکای لاتین و خاورمیانه در پی اقناع سازی برای ارتقاء سطح سرمایه گذاری بسیار فعال بودند. هیات های فوق العاده توانمند از مکزیک، برزیل، اندونزی، عربستان، نیجریه و چین در صنعت اقناع سازی و همکاری، امتیازگیری و عقد قرارداد و تفاهم نامه بسیار کوشیدند. حتی فرانسوی ها در نهایی کردن 43میلیارد دلار از طرف MGX امارات برای ساختن Data Center در آن کشور موفق بودند.

امارات در این چارچوب بسیار شاخص است. شرکت سرمایه گذاری معروف اماراتی در هوش مصنوعی (G42) که در سال2018 تاسیس شده، از 85 کشور با 25000 نفر پرسنل، حرف اول را در خاورمیانه می زند.

شرکت نفتی ابوظبی (ADNOC) همکاری های گسترده ای را با صنعت LNG آمریکا آغاز کرده است. Damac Properties با همکاری شرکای دیگر، 20میلیارد دلار، Data Center در آمریکا خواهد ساخت. این در شرایطی است که در سال 2025، یک پنجم کل سرمایه گذاری در جهان بالغ بر 270میلیارد دلار تنها در احداث Data Centerها بوده است. ابوظبی به دوازدهمین و دبی به چهاردهمین مرکز مالی جهان تبدیل شده اند.

طی سال های 2024.2020، امارات 118میلیارد دلار در آفریقا و عمدتا در انرژی و معدن سرمایه گذاری کرده است. کشورهای حوزه خلیج فارس، 1500 هواپیمای مسافربری سفارش داده اند و با سرعت قابل توجهی، اقتصاد خود را در مسیر دیجیتالی شدن سوق داده اند. فرودگاه جدید Al-Maktoum دبی که در حال احداث است 260میلیون مسافر را در سال جابه جا خواهد کرد.

شرکت هواپیمایی امارات در حوالی این فرودگاه جدید، برج های سکونت 12000نفر پرسنل خود را تدارک دیده است. شرکت Scale AI که مدل هوش مصنوعی به خصوص در عرصه تسلیحاتی طراحی می کند خود را آماده سرمایه گذاری در حوزه کشورهای عربی خلیج فارس می کند و پیش بینی می کند که گردش کار آن در سال 2026 دوبرابر شود.

هوش مصنوعی همچنان موضوع جذاب برای عموم شرکت کنندگان داووس بود. کشورها تلاش می کنند سهمی در طیف فعالیت های مربوط به هوش مصنوعی از سخت افزار و نرم افزار و تولید تراشه کسب کنند. به عنوان مثال، چین در سال 2016.28میلیارد دلار به کشورهای آفریقایی وام داده بود که در سال 2024 به 2میلیارد دلار کاهش پیدا کرد وچینی ها سرمایه گذاری خود را در معادن کلیدی منتهی به تولید تراشه متمرکز کرده اند.

هم اکنون شرکت گوگل بزرگ ترین سرمایه گذار در سطح جهانی در حوزه هوش مصنوعی است؛ شرکتی که در سال 2004، ارزش بازار آن 23میلیارد دلار بود و هم اکنون به 4تریلیون دلار رسیده است. عمده سرمایه گذاری های یک تریلیون دلاری تایوان، ژاپن و کره جنوبی که به واسطه توافقات آن ها با دولت ترامپ در آمریکا اجرا خواهد شد به هوش مصنوعی و سپس انرژی معطوف خواهد شد.

به موازات این حجم از سرمایه گذاری و تمرکز در فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی، نگرانی هایی نیز وجود دارد که صنایع فعال در این دو رشته به تدریج از انحصار خارق العاده ثروت و سپس قدرت برخوردار شوند. زمانی این شرکت ها در صنایع تسلیحاتی وارد نمی شدند؛ اما هم اکنون همه آن ها این قاعده را کنار گذاشته اند.

بسیاری نگران نقش هوش مصنوعی در تسلیحات پیشرفته برای برتری طلبی و همین طور حفظ و تداوم سیستم های اقتدارگرا هستند و در سال 2025.25پروژه تاسیس Data Center در آمریکا به واسطه مخالفت مردم و گروه های مدنی که دغدغه های محیط زیستی و اشتغال داشتند، با حکم دادگاه تعطیل شدند. بعضی نیز مانند اولاندو براوُ Orlando Bravo، بنیانگذار شرکت Thoma Bravo معتقد است که صنعت فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی در یک حباب قرار دارند. او معتقد است افراد ریسک های قابل توجهی برای احتمال دریافت های قابل توجه برمی دارند.

در داووس، ضمن اینکه به اختلال در اقتصاد جهانی (Disruptions) اشاره می شد به مقاومت و انطباق (Resilience and Adaptation) هم توجه می شد. بسیاری به نرخ های رشد در سه سال آینده امیدوار بودند. شرکت های بزرگ اطلاعات فناوری به سه میلیارد نفری توجه می کردند که هنوز در دایره اینترنت و استفاده از فرآورده های دنیای مجازی قرار نگرفته اند.

جیمی دایموند Jamie Diamond رییس هیات مدیره JP Morgan طرحی را پیش گرفته که در آن رقمی معادل 1.5تریلیون دلار برای افزایش قدرت ملی آمریکا و حفظ برتری آن از طریق تولید، فناوری های بنیادی و هوش مصنوعی سرمایه گذاری خواهد شد. سرمایه داران به موازات توجه به سود و توان حیرت آور انطباق به تحولات و مجهولات مربوط ژئوپلیتیک، سیاست روز و نقش دولت، سعی می کنند به مسائل حقوق بشری و انسان دوستانه نیز توجه کرده و هزینه کنند.

آمریکا همچنان رتبه اول هزینه انسان دوستانه را در جهان بالغ بر 3.3میلیارد دلار و عربستان در رتبه دوم جهانی در حد 2میلیارد دلار را دارند. با انرژی ای که ترکیب بخش خصوصی و دولت های مشوق دارند، عموم اقتصاددانان، سه سال آینده را نسبتا با ثبات پیش بینی می کردند.

آنچه در این چارچوب قابل توجه و مشاهده بود، علاقه سرمایه داران و صاحبان شرکت ها، به نزدیک ماندن به دولت ترامپ و کاخ سفید بود. آن ها می گویند: در جلسات دولتی شرکت کنید، سخنان مناسب و مرتبط بگویید و در سیاستگذاری شریک شوید.

گفته می شود اصحاب صنایع انرژی و فناوری در رفت و آمدهای مرتب به کاخ سفید هستند. رهبران و کارآفرینان اروپا، آسیا و خاورمیانه نیز سعی می کنند با دولت ترامپ تعامل مثبت داشته باشند. در عین حال، داووس، نظام سرمایه داری و بخش خصوصی به یک موضوع خاصی نیز باید توجه کنند که در گزارشی که شرکت روابط عمومی Edelman منتشر کرد و در میزگردها بعضا به آن اشاره می شد، به طور تحقیقاتی و مبسوط آورده شده است.

در تحقیق این شرکت که 37500 نفر در 28کشور شرکت کردند، مفهوم بحران شکایت (Crisis of Grievance) مطرح شده است بدین صورت که سطح اعتماد مردم به نهادها، دولت و بخش خصوصی در حال کاهش است. 37درصد افراد معتقدند که خطر شرکت های بزرگ در وضعیت زندگی آنان از دولت ها بالاتر است. قطبی شدن جوامع امری جدی و در حال ظهور است.

جوانان از نرخ تورم، افزایش ناسیونالیسم و نگرانی از دست دادن شغل، واهمه دارند. خوشه ای شدن جوامع (Clustering) به واسطه افزایش فاصله طبقاتی، می تواند به پوپولیسم، بحران های امنیتی و سست شدن قرارداد اجتماعی در کشورها بینجامد. تفاهم دولت ها با بخش خصوصی که در آن عدالت اجتماعی مدنظر نباشد در میان مدت و درازمدت به انسجام مدنی آسیب می زند و نوعی انزوای روانی-روحی و بی تفاوتی به میان می آورد.

این نکته در حدی اهمیت داشت که Larry Fink، نایب رییس هیات مدیره انتقالی مجمع جهانی اقتصاد، مطرح کرد که به طور بسیار واضحی، عملکرد ما (بنگاه داران) مورد تایید همگان نیست. او در جلسات متعددی مطرح کرد که دیالوگ واقعی میان عموم ذی نفعان باید صورت پذیرد.

تعادل برای تعدیل تحقق یابد و انطباق با شرایط جدید داخلی و بین المللی با سیاستگذاری های منطقی پیش رود. شاید حکمتی داشت که بعضی انتقال اجلاس مجمع جهانی اقتصاد از داووس (منطقه تفریحی کوهستانی- اسکی در سوییس) به دنیای جدید توسعه مانند جاکارتا، استانبول و مکزیکوسیتی را مطرح کردند.

دو جمله به یاد ماندنی بارها در میزگردها مطرح می شد:

1) افراد، بنگاه ها و حکومت های توانا آن هایی هستند که برای پیشبرد اهداف و برنامه های خود آلترناتیو دارند.

2) افراد، بنگاه ها، حکومت ها باید از نظر توانایی، منابع، امکانات و ظرفیت ها به جایگاهی برسند که جنگ ها و تقابل های منطقه ای و بین المللی را خود انتخاب کنند و نه آنکه، دیگران برای آن ها انتخاب کنند. این یعنی Choosing your own battles باید در دستور کار آن ها قرار گیرد.

منبع: وب سایت سریع القلم