فرارو- زهرا شیخ؛ همیشه گفته ام که من به وقت بحران ها چه فردی، چه اجتماعی و ... لال می شوم؛ یک تکه سنگ، کاملا بی حس و پوکر فیس. مثلا همین هفته پیش پسر 12 ساله ام 40 دقیقه دیرتر از موعد به خانه برگشت. من به خیلی جاها زنگ زدم و این در و آن در کردم -در حالیکه ظاهرا همه چیز آرام و کنترل شده بود- ولی وقتی وارد خانه شد و از صحت و سلامتش مطمئن شدم؛ نشستم روی مبل و های های گریه کردم.

یا در همین وقایع اخیر؛ من اصلا خبر نمی خواندم؛ هرکس هم هرچه می گفت خودم را می زدم به نشنیدن. اما توی آن یکی پیج اینستاگرامم که پیج های سرگرمی را فالو دارم ساعت ها اسکرول می کردم و نمی دانستم چه ام شده؟! تا آن روز که نشستم و نوشتم و تک تک کلمات توی ذهنم را بی رودروایستی ریختم روی کاغذ و بعد از جمع بندی و رفو اسمش شد: هراس معنا ؛ آن روز تازه فهمیدم مرا چه شده و سکوتم از رضایت نیست...

ولی هراس معنا، تمام علت سکوت من نبود؛ این را بی قراریِ سکوت در جانم به من یادآوری می کرد. چیزی بیشتر از نگرانی برای معنای واژه ها ، مرا لال کرده بود و من دوباره گشتم تا ببینم دیگران چه گفته اند برای چنین موقعیتی و با لفظ جدیدی آشنا شدم به نام فقر تجربه .

چقدر این واژه ی فقر تجربه به دلم نشست. خیلی سال است که آن را درک کرده ام اما اسمش را نمی دانستم. فقر تجربه برمی گردد به آن قسمت از تجربه های فردی، یکباره و سریع و شاید هولناک که پیش از آن درباره اش نشنیده ایم. یعنی در تجربه ی جمعیِ مانبوده و درباره اش با ما حرف نزده اند. بنابراین ما نمی دانیم باید چگونه بیانش کنیم. در بیان تجربه، واژه پیدا نمی کنیم و با آنکه آن لحظه یا لحظات تاثیر عمیقی بر ما داشته، نادیده انگاری کرده، سکوت اختیار می کنیم.

نظریه فقر تجربه را والتر بنیاین مطرح کرد و موضوع برایش با این مشاهده آغاز شده بود که دیده بود سربازانی که از جنگ جهانی اول بازگشته اند، خاموش هستند. آن ها با وجود آنکه در مرکز یکی از هولناک ترین وقایع تاریخ بشر بوده اند، اما چیزی برای تعریف کردن و منتقل کردن به دیگران نداشتند. این سکوت، سرآغاز پرسش کلیدی بنیامین بود: چه بر سر تجربه آمده است؟

او تجربه را به دو معنا در نظر می گیرد: تجربه جمعی و تجربه فردی.

به باور بنیامین در تجربه جمعی، سنتی یا اصیل؛ تجربه به مرور زمان و به آرامی شکل می گیرد و سینه به سینه در قالب مثل و قصه به آدمی می رسد، تجربه ها تبدیل به حکمت و دانش عملی شده و اشتراک گذاری می شوند. اما تجربه فردی ، تجربه آنی، لحظه ای، و گسسته است. مانند یک شوک یا یک رویداد ناگهانی است که فرد را تحت تأثیر قرار می دهد اما در او ته نشین نمی شود. و غیرقابل انتقال است زیرا که این تجربه ای کاملاً شخصی و خصوصی است. نمی توان آن را در قالب یک داستان منسجم و معنادار برای دیگران بازگو کرد. مثل شوک ناشی از دیدن یک تصادف در خیابان، هیجان لحظه ایِ یک بازی کامپیوتری، یا اطلاعات پراکنده ای که در یک روزنامه می خوانیم. این ها لحظاتی هستند که می آیند و می روند و رشته ای معنادار برای اتصال به گذشته و آینده ندارند.

نظریه فقر تجربه بنیامین، در واقع اعلامیه مرگِ تجربه ی جمعی و سلطه تمام عیارِ تجربه فردی بر زندگی انسان مدرن است. به باور او ما دیگر تجربه (به معنای اصیل کلمه) نمی کنیم؛ ما فقط دچار لحظات و شوک ها می شویم.

او معتقد است زبان تجربه جمعی قصه گویی است پر از استعاره و تصاویر انضمامی که از زندگی روزمره و طبیعت شکل گرفته اند. این زبان گزارش نمی دهد بلکه شونده تجربه را بازآفرینی می کند. یعنی شنونده می تواند پند و اندرزی را برای زندگی خود از آن استخراج کند. این زبان، تجربه را حفظ و آن را قابل انتقال می سازد.

درحالیکه زبان بیان تجربه فردی زبان خبری است. اطلاعات به ما می دهد. دقیق، عاری از ابهام، لحظه ای، قابل ابطال و فاقد عمق است. هدف آن “توضیح” سریع و مصرف آنی است. این زبان روح ندارد. رویدادها را جدا از بسترشان روایت می کند. و چون یک تجربه لحظه ای، اختصاصی و مصرفی است قابل انتقال نیست. و توانایی ساختن یک روایت معنادار را ندارد. این زبان نمی پرسد، نمی ماند، زخم را حمل نمی کند و تجربه بدون زبان، می میرد بی آنکه خود را به دانشی برای زندگی بدل کند.

و همین است که زندگی هامان پر از اتفاق است اما تهی از معنا. زیاد زندگی می کنیم، اما کم می فهمیم؛ نه از سر ناتوانی، بلکه چون جهان فرصت فهمیدن را از ما گرفته است.

به نظر می رسد که چاره در همین روایت است؛ در مکث، نوشتن آهسته، مقاومت در برابر سرعت. باید پرسه بزنیم توی شهر و زندگی روزمره مان برای دیدن، شنیدن و لمس کردن تجربه. تا می توانیم با هم حرف بزنیم. از احساسات تجربه شده مان، از آن چه به زبان آودنش سخت است. باید تلاش کنیم در هیاهوی سرعت و دوست های خیالی با دوست های واقعی سخن بگوییم آنقدر که بگویند، زمان را هدر می دهیم.

این روزها بیشتر از همیشه باید زمان مان را هدر دهیم به گفتگوهای تکراری. باید آنقدر با هم و در گوش هم حرف بزنیم و سخن بشنویم تا دردهایمان فرم پیدا کنند؛ تا واژه شوند، قصه شوند ، حکمت شوند ... تا شاید بتوانیم زبان جمعی تجربه های شوک آور را پیدا کنیم؛ تا شاید کمی از این بار سنگین سکوت و تنهایی را بر شانه های یکدیگر حمل کنیم.

این همان کاریست که جامعه امروز ایران به آن نیازدارد: رسیدن به زبان مشترک، زبان معناساز، آفریننده و ماندگار برای بازسازی ایران.