کسری بودجه دولت ها در سال های تشدید تنش های خارجی سبب شده است که این دولت ها برای رفع کسری بودجه به سفره غذای خانوار بارها و بارها دست ببرند و نام این اقدام را جراحی اقتصادی بگذارند.

به گزارش شرق، ادعای دولت ها در تمام این سال ها این بوده که این جراحی های اقتصادی منجر به رفاه عمومی و بهبود وضعیت تولید می شود اما بازخوانی فقط یک قلم کالای مورد جراحی قرارگرفته، یعنی شیر، نشان می دهد که این سیاست موجب شده است سرانه مصرف لبنیات در ایران که در سال 1389 نزدیک به میانگین جهانی بوده، تاکنون 58 درصد سقوط کرده و از هزارو 300 کارخانه لبنی فقط 300 کارخانه لبنی سر پا مانده اند.

حذف یارانه شیر از سال 1387 کلید خورد؛ زمانی که محمود احمدی نژاد، رییس جمهوری وقت، رو به دوربین های تلویزیونی گفت که قصد یک جراحی اقتصادی بزرگ دارد و بناست پرداخت یارانه هدفمند شود.

او مدعی شد که سیاست هدفمندی یارانه ها می تواند باعث رشد اقتصادی و رونق تولید و همچنین رفاه عمومی شود و از آن سو با قاچاق مقابله شده و درآمدهای دولت با بزرگ شدن کیک اقتصاد افزایش خواهد داشت.

سیاست دولت وقت موسوم به طرح هدفمندی یارانه در سال 1387 در دستور کار دولت وقت قرار گرفت و مرحله اول اجرای آن در آخرین روزهای پاییز سال 1389 شروع شد که شامل حذف تدریجی و چندمرحله ای یارانه روی قیمت کالاهایی مثل سوخت خودرو، برق، آب آشامیدنی، مواد خوراکی و دیگر اقلام با یارانه دولتی می شد. دولت در آن زمان اعلام کرد بخش عمده درآمد ناشی از اجرای این طرح به صورت یارانه نقدی به مردم پرداخت می شود.

یارانه نقدی 45 هزارو 500 تومانی محصول این سیاست بود و براساس برنامه پنجم توسعه بنا بود که در پایان سال 1394 که سال پایانی برنامه پنجم توسعه بود، قیمت حامل های انرژی به 90 درصد قیمت فوب خلیج فارس رسیده و در این میزان شناور شود.

دراین میان با اجرای طرح هدفمندی یارانه ها بنا شد که یارانه 500 میلیارد تومانی شیر حذف شود. در سال 1389 سرانه مصرف لبنیات در ایران به ازای هر نفر بین 130 کیلوگرم اعلام شده بود و بنا بود تا پایان برنامه پنجم توسعه سرانه مصرف لبنیات در ایران به میانگین جهانی یعنی 150 کیلوگرم برسد. اما با حذف یارانه شیر قیمت انواع لبنیات جهش درخورتوجهی داشت. قیمت یک لیتر شیر در سال 1389 به طور میانگین 900 تومان بود که در سال پایانی دولت محمود احمدی نژاد در سال 1392 به لیتری دوهزارو 170 تومان صعود کرد. به عبارت دیگر قیمت هر لیتر شیر در فاصله زمانی سه ساله به حدود 2.5 برابر رسید.

این اتفاق در شرایطی رخ داد که دولت اعلام کرده بود با اجرای هدفمندی یارانه ها کسری بودجه رفع شده و رفاه اجتماعی افزایش خواهد داشت. این در حالی است که با روی کار آمدن دولت حسن روحانی، رییس جمهوری جدید گزارش داد: قانون هدفمندکردن یارانه هاست که نتیجه ای جز افزایش نرخ تورم تا 24.5 درصد، رشد هفت برابر نقدینگی، کاهش تولید، افزایش نرخ ارز و تعلیق اجرای آن نداشت .

از آن سو انجمن صنایع لبنی در سال اول اجرای طرح هدفمندی یارانه ها گزارش داده بود با اجرای این طرح، 20 درصد ظرفیت صنایع لبنی خالی مانده است.

اما در دولت حسن روحانی اجرای این طرح تداوم داشت و همچنان یارانه 45 هزارو 500 تومانی به مردم پرداخت می شد؛ یارانه ای که با صعود تورم و سقوط ارزش پول ارزش آن بسیار نازل شد. با وجود انتقاد گسترده روحانی از طرح هدفمندی یارانه ها، نه تنها او اجرای این طرح را متوقف یا اصلاح نکرد، بلکه پس از خروج آمریکا از برجام و تشدید تحریم ها در سال 1398 حسن روحانی تصمیم گرفت برای جبران کسری بودجه خود یارانه نقدی سه دهک بالای درآمدی را قطع کند. آن هم درحالی که در سال 1389 یارانه هر ایرانی (با توجه به نرخ هزارو صد تومانی دلار) معادل 41دلارو 36 سنت بوده و ارزش یارانه 45هزارو 500 تومانی هر ایرانی در سال 1398 به کمتر از چهار دلار رسید.

گزارش های مداوم تشکل های لبنی حاکی از آن بود که رشد قیمت لبنیات و کاهش سرانه مصرف لبنیات ادامه دارد و در دولت ابراهیم رییسی اما دولت به شکل دیگری تصمیم به حذف یارانه های غذا گرفت.

دولت برای واردات کالاهای اساسی و دارو ارز ترجیحی چهارهزارو 200 تومانی می پرداخت که دراین میان شیر و لبنیات هم به صورت غیرمستقیم از این یارانه بهره مند می شد، به طوری که واردات خوراک دام مشمول ارز ترجیحی می شد و دولت وقت در سال 1401 اعلام کرد که بنا دارد ارز چهارهزارو 200 تومانی را به 28 هزارو 500 تومان برساند و در ازای آن اعتبار 300 هزار تومانی کالابرگ را برای شماری از دهک ها قائل شود.

این مسئله موج دیگری از افزایش قیمت لبنیات را به دنبال داشت. در تیر 1404 انجمن صنایع لبنی از کاهش 20درصدی مصرف پس از اجرای طرح اصلاح یارانه ها و افزایش قیمت خبر داد و تأکید کرد برای حفظ قدرت خرید مردم در بازار لبنیات، دولت برای محصولات لبنی هم کالابرگ در نظر بگیرد. اما سقوط مداوم ارزش پول و تورم دورقمی مانع از آن بود که دولت بتواند با حذف مداوم یارانه های مواد غذایی کسری بودجه خود را جبران کند و بالاخره رفاه موعود را با جراحی های پی درپی اقتصاد رقم بزند.

در دولت مسعود پزشکیان هم همین سناریو تکرار شد و دولت دوباره دست به حذف ارز ترجیحی برد و اعلام کرد به همه اقشار یارانه یک میلیون تومانی می پردازد، اما حالا فقط در همین یک قلم شیر قیمت شیر پاکتی که به عنوان کم کیفیت ترین و ارزان ترین محصول لبنی بازار تلقی می شود، به بیش از 60 هزار تومان رسیده است و کاهش 58درصدی سرانه مصرف لبنیات را به دنبال داشته است. حالا سرانه مصرف لبنیات در حدفاصل سال 1389 تا 1404 از حدود 130 کیلوگرم به 55 کیلوگرم رسیده است.

در همین زمینه علی احسان ظفری، رییس اتحادیه فراورده های لبنی، به ایلنا گفته است کارخانه های کوچک و متوسط نتوانستند در این شرایط سر پا بمانند.

او گفت: از هزارو 300 واحد لبنی اکنون فقط 300 مورد فعال است و مابقی تعطیل شده اند. فقط آن چندتایی که به دولت وصل هستند، مانده اند و اگر متعلق به دولت نبودند، آن ها هم تعطیل می شدند.

او تأکید کرده است با افزایش شدید قیمت لبنیات، دهک های یک تا پنج، یعنی حدود 40 تا 45 میلیون نفر از جامعه دیگر قدرت خرید لبنیات ندارند و به دلیل کاهش قدرت خرید مردم و گرانی، اغلب محصولات لبنی به کارخانه ها مرجوع می شوند.

درعین حال، وزارت بهداشت و رسانه های تخصصی حوزه سلامت می گویند ایرانی ها اکنون حدود 90 کیلوگرم کمتر از سرانه جهانی لبنیات مصرف می کنند؛ شکافی که به طور مستقیم با سلامت استخوان، پوکی استخوان در سال های آینده و هزینه های درمانی گره می خورد.