کوروش احمدی در شرق نوشت: توییت آقای لاریجانی درباره شکل گیری ساختار مذاکراتی و سخن آقای عراقچی در ترکیه درخصوص مقدمات لازم در مورد شکل، محل و موضوع گفت وگوها حکایت از این دارد که مذاکراتی برای تدارک دور جدیدی از مذاکرات در جریان است.

با توجه به سوابق و تجربیات 24ساله، ملاحظاتی درباره شکل، محل و موضوع گفت وگوها به شرح زیر قابل ذکر است: در مواقعی که اصل مذاکره با آمریکا پذیرفته شده، اغلب مستقیم یا غیرمستقیم بودن آن مسئله اصلی بوده است. بعد از بیش از سه دهه و پس از مذاکرات محدودی در سطوح عملیاتی راجع به عراق و افغانستان، ایران پذیرفت با آمریکا درباره مسائل هسته ای در 1391 در عمان مستقیما مذاکره کند. بعدا مذاکرات مستقیم برای انعقاد برجام انجام شد و تا پایان دولت اوباما ادامه یافت.

با شروع به کار ترامپ، مذاکرات از هر نوع با دولت اول او متوقف شد و با وجود اصرار به مذاکره و واسطه تراشی های متعدد، مقامات ما نپذیرفتند که از مقامات آمریکایی بشنوند منظور ترامپ از احیای برجام که دائما تکرار می کرد، چیست. در دولت بایدن، ما مذاکره غیرمستقیم را پذیرفتیم، اما توافقی که حاصل شده بود، در دولت مرحوم رییسی نهایی نشد. دولت دوم ترامپ را نیز با تأکید برعدم هرگونه مذاکره شروع کردیم، تا اینکه نهایتا به مذاکرات غیرمستقیم بهار 404 رسیدیم.

بدون تردید مذاکره نکردن یا غیرمستقیم مذاکره کردن در عرف دیپلماتیک معمول نیست و کشورها جز از طریق مذاکره مستقیم و معنادار نمی توانند از مواضع واقعی و نهایی یکدیگر مطلع شوند. بی شک، مواضعی که به طور علنی ابراز می شود، ناظر به مخاطبان متعدد و تبلیغات و روابط عمومی است و نباید و نمی تواند مبنای کار دولت ها باشد. ضمن اینکه مخالفت یک طرف از مذاکره مستقیم را طرف مقابل به معنی توهین به خود تلقی می کند.

مشکل اصلی مذاکره غیرمستقیم در بهار گذشته این بود که به خاطر بی توجهی به روان شناسی ترامپ، اساسا مذاکراتی محتوایی و معنادار نبود. ترامپ سیاست خارجی آمریکا را کاملا شخصی سازی کرده، شورای امنیت ملی را حذف کرده و تا حد زیادی حتی وزارت خارجه را نیز به حاشیه رانده است. او می خواهد خود شخصا حل کننده همه مسائل شناخته شود؛ بارها و بدون روند معمول تصمیم سازی در دولت های نرمال موضع می گیرد و خوشایند شخصی اش ملاک کار است. همه دنیا متوجه این امر هستند و تلاش همه دولت ها در تماس مستقیم با ترامپ و تطبیق خود با روش کار مطلوب او است.

او اگر از طریق یک نماینده مذاکره کند، کار به تعیین یک موضع و الزام آن نماینده به تکرار آن محدود می شود و آن نماینده با توجه تلون مزاج ترامپ اغلب مجبور می شود مواضع خود را تغییر دهد و این می تواند پیامی باشد مبنی بر اینکه اگر طالب حل مشکلی، به شخص خودم مراجعه کن. انعکاس این واقعیت را ما قبلا در سفر نخست وزیر ژاپن به تهران با پیام ترامپ و دعوت از ظریف برای ملاقات با او در کاخ سفید در خرداد و تیر 1398 دیدیم. حال، در مواجهه با چنین شخصی روشن است که مذاکره وزیر خارجه با نماینده او تنها به چانه زنی بیهوده بر سر غنی سازی تقلیل می یابد و اصرار طرفین بر موضع خود به چیزی جز جنگ نمی انجامد.

تضعیف اهرم های ایران در 9 ماه گذشته و اعتراضات اخیر کار را مشکل تر کرده است و اگر این بار حق غنی سازی به عنوان یک امر حیثیتی و حتی نه خود غنی سازی، در دستور کار مذاکرات باشد، بعید است نتیجه ای حاصل شود.

آقای عراقچی در چهارم مرداد گذشته گفت اگر می پذیرفتیم غنی سازی را کنار بگذاریم، جنگ نمی شد و حال که برای آن جنگیده ایم، دیگر نمی توانیم کنارش بگذاریم . ایشان در جریان مذاکرات بهار، بیش از 30 بار تأکید کرد که در صورت اصرار بر تعلیق غنی سازی توافقی در کار نخواهد بود. بسیار خب، اما ایشان باید به مردم خود و جامعه جهانی توضیحی قانع کننده دهد که در شرایطی که نیازی فوری به غنی سازی نداریم، چرا باید تا این حد، یعنی تا حد جنگ و احیانا تخریب زیرساخت های حیاتی در جنگ بعدی، بر آن اصرار داشته باشیم.

اگر این بار اصرار بر حق غنی سازی باشد، حداقل باید نظرات طرف مقابل راجع به همه موضوعات را مستقیما بشنوند و دلایل استواری بر مواضع خود را در هر مورد توضیح دهند. خط قرمز در نفس گفت وگو معمول نیست، اما در توافقات معمول است. طرف ها می توانند درباره هر موضوعی تبادل نظر کنند، اما در وقت توافق خط قرمزهای خود را داشته باشند.

ایران می تواند سخنان طرف مقابل مثلا درباره برنامه موشکی و سیاست منطقه ای اش را بشنود، اما به گمان نگارنده درمورد حفظ موشک های میان برد و دوربرد برای بازدارندگی در برابر همسایه های اغلب طماع باید مُصر باشد. ضمن اینکه ترامپ تاکنون درمورد برنامه موشکی و گروه های مقاومت سخنی نگفته و به دلایل متعدد به نظر نمی رسد که حساسیتی در این دو مورد داشته باشد.

مشکل تنها این نیست که جنگ می شود یا نمی شود و زیرساخت های حیاتی زده می شود یا نمی شود؛ مشکل اصلی این است که در صورت وقوع نیافتن جنگ، آیا ایران می تواند با وجود ادامه و تشدید تحریم ها، بحران های عظیم، کاهش سرمایه اجتماعی، اجماع تدریجی در جامعه جهانی و حتی تردیدهای اخیر روسیه و چین در حمایت جدی از مواضع دیپلماتیک تهران، به همین ترتیب ادامه دهد و اگر می تواند تا کی و به چه قیمتی؟