از پنجشنبه هفته گذشته، زمانی که روزنامه حریت ترکیه از ابتکار جدید آنکارا برای مدیریت بحران ایران و آمریکا خبر داد و سپس با سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به ترکیه در روز جمعه، نشانه هایی از تحرک تازه دیپلماتیک آشکار شد که به نظر می رسد وزن گفت وگو و مذاکره اندکی افزایش یافته است.

به گزارش شرق، هرچند گزینه جنگ همچنان با سایه ای سنگین و تفوقی نگران کننده بر فضای منطقه ای و بین المللی حضور دارد و از روی میز کنار نرفته، اما مجموعه ای از سیگنال های سیاسی و دیپلماتیک، امیدها به مهار تنش را افزایش داده است. تحرک هم زمان بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای نشان می دهد که شاید دیپلماسی، هرچند شکننده و محدود، بار دیگر مجالی برای نفس کشیدن یافته باشد.

گفتنی است همان ابتکاری که پیش تر در گزارشی به آن اشاره شده بود، اکنون به تدریج از سطح گمانه زنی رسانه ای به سطح گفت وگوهای عملی منتقل شده است. جوهره این ابتکار بر یک اصل کلیدی استوار است که ناظر بر کنارگذاشتن رویکرد تحمیلی و هم زمان چهار پیش شرط آمریکا و حرکت به سوی تفکیک پرونده ها، با آغاز مذاکرات از موضوع هسته ای است. این دقیقا همان نقطه ای است که می تواند شکاف عمیق میان مطالبات حداکثری واشنگتن و خطوط قرمز تهران را تا حدی مدیریت پذیر کند.

در همین چارچوب، توییت علی لاریجانی، گزینه مذاکره را پررنگ تر از قبل کرد. درحالی که اغلب رسانه های منطقه ای و بین المللی خبر ازعدم پذیرش خواسته های ترامپ از سوی ایران، شکست خط میانجیگری بین تهران-واشنگتن و احتمال آغاز جنگ می دادند، دبیر شورای عالی امنیت ملی کشورمان، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: برخلاف فضاسازی جنگ رسانه ای تصنعی، شکل گیری ساختاری برای مذاکرات در حال پیشرفت است .

این توییت، در کنار اظهارات عباس عراقچی در نشست خبری روز جمعه با همتای ترکیه ای خود، تصویری نسبتا منسجم از وضعیت کنونی ارائه می دهد. عراقچی تصریح کرد که در حال حاضر هیچ برنامه ای برای دیدار یا گفت وگوی مستقیم با مقامات آمریکایی وجود ندارد، اما هم زمان تأکید کرد که ترکیه و برخی کشورهای دیگر در حال کار روی یک چارچوب برای مذاکرات احتمالی هستند .

تحلیل دنیس سیترونوویچ، عضو اندیشکده آمریکایی شورای آتلانتیک نیز این تصویر را تکمیل می کند. او با اشاره به توییت لاریجانی، نوشت: کشورهای عرب خلیج فارس به همراه مصر و ترکیه به یک درک مشترک رسیده اند که آغاز یک کمپین نظامی، کنترل تشدید تنش را بسیار دشوار و بازگرداندن آن به مسیر توافق را حتی دشوارتر می کند. از این منظر، تلاش برای تدوین یک چارچوب توافق یا نقشه راه، نه از سر خوش بینی، بلکه ناشی از درک هزینه های غیرقابل مهار جنگ است .

سیترونوویچ تأکید می کند با توجه به فقدان عمیق اعتماد میان طرف ها، دستیابی به یک توافق جامع در کوتاه مدت واقع بینانه نیست. از این رو، هدف فوری، توقف روند تصاعد تنش است؛ هدفی که احتمالا از مسیر یک توافق چارچوبی و با تمرکز اولیه بر برنامه هسته ای دنبال می شود. در این چارچوب، حتی احتمال تحویل بخشی از مواد غنی شده تا سطح 60 درصد، در حد 400 کیلوگرم، به عنوان یک گام اعتمادساز مطرح شده است؛ موضوعی که نشان می دهد گفت وگوها، هرچند غیررسمی و غیرمستقیم، وارد جزییات شده اند.

در سوی دیگر معادله، اظهارات دونالد ترامپ بار دیگر دوگانگی راهبرد آمریکا را برجسته کرده است. رییس جمهور ایالات متحده ادعا کرده که ایران به طور جدی در حال گفت وگو با واشنگتن است و ابراز امیدواری کرده که این مذاکرات به توافقی قابل قبول منجر شود. ولی او در عین حال، با اشاره به حرکت کشتی های بزرگ و قدرتمند به سمت ایران، بار دیگر بر تداوم گزینه نظامی تأکید کرده است. این هم زمانی زبان دیپلماسی و زبان تهدید، به خوبی نشان می دهد که واشنگتن همچنان استراتژی فشار و مذاکره را به صورت توأمان دنبال می کند.

ترامپ به صراحت گفته است اگر بتوان به توافقی دست یافت که مانع دستیابی ایران به سلاح هسته ای شود، باید به آن رسید؛ اما در عین حال اذعان کرده که نمی داند آیا مذاکرات به توافق خواهد انجامید یا خیر. این اظهارات، در کنار تحرکات نظامی، بیشتر از آنکه نشانه تصمیم نهایی باشد، بازتاب دهنده تلاش برای افزایش اهرم فشار در آستانه هرگونه گفت وگوی احتمالی است.

در همین راستا، نورالدین الدغیر، مدیر دفتر الجزیره در تهران، ارزیابی کرده که لحن دیپلماتیک در موضوع ایران ممکن است در حال غلبه بر لحن نظامی باشد. این ارزیابی بر پایه مجموعه ای از تحرکات دیپلماتیک اخیر است؛ از یک سو سفر علی لاریجانی به مسکو و در سوی دیگر سفر عباس عراقچی به ترکیه و نیز سفر شنبه شب شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست وزیر و وزیر خارجه قطر، به تهران. این رفت وآمدهای فشرده در سطح عالی، به گفته الدغیر، نشان می دهد یک خط ارتباطی هرچند غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن فعال شده است.

به گفته او، گفت وگوها اکنون بر سر شکل مذاکرات جریان دارد؛ اینکه آیا مرحله مذاکرات غیرمستقیم پشت سر گذاشته می شود و دو طرف به مذاکرات مستقیم می رسند یا خیر. الدغیر تصریح می کند که این ایده، یک پیشنهاد ترکیه ای بوده و حتی احتمال تشکیل میز مذاکرات سه جانبه میان تهران، واشنگتن و آنکارا مطرح شده است.

نکته مهم دیگر در تحلیل او، تفکیک پرونده هاست؛ تحولی که ظاهرا در لحظات پایانی رخ داده و منجر شده آغاز مذاکرات به پرونده هسته ای محدود شود، نه مجموعه ای از موضوعات اختلافی.

در کنار این تحرکات، مواضع تل آویو و اظهارات مقامات آمریکایی مستقر در اسراییل، لایه دیگری از پیچیدگی را به معادله افزوده است. کانال 12 رژیم صهیونیستی به نقل از مایک هاکبی، سفیر آمریکا در اسراییل، گزارش داد که ترامپ هنوز تصمیم نهایی خود درباره ایران را نگرفته است.

هاکبی تصریح کرده که اگر ترامپ به توافقی با ایران دست یابد، این بهترین وضعیت ممکن خواهد بود؛ در غیر این صورت، او در انجام حمله تردید نخواهد کرد. این اظهارات بار دیگر نشان می دهد که گزینه نظامی، حتی در صورت پیشرفت دیپلماسی، از دستور کار واشنگتن خارج نشده است.

هاکبی مدعی شده همه از توافقی که براساس آن ایران به این نتیجه برسد که سلاح هسته ای آینده ای ندارد ، خرسند خواهند شد.

او همچنین تأکید کرده که هرگونه اقدام نظامی علیه ایران با هماهنگی کامل میان واشنگتن و تل آویو انجام خواهد شد، هرچند فعلا در حد یک فرضیه باقی مانده است. همه این مواضع نشان می دهد فضای کنونی، بیش از آنکه به سمت قطعیت حرکت کند، در وضعیت تعلیق وعدم تصمیم نهایی قرار دارد. از یک سو، شبکه ای از میانجی ها از ترکیه و قطر گرفته تا برخی کشورهای عربی و حتی مصر در تلاش هستند چارچوبی برای مهار بحران طراحی کنند و از سوی دیگر، تهدید نظامی همچنان به عنوان ابزار فشار حفظ شده است.

در چنین شرایطی، ابتکار ترکیه و حمایت ضمنی بازیگران منطقه ای از تفکیک پرونده ها و آغاز مذاکرات از موضوع هسته ای، شاید مهم ترین روزنه برای کاهش تنش باشد. بااین حال، همان طور که مجموعه اظهارات آمریکایی و اسراییلی نشان می دهد، این روزنه همچنان شکننده بوده و هر لحظه ممکن است تحت تأثیر محاسبات سیاسی یا امنیتی بسته شود. دیپلماسی جان گرفته، اما هنوز در میدان مین حرکت می کند؛ میدانی که یک گام اشتباه در آن می تواند مسیر را از گفت وگو به تقابل بازگرداند.

با وجود نشانه هایی از تحرک دیپلماتیک و تلاش برای شکل دهی به یک چارچوب مذاکراتی، خوش بینی به آینده همچنان با تردیدهای جدی همراه است. تجربه های پیشین نشان می دهد که فاصله میان گفت وگوهای مقدماتی و دستیابی به توافق پایدار، عمیق و شکننده است. هم زمانی پیام های دیپلماتیک با تهدیدهای نظامی، نشان می دهد دیپلماسی هنوز اولویت بلامنازع نیست، بلکه ابزاری در کنار فشار باقی مانده است. به خصوص آنکه مواضع دیروز (یکشنبه) رهبری در قبال این نکته که آمریکایی ها اگر جنگی راه بیندازند، این بار جنگ منطقه ای خواهد بود ، نشان می دهد که برای تهران هم کماکان گزینه تهدید به جنگ و احتمال حمله دوباره از جانب آمریکا به صورت بالقوه مطرح است. از این منظر، می توان گفت دیپلماسی جان گرفته، اما هنوز به مرحله احیا نرسیده است و بقای آن بیش از هر چیز به مهار منطق تصاعد بحران و ترجیح گفت وگو بر اعمال فشار وابسته است.

در شرایط کنونی، آنچه بیش از هر چیز در دسترس و قابل اتکا به نظر می رسد، نه قطعیت تصمیم ها و نه تضمین نتایج، بلکه امید است؛ امید به آینده ای کم هزینه تر، امید به بازگشت عقلانیت به مدار تصمیم سازی و امید به آنکه مسیر مذاکره و دیپلماسی، هرچند شکننده و پرسنگلاخ، همچنان گشوده بماند. این امیدواری، نه از سر ساده انگاری است و نه به معنای چشم پوشی از واقعیت های سخت، تهدیدهای عینی و معادلات نگران کننده ای که فضای سیاسی، امنیتی و دیپلماتیک این روزها را احاطه کرده اند؛ برعکس، امید دقیقا در دل همین آگاهی شکل می گیرد؛ آگاهی از هزینه های جنگ بر ایران، از شکنندگی ثبات منطقه و از پیامدهای برگشت ناپذیر تصمیم های شتاب زده.

امید در این معنا، نه جایگزین تحلیل است و نه پوششی برای انکار خطر ، بلکه آخرین سرمایه سیاست ورزی عقلانی در وضعیتی است که گزینه های مطلوب محدود و گزینه های پرهزینه فراوان هستند. تا زمانی که دیپلماسی به طور کامل از میدان خارج نشده، امید همچنان تنها نقطه اتکای آینده باقی می ماند.

تحرکات دیپلماتیک روزهای اخیر، از سفر عباس عراقچی به ترکیه تا حضور وزیر خارجه قطر در تهران، نشانه ای معنادار از تغییر لحن و جابه جایی وزن گفتمان در فضای پرتنش منطقه است؛ فضایی که تا همین چندی پیش، سایه گزینه نظامی بر آن سنگینی می کرد. با این حال، به تعبیر صباح زنگنه، این تغییر لحن نه از سر خوش بینی ساده انگارانه، بلکه حاصل درکی عمیق تر از واقعیت های میدانی و هزینه های محاسبه ناپذیر هرگونه درگیری نظامی است .

تحلیلگر مسائل جهان عرب اعتقاد دارد که کشورهای عربی همسایه بیش از گذشته به این واقعیت واقف شده اند که هر اقدام جنگ طلبانه ای، الزاما بدون پاسخ نخواهد ماند و پاسخ ها نیز قابل کنترل و مهار نیستند .

به گفته این تحلیلگر ارشد حوزه خاورمیانه، درگیری نظامی نه تنها حلوا پخش نمی کند، بلکه می تواند به زنجیره ای از بحران های امنیتی و اقتصادی منجر شود که دامنه آن فراتر از مرزهای یک کشور خواهد رفت ، بنابراین منطقه غرب آسیا، به باور او، در وضعیتی شبیه به بشکه باروت قرار دارد؛ جایی که جرقه ای کوچک می تواند انفجاری فراگیر رقم بزند و همه بازیگران، بدون استثنا، از تبعات آن متضرر شوند .

در این چارچوب و با اشاره به اخبار جدید درباره تقویت گزینه مذاکره ، زنگنه تأکید می کند ایران از ابتدا و همواره بر گفت وگو، راه حل های مسالمت آمیز و پرهیز از خشونت تأکید داشته است .

از نگاه او، آن کسی که بر طبل جنگ می کوبد، ایالات متحده آمریکاست، نه تهران. همین نکته موجب شده تا کشورهای همسایه ایران، به ویژه آن دسته که روابط نزدیکی با واشنگتن دارند، ارزیابی های خود از واقعیت های منطقه و پیامدهای تنش را به طرف آمریکایی منتقل کنند و هشدار دهند که افزایش تنش نه به نفع منطقه است و نه به سود جهان .

این کارشناس ادامه داد در راستای این تحولات، یکی از نشانه های مهم تغییر فضا، بحث تفکیک پرونده ها و فاصله گرفتن از طرح هم زمان چهار شرط حداکثری آمریکاست ؛ موضوعی که به گفته زنگنه، بازتاب دهنده حرکت تدریجی به سمت شکل دهی یک چارچوب مذاکراتی واقع بینانه تر است .

تحلیلگر حوزه عربی بر این باور است که شرایط کنونی آمریکا نیز شرایط مناسبی برای ورود به جنگ نیست؛ چراکه تشدید تنش می تواند موجب بسیج سیاسی و حتی اقتصادی بسیاری از کشورها علیه واشنگتن شود و هزینه های بین المللی سنگینی برای آن به همراه داشته باشد .

از این منظر، زنگنه راه حل را در حرکت به سوی گفت وگویی عقلانی، با مطالبات تحقق پذیر و بدون افزایش توقعات غیرواقع بینانه می داند.

او تصریح می کند که مذاکره تنها زمانی می تواند به نتیجه برسد که بر پایه احترام متقابل، اعتدال، تعادل و موازنه منافع شکل بگیرد . از دید زنگنه، ایران به عنوان کشوری که در این منطقه زندگی می کند، مطالبات و منافع مشروعی دارد که نمی توان آن ها را نادیده گرفت و تصور کرد همه چیز صرفا با تحمیل خواسته های یک جانبه حل خواهد شد .

درعین حال مفسر حوزه سیاست خارجی گزینه جنگ را به طور کامل منتفی نمی داند، اما آن را وابسته به تحولات سیاسی و بسیاری از پارامترها می خواند. چون از نگاه او، هر دو طرف (ایران و آمریکا) به صورت بالقوه آمادگی ورود به جنگ یا حرکت به سمت صلح و توافق را دارند .

با این حال، او تصریح می کند که جنگ نه به سود ایران است و نه به نفع نظم اقتصادی جهانی . به باور این مدرس حوزه بین الملل، ثبات بازار جهانی نفت، آرامش اقتصاد بین الملل و امنیت منطقه ای، همگی ایجاب می کنند که مسیر گفت وگوی معقول، منطقی و اجراشدنی در اولویت قرار گیرد .

امیرعلی ابوالفتح هم به عنوان دیگر کارشناس در پاسخ به این پرسش که آیا واقعا مسیر مذاکره میان ایران و آمریکا در حال گشوده شدن است یا آنکه گزینه جنگ همچنان با تمام وزن خود روی میز باقی مانده است؟ باور دارد که نتیجه نهایی نه در سخنان متناقض دونالد ترامپ، بلکه در روند کلی رفتار دولت ایالات متحده است ؛ روندی که از منظر او، سرشار از نبود قطعیت است .

تحلیلگر ارشد مسائل آمریکا به شدت بر پارامتر تردید در مسیر پیش رو مانور می دهد و با تأکید بر اینکه در مناسبات ایران و آمریکا همواره دو گزینه جنگ و توافق به طور هم زمان وجود داشته، اذعان دارد ترامپ این دوگانگی را به شکل بی سابقه ای تشدید کرده است .

از نگاه این مدرس دانشگاه، رییس جمهور آمریکا گاه با لحنی تهدیدآمیز از حمله نظامی سخن می گوید و گاه از توافقی بزرگ و قریب الوقوع حرف می زند؛ یک روز مدعی است ایران باید مهار شود و روز دیگر می گوید ایرانی ها به طور جدی به دنبال مذاکره اند ، بنابراین این نوسانات کلامی، به تعبیر ابوالفتح، بیش از آنکه راهنمای تحلیل باشد، خود منبع سردرگمی است .

با این حال، این کارشناس حوزه بین الملل معتقد است که اگر از سطح گفتار ترامپ عبور کنیم و به سیر زمانی تحولات نگاه بیندازیم، نشانه هایی از کاهش احتمال اقدام نظامی آمریکا دیده می شود .

به نظر ابوالفتح، با عبور از وقایع تلخ و پرتنش روزهای هجدهم و نوزدهم دی در داخل ایران، هرچه فاصله زمانی بیشتر می شود، احتمال حمله نظامی کاهش و شانس رسیدن به نوعی توافق افزایش می یابد . البته این تحلیلگر ارشد مسائل آمریکا با احتیاط تأکید می کند که این به معنای منتفی شدن گزینه جنگ نیست؛ چراکه ترامپ سیاست مداری است که حتی در میانه بحران نیز می تواند تصمیم به آغاز درگیری بگیرد . ازاین رو، او معترف است که در شرایط فعلی نه می توان با قطعیت و نه حتی با احتمال بالا درباره آینده سخن گفت .

در ادامه این تحلیل، یکی از محورهای مهم، بحث چارچوب مذاکرات و نحوه پیشبرد پرونده هاست. چون در روزهای اخیر، این خط تحلیلی تقویت شده که آمریکا ممکن است از اصرار بر تحمیل هم زمان چهار شرط حداکثری عقب نشینی کرده و به پیشنهاد ترکیه برای پیشبرد مرحله به مرحله مذاکرات، با آغاز از پرونده هسته ای، نزدیک شده باشد.

با این حال، ابوالفتح دراین باره صراحتا می گوید که اطلاعی قطعی از روند مدنظر مذاکرات احتمالی و چارچوب تعیین شده ندارد . به گفته او، این گونه جزییات در اختیار کسانی است که مستقیما به روند مذاکرات نزدیک اند و نمی توان با اطمینان گفت که واشنگتن به دنبال مدل فاز به فاز مدنظر باراک اوباماست یا همچنان همان رویکرد یکجای مورد تأکید جمهوری خواهان را دنبال می کند .

در پاسخ به این سؤال که آیا ترامپ ممکن است در شروط خود انعطاف نشان دهد، ابوالفتح به تجربه گذشته اشاره می کند و از نگاه او، اگر محاسبه آمریکا این باشد که صرفا ایران باید در همه موضوعات عقب نشینی کند و واشنگتن هیچ نرمشی از خود نشان ندهد، مسیر به طور طبیعی به سمت جنگ خواهد رفت. اما اگر هدف رسیدن به یک توافق، حتی یک توافق بینابینی باشد، ناگزیر آمریکا نیز باید انعطاف هایی را بپذیرد .

این مدرس دانشگاه یادآوری می کند که ایالات متحده یک بار مسیر اقدام نظامی را در جنگ 12روزه آزموده و خود ترامپ زمانی مدعی بود که تأسیسات هسته ای ایران را به طور کامل نابود کرده است؛ ادعایی که اکنون حتی از سوی خود او نیز با تردید و عقب نشینی مواجه شده است . از این منظر است که ابوالفتح استدلال می کند که تکرار مسیری که یک بار نتیجه نداده، منطقی به نظر نمی رسد؛ هرچند درباره ترامپ هیچ گزینه ای را نمی توان از پیش کنار گذاشت .

کارشناش حوزه آمریکا همچنین درباره تحلیل تغییر لحن ترامپ هشدار می دهد. چون به باور او، رییس جمهور آمریکا فردی است که می تواند در عرض چند ساعت، مواضعی کاملا متضاد اتخاذ کند؛ از اعلام قریب الوقوع بودن جنگ تا تأکید بر موفقیت داشتن یا موفقیت نداشتن عملیات نظامی و از آن سو وعده توافق نزدیک . به همین دلیل او توصیه می کند که به جای تمرکز بر اظهارات متناقض ترامپ، باید رفتار کلی دولت ایالات متحده را مبنای تحلیل قرار داد .

در این چارچوب، ابوالفتح معتقد است که آمریکا به تدریج از نقطه ای که جنگ حتمی به نظر می رسید، فاصله گرفته و به سمت افزایش احتمال توافق حرکت کرده است؛ هرچند جنگ همچنان به طور کامل منتفی نیست .

در بخش پایانی تحلیل، این تحلیلگر به تجربه های پیشین و امکان تکرار اقدام نظامی حتی در جریان مذاکرات اشاره می کند و به باور او، استفاده هم زمان از دیپلماسی و جنگ برای ترامپ نه تنها در تضاد با یکدیگر نیستند، بلکه واجد شرایطی برای کسب امتیازات حداکثری است ، پس او تأکید می کند که تهران هم باید گزینه استفاده هم زمان از دیپلماسی و میدان را داشته باشد. ازاین رو حرکت در مسیر مذاکره به معنای غفلت از آمادگی های دفاعی نیست و برعکس، حفظ بالاترین سطح آمادگی دفاعی می تواند پشتوانه دیپلماسی باشد . از نگاه ابوالفتح، تصور یا دیپلماسی یا میدان یک دوگانه نادرست است؛ چراکه در شرایط پرابهام کنونی، هم تلاش برای رسیدن به توافق ضروری است و هم حفظ هوشیاری کامل در برابر سناریوهای پرخطر.