علی ربیعی، دستیار اجتماعی رییس جمهور، در اعتماد نوشت: حوادث تلخ و ناگواری را در دی ماه 1404 شاهد بودیم و هنوز جامعه در التهاب این روزها به سر می برد. معترضان خشمگین اکنون به معترضان غمگین تبدیل شده اند. ما اکنون شاهد شکل جدیدی از بروز هیجان و خشم بوده ایم که به این شدت بی سابقه بوده است.

غالب تحلیل ها مبتنی بر فریاد ناامیدی در برابر انسدادها تفسیر می شود. به نظر من ناآرامی های 1396، ریشه در چالش های اقلیمی نظیر خشکسالی های مستمر، فقیر شدن کشاورزان و ناامیدی جوانان شهرهای بدون امکانات داشت- هر چند آغاز 96 ریشه ای ناشی از تنازعات سیاسی جناحی در شهر مشهد داشت- در سال 98 نوشتم که ریشه اعتراضات در نارضایتی فقرای حاشیه نشین شهری بود و بیشتر وابستگان به ارزش های بقا در آن مشارکت داشتند.

متن اعتراض چنین قالبی داشت، اما در کنار آن پدیده شاهد حضور بخشی از آسیب دیدگان اجتماعی پرخطر هم بودیم که می توان گفت پیشگام تخریبگری و حمله به مراکز انتظامی و دولتی بودند. سال 1401 داستانی متفاوت داشت. کنشگران اعتراضی در این جنبش به تعبیر اینگل هارت، افرادی با ارزش های ابراز وجودی بودند. در 1401، حضور طبقه متوسط تغییرخواه، به شدت نمایان بود. تغییرخواهی منزلت خواهانه و حق آزادی انتخاب و حضور جریان دانشجویی بسیار نمایان بود.

معتقدم خیابان های دی ماه 1404، ترکیبی از 96.98 و 1401 با یک تفاوت عمده و آن نقش جریانی از خارج از کشور برای خونبار کردن حرکت اعتراضی جامعه بود. جریان پرفشار رسانه های فارسی زبان، ایجاد امیدهای واهی گمراه کننده در تسخیر تمامیت ذهنی بخش هایی از جامعه و تلاش برای گنجاندن اعتراض طبیعی جامعه در دل یک سناریوی دلخواه خود بخشی از این جریان بود. من با همه وجود، به اعتراضات اجتماعی اعتقاد داشته و برای این اعتراضات جهت داشتن جامعه ای سالم و پویا، تغییرخواهی و اصلاحات ارزش قائل هستم، اما در 1404 نمی توان معادلات ژئوپلیتیکی که برای ایران بزرگ دیده شده بود را نادیده گرفت.

علاوه بر این رخداد 1404 را باید امتداد 1401، اما با تفاوتی تعیین کننده در ترکیب کنشگران آن دانست. در 1401 سهم کنشگران سبک زندگی و منزلت پررنگ تر بود و در واقع اعتراضی علیه تحمیل و فاصله گرفتن سیاست از برآیند واقعی جامعه بود. در 1404، ترکیب به هم ریخت و چند تجربه اعتراضی شامل کنشگران شهرهای کوچک کم برخوردار (دی 96)، بخشی از حاشیه نشین های شهری (دی 98) و بخشی از معترضان 1401 در کنار هم قرار گرفتند. این هم افزایی اعتراضی پیام مهمی از اینکه گسل ها روی هم افتاده اند و نارضایتی از شکل موضعی به شکل شبکه ای درآمده، دارد.

من معتقدم اگر دی 1404 را فقط رخداد ببینیم، فهم آن را از دست می دهیم. یک سندرم برای ساده انگاری، ندیدن ریشه ها و تغییرات صورت گرفته در چند دهه اخیر را شاهد بوده ایم. به خصوص وقتی بنا بر خاصیت حرکت های اعتراضی و جنبشی با کاهش دستاورد و هم آگاهی از ادراک وضعیت نامناسب (تخریب ها و شدت خشونت) حرکات اجتماعی فروکش پیدا می کنند، سیستم های تصمیم گیر به سرعت با علت یابی های غالبا تکراری از قبیل منازعات داخلی و ارجاعات نادرست به داخل و خارج، ریشه یابی صحیح به فراموشی سپرده می شود.

از طرفی رخدادها معمولا در سطح دیده می شوند؛ اما ریشه ها در زیر پوست جامعه کار می کنند. آنچه در دی 1404 رخ داد، بیش از هر چیز نشانه انباشت یک وضعیت از تشدید ناامیدی اجتماعی از 1401 تا 1404 و تبدیل شدن از دست رفتن افق به موتور خشم جمعی بود. همین جا باید با صراحت گفت مساله فقط فقر نیست؛ مساله بسته شدن مسیرهاست.

فقر می تواند آزاردهنده باشد، اما وقتی به بی افقی گره می خورد، به خشم بدل می شود؛ چون فرد نه فقط امروز دشوار، بلکه فردای بسته را تجربه می کند. در چنین وضعیتی، خشم به جای آنکه صرفا واکنش به یک فشار باشد، به زبان یک نسل برای گفتن دیگر تمام ماجرا تبدیل می شود. بنابراین تصویر اصلی دی 1404 را در خیابان شلوغ و قاب خبری نباید تفسیر کرد، بلکه فرسایش افق در ذهن و زندگی مردم ریشه آن است.

جامعه ای که نتواند برای فردای خود رویا بسازد، دیر یا زود انرژی اجتماعی اش را از دست می دهد. شاخص امید در این میان، شاخصی حاشیه ای نیست؛ شاخصی بنیادین برای فهم پایداری اجتماعی است. خشمگین های بی افق، کسانی اند که دیگر هیچ آرزویی برای خود متصور نیستند و احساس می کنند امید از آنان گرفته شده.

هر بار جرقه ای از امید شکل می گیرد و هر بار که پاسخ متناسب نمی گیرند، احساس بی پناهی جای آن را می گیرد. اینجا نقطه خطر سیاستی است که لغزش جامعه از نقد وضع موجود به انکار امکان اصلاح رخ می دهد. در تفسیر این وضعیت، یک خطای رایج هم دیده می شود که ناامیدی را صرفا با شاخص های فقر توضیح می دهند.

هر چند فقر بخشی از مشارکت کنندگان در تمامی اعتراضات سال های اخیر، افرادی با مشکلات معیشتی حضور داشته اند، در 1404 نگاه کنید به یک برداشت اولیه از وضع اقتصادی اعتراض کنندگان: حدود 65 درصد طبقه متوسط فرو افتاده معیشتی، یعنی طبقه ای که منزلت اجتماعی و فرهنگی طبقه متوسط را داشته و از نظر معیشتی به دهک های پایین افتاده است.

مطالعات پیرامون آثار تحریم نشان می دهدکه حدود یازده میلیون نفر تاثیرپذیر از آثار تحریم در شکل سقوط طبقه بوده اند. این موضوع را ریچارد نفلی و برخی سیاستمداران امریکا و اروپایی بارها بیان کرده اند که تحریم برای کشاندن جامعه بر اثر فشار اقتصادی به خیابان هاست. برای فهم این مساله نیازمند مطالعات یا فهم علت های با مطالعاتی میان رشته ای نظیر روانشناسی فردی و اجتماعی، اقتصاد فقر، اقتصاد سیاسی، مطالعات فرهنگی و جامعه شناسی و توجه به مسائل ژئوپلیتیک و بین الملل هستیم. علاوه بر این شیوه مواجهه ارکان و نهادهای تصمیم گیر که در مواجهه با ناآرامی قرار دارند- اعم از پیش بینی تا مواجهه- نیز قابل مطالعه و نقد خواهد بود.