فرارو سمیه غنوشی، کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه در روزنامه گاردین

به نقل از نشریه میدل ایست ای، محمد مصدق، نخست وزیر پیشین ایران، در سال 1330 و در صحن شورای امنیت سازمان ملل، هشداری صریح و ماندگار داد: ما تحت فشار و اجبار قرار نخواهیم گرفت؛ نه از سوی دولت های خارجی و نه از جانب نهادهای بین المللی. اکنون، بیش از هفت دهه بعد، در شرایطی که یک گروه ضربت ناو هواپیمابر آمریکا وارد اقیانوس هند شده و ناوشکن های مجهز به موشک های هدایت شونده در پهنه خاورمیانه مستقر می شوند، این هشدار دیگر صرفاً پژواکی تاریخی نیست؛ بلکه به تفسیری زنده و جاری از وضعیت کنونی شباهت پیدا کرده است.

ناوهای جنگی هرگز به طور تصادفی در موقعیت استقرار قرار نمی گیرند. جابه جایی آن ها حامل پیام است و از نیت ها پرده برمی دارد. به همین قیاس، پرونده های اطلاعاتی نیز غالباً برای کشف حقیقت تدوین نمی شوند، بلکه برای ساختن اجماع و جلب رضایت عمومی نسبت به اقدام نظامی سرهم بندی می شوند؛ داربستی روایی برای مداخله ای که پیشاپیش کلید خورده است.

در چنین بستری، اسراییل آنچه را شواهد قاطع می نامد، در اختیار دونالد ترامپ قرار داده و مدعی شده است که مقام های ایرانی صدها معترض را اعدام کرده اند. اینکه تل آویو اکنون خود را به عنوان مرجع معتبر ارائه شواهد علیه ایران معرفی می کند، می تواند مضحک به نظر برسد. دولتی که سال هاست بی وقفه برای جنگ با تهران لابی می کند، آشکارا تغییر نظام در ایران را به عنوان هدفی راهبردی اعلام کرده و بیش از هر بازیگر دیگری از فروپاشی ایران سود خواهد برد، ناگهان در قامت شاهدی بی طرف و مدافع حقوق بشر ظاهر می شود. به این ترتیب، تل آویو به جایگاه دادستان کل ارتقا می یابد و ادعاهایش نه به مثابه موضع گیری سیاسی، بلکه همچون واقعیتی مسلم و بی چون وچرا پذیرفته می شود.

از پایان جنگ جهانی دوم به این سو، هرگاه جنبش هایی منافع ریشه دار غرب را به چالش کشیده اند، تحریم ها در پی آن ها آمده است. بحران های اقتصادی طراحی شده اند، شکاف های داخلی تعمیق یافته اند، کارزارهای رسانه ای تکثیر شده اند و ضدانقلاب ها تأمین مالی شده اند. و هرگاه این ابزارها کارساز نبوده اند، کودتاها سازمان دهی شده، اشغال ها آغاز گردیده یا جنگ ها با زبان نجات و رهایی توجیه شده اند.

ایران این الگو را نه به عنوان یک نظریه انتزاعی، بلکه به مثابه زخمی زیسته و تجربه شده می شناسد. در سال 1953، محمد مصدق، نخست وزیر منتخب و دموکراتیک ایران، تنها به جرم ملی کردن صنعت نفت، در کودتایی مشترک از سوی ایالات متحده و بریتانیا سرنگون شد. در آن مقطع، شرکت نفت ایران و انگلیس ــ که بعدها با نام بریتیش پترولیوم (BP) شناخته شد ، تنها 16 درصد از سود خالص منابع نفتی ایران را به خود این کشور اختصاص می داد.

بریتانیا در واکنش، مسیر محاصره را در پیش گرفت؛ پالایشگاه آبادان را به تعطیلی کشاند، بر خریداران خارجی فشار آورد تا از خرید نفت ایران صرف نظر کنند و عامدانه اقتصاد کشور را به سوی بحران سوق داد. زمانی که جنگ اقتصادی به تنهایی کارساز واقع نشد، لندن با دامن زدن به هراس های جنگ سرد، واشنگتن را به مداخله ترغیب کرد. در پی آن، عملیات آژاکس سازمان سیا ایران را در معرض سیلی از اطلاعات نادرست قرار داد، سیاستمداران را تطمیع کرد، چهره های مذهبی را تحت فشار گذاشت و ناآرامی ها را سازمان دهی کرد. مصدق برکنار شد. شاه بازگردانده شد. حتی خود سازمان سیا امروز به طور رسمی این کودتا را اقدامی غیردموکراتیک می داند.

آن رخداد صرفاً مسیر سیاسی ایران را تغییر نداد؛ بلکه شالوده نوعی دستورالعمل را پی ریزی کرد. همان ابزارها امروز نیز به روشنی قابل شناسایی اند. گزارش ها درباره حمله به ده ها مسجد در سراسر ایران، پرسش هایی اجتناب ناپذیر را درباره تلاش های خارجی برای دامن زدن به شکاف ها و درگیری های داخلی برمی انگیزد؛ درست بر همان خطوط گسلی که هفت دهه پیش مورد بهره برداری قرار گرفته بودند.

و این صرفاً به بی ثبات سازی پنهان محدود نمی شود. چهره های رسانه ای اسراییل آشکارا درباره آنچه پس از فروپاشی نظام رخ خواهد داد سخن گفته اند و تصریح کرده اند که با سقوط ایران، سراسر خاک این کشور به همان شیوه ای بمباران خواهد شد که پس از کنار زده شدن بشار اسد توان نظامی سوریه به صورت نظام مند نابود شد. پیام روشن و بی ابهام است: تغییر نظام هدف نهایی نیست، بلکه پیش شرط فروپاشی و ازهم گسیختگی فراگیر تلقی می شود.

از سال 1979، ایران یکی از طولانی ترین و فراگیرترین رژیم های تحریمی در تاریخ معاصر را از سر گذرانده است. آنچه ابتدا با مسدودسازی دارایی ها و محدودیت های نفتی آغاز شد، به تدریج به سازوکاری همه جانبه بدل شد که حوزه های مالی، انرژی، تجارت، فناوری و حتی ابعاد زندگی روزمره را هدف گرفت. تحریم ها در دهه 1990 تشدید شدند، پس از سال 2006 شکل چندجانبه به خود گرفتند، با توافق هسته ای 2015 تا حدی کاهش یافتند و سپس در سال 2018، در چارچوب کارزار فشار حداکثری دونالد ترامپ، به طور کامل بازگردانده شدند. سال گذشته نیز قدرت های اروپایی با فعال سازی سازوکار اسنپ بک ، تحریم های سازمان ملل را به صورت خودکار و با استناد به عدم پایبندی و مسائل حقوق بشری دوباره برقرار کردند.

تحریم ها اغلب به عنوان جایگزینی مسالمت آمیز برای جنگ معرفی می شوند؛ اما در عمل، چیزی جز شکل تدریجی و فرساینده یک محاصره نیستند. این اقدامات ارزش پول ملی را فرومی ریزند، بافت اجتماعی را تحلیل می برند، سیاست را رادیکالیزه می کنند و تضمین می کنند که هزینه تقابل های ژئوپلیتیکی نه بر دوش دولت ها، بلکه بر شانه های مردم عادی سنگینی کند.

بریتانیا این الگو را نخستین بار در سال 1951 علیه ایران به کار گرفت و ایالات متحده از آن زمان تاکنون این ابزار را پالایش و تکمیل کرده است. تصادفی نیست که فراخوان های تغییر رژیم، اغلب هم زمان با مطالبه تحریم های سخت گیرانه تر مطرح می شوند؛ حامیان این سیاست ها به خوبی می دانند درد واقعی بر چه کسانی تحمیل خواهد شد. منافع واشنگتن در قبال ایران ریشه در منطق هژمونی دارد. نفت ایران صرفاً یک دارایی اقتصادی نیست، بلکه اهرمی راهبردی در رقابت جهانی با چین محسوب می شود.

امروز، چین بزرگ ترین خریدار نفت خام ایران است. از این رو، تضعیف ایران به معنای تضعیف یکی از شریان های حیاتی انرژی پکن تلقی می شود. در سال 2025، ایران حدود 13 درصد از واردات نفت چین را تأمین می کرد؛ رقمی معادل نزدیک به 1.38 میلیون بشکه در روز که روانه بازار چین می شد.

دستورکار اسراییل از این سطح نیز فراتر می رود. در دو سال گذشته، بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسراییل، بارها به طور مستقیم مردم ایران را خطاب قرار داده، آنان را به حضور در خیابان ها فراخوانده، اقدامات نظامی اسراییل را هموارکننده مسیر آزادی توصیف کرده و وعده داده است که پس از سقوط نظام، کمک رسانی خواهد شد. یوآو گالانت، وزیر دفاع پیشین اسراییل، حتی صریح تر سخن گفت و از هدایت تحولات با دستی نامریی پرده برداشت؛ با تأکید بر نقش محوری کنش توده ای، در حالی که بازیگران خارجی به صورت رسمی در پس زمینه باقی می مانند.

این لفاظی ها به تدریج با سیگنال دهی رسانه ای همراه شده است. رسانه های اسراییلی آشکارا مطرح کرده اند که بازیگران خارجی در حال مسلح کردن معترضان هستند؛ ادعایی که صریح ترین بیان آن از زبان یک خبرنگار دیپلماتیک شبکه 14 مطرح شد. او با لحنی فخرآمیز اعلام کرد معترضان به سلاح گرم مجهز شده اند و همین موضوع دلیل کشته شدن صدها نیروی حکومت ایران است ، و در ادامه تاکید کرد: اینکه چه کسی پشت ماجراست، برای همه آزاد است حدس بزنند. چنین اظهاراتی لغزش های حاشیه ای نیستند، بلکه بخشی از یک زیست بوم رسانه ای گسترده تر در اسراییل به شمار می آیند که به تدریج آنچه پیش تر ناگفته می ماند را با صدای بلند بیان می کند.

این نشانه های رسانه ای، هنگامی که در کنار پیام رسانی رسمی نهادهای اطلاعاتی قرار می گیرند، نگران کننده تر جلوه می کنند. پس از جنگ ژوئن گذشته، دیوید بارنیا، رییس موساد، در بیانیه ای نادر و قابل تأمل، به کارکنان این سازمان و افکار عمومی اطمینان داد که اسراییل همچنان همان گونه که بوده، حضور خواهد داشت ؛ عبارتی که به طور گسترده به عنوان نشانه ای از تداوم عملیات های پنهان در داخل ایران تفسیر شد. و ماه گذشته، یک حساب کاربری فارسی زبان در شبکه ایکس (توییتر سابق) که به موساد نسبت داده شده است، ایرانیان را به مشارکت در اعتراضات فراخواند و نوشت: همگی با هم به خیابان ها بیایید. زمان آن فرا رسیده است. ما با شما هستیم؛ نه فقط از دور و در حرف. ما در میدان با شما هستیم.

در حالی که مقام های اسراییلی به صورت رسمی هرگونه ارتباط با آن حساب کاربری را رد کرده اند، دستگاه های اطلاعاتی طی دهه ها دقیقاً برای چنین مأموریت هایی به پوشش ها و واسطه های قابل انکار اتکا کرده اند. این ماجرا به سیگنال دهی پنهان محدود نمی شود. پرچم های اسراییل به عنصری آشکار در تظاهرات ضدحکومتی خارج از ایران تبدیل شده اند؛ هم زمان با شکل گیری یک کارزار هماهنگ در شبکه های اجتماعی که روایت های مشخص و نتایج سیاسی مطلوب را تقویت می کند.

تحلیل داده های الجزیره نشان داد که چگونه حساب های مرتبط با اسراییل به صورت نظام مند در جهت شکل دهی به برداشت های جهانی از اعتراضات عمل کرده اند و رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران، را به عنوان تنها آلترناتیو سیاسی برجسته ساخته اند. خود پهلوی نیز وارد تعامل با این کارزار شد؛ اقدامی که به سرعت از سوی حساب های اسراییلی بزرگ نمایی گردید و او را در قامت چهره جایگزین ایران به تصویر کشید. این مداخلات نه موردی اند و نه منفرد. آن ها با یک چشم انداز راهبردی گسترده تر هم راستا هستند که روزبه روز آشکارتر در محافل سیاسی و فکری اسراییل بیان می شود: تضعیف و در نهایت تجزیه ایران.

سرمقاله ها و اسناد سیاست گذاری در اسراییل به صراحت از تقسیم ایران و تشویق جدایی طلبی قومی دفاع کرده اند و برخی نیز مسلح کردن اقلیت ها برای بی ثبات سازی دولت از درون را توصیه کرده اند. این دیدگاه ها گمانه زنی های حاشیه ای نیستند؛ بلکه در رسانه های جریان اصلی و در چارچوب مباحث رسمی سیاستی مطرح شده اند.