در جریان هر جنگی که در هر گوشه ای از دنیا رخ می دهد، اولین نگرانی افراد، از دست رفتن جان افراد بی گناه و غیرنظامی است. در شرایطی که طراحی و تولید سلاح ها در دنیای مدرن، پیشرفت زیادی داشته و ابزارهای کشنده هرسال ویرانگرتر و ترسناک تر می شوند، همه انتظار دارند که دست کم افراد غیرنظامی در امان باشند.

البته در این میان سازمان های بین المللی و بشردوستانه هم قوانین و قواعدی برای استفاده از تسلیحات اعلام کرده اند که هدف اصلی آن ایجاد توازن بین ضرورت نظامی و الزامات انسانی است و در این راستا، محدودیت های سخت گیرانه ای برای انتخاب ابزارهای جنگی وضع شده است. ریشه این ممنوعیت ها به دو اصل مهم برمی گردد:

ممنوعیت تسلیحاتی که باعث رنج غیرضروری می شوند و تسلیحاتی که کور و بی رویه هستند.

ریشه های مدرن این محدودیت ها به نیمه دوم قرن نوزدهم برمی گردد و نقطه عطف تاریخی آن، بیانیه سال 1868 سن پترزبورگ بود. در این بیانیه اعلام شد که هدف مشروع جنگ فقط تضعیف نیروهای نظامی دشمن است.

این اصول در کنوانسیون های 1899 و 1907 لاهه تکمیل شد که در آن ها استفاده از سم و سلاح های سمی و گلوله های منبسط شونده که در بدن انسان به راحتی پهن شده و جراحات مرگباری ایجاد می کنند، ممنوع شد.

در این مقاله قصد داریم تا به تسلیحات ممنوعه در جنگ ها اشاره کنیم:

آثار مخرب و غیرقابل کنترل تسلیحات شیمیایی، بیولوژیک و هسته ای باعث شده تا نام این تسلیحات در صدر لیست سیاه قرار بگیرند:

سلاح های شیمیایی بر پایه واکنش های بیوشیمیایی عمل می کنند. کشنده ترین نوع آن ها عوامل اعصاب هستند که شامل ترکیبات فسفره می شوند. این مواد آنزیم استیل کولین استراز را در بدن بلوکه می کنند و درنتیجه سیگنالی به صورت مداوم به ماهیچه ها ارسال می شود که درنهایت به تشنج، ایست تنفسی و مرگ افراد در چند دقیقه می انجامد. هدف اصلی این سلاح ها، سیستم عصبی انسان و از پای درآوردن نیروی انسانی در فضاهای باز یا پناهگاه ها بدون تخریب ساختمان هاست.

قدرت این سلاح از عنصر اورانیوم-235 یا پلوتونیوم-239 و با استفاده از فرآیند شکافت هسته ای که در آن هسته اتم متلاشی شده و مقدار عظیمی انرژی طبق فرمول E=mc2 آزاد می شود، منشأ می گیرد. عناصر کلیدی در این سلاح ، اورانیوم غنی شده یا هیدروژن (در بمب های حرارتی) است و هدف تخریب آن، یک منطقه جغرافیایی وسیع است. این سلاح از چهار طریق نابود می کند: موج انفجار (تخریب فیزیکی)، تابش حرارتی (تبخیر اجسام)، تشعشعات اولیه و نهایتاً باران رادیواکتیو که خاک و آب را برای ده ها سال سمی و غیرقابل سکونت می کند.

بعد از پایان هر جنگ، این تسلیحات به دلیل نرخ بالای عمل نکردن ، به مین های غیررسمی تبدیل می شوند.

بدنه ریزمهمات ها معمولاً از فولاد سخت کاری شده یا ترکیبات تنگستن ساخته می شوند و درون هریک، مواد منفجره ای مثل ترکیبی از RDX و TNT که چگالی بالایی دارند قرار دارد. این سلاح ها، با ایجاد فشار بیش ازحد و ترکش زایی متقارن مرگبار می شوند.

در لحظه انفجار، بدنه فلزی به هزاران تکه با لبه های تیز تبدیل می شود که با سرعت مافوق صوت پرتاب شده و هر بافت زنده یا زره سبکی را در شعاع تخریبش متلاشی می کند. هدف اصلی این سلاح، اهداف نرم و پراکنده مثل پیاده نظام ها، ستون های خودرویی و باندهای فرودگاه در مساحت های بزرگ است. بزرگ ترین چالش علمی این سلاح، نقص در فیوزهای تماسی است که باعث می شود حدود 5 تا 40 درصد ریزمهمات ها در لحظه برخورد منفجر نشوند و به مین های زمینی حساس تبدیل شوند که تا دهه ها در محیط باقی خواهند ماند.

فسفر سفید ماده ای شیمیایی است که به عنوان یک آلوتروپ خیلی فعال از عنصر فسفر شناخته می شود و به خاطر ساختار مولکولی چهاراتمی (P4 )، پایداری خیلی پایینی دارد. این ماده برخلاف تسلیحات انفجاری کلاسیک، از طریق واکنش شیمیایی خودبه خودی عمل کرده و به سرعت با اکسیژن هوا واکنش نشان می دهد.

طبق پروتکل سوم کنوانسیون CCW و ازنظر نظامی، از فسفر سفید برای نشانه گذاری یا ایجاد پرده دود برای پنهان کردن تحرکات نیروها استفاده می شود ولی در صورت استفاده در مناطق پرجمعیت، هدف آن ایجاد رعب و وحشت و نابودی کامل نیروی انسانی در محیط های غیرنظامی است. برخی کشورها مثل اسراییل با استفاده از این خلأ قانونی ، از فسفر سفید در مناطق پرجمعیت غزه و جنوب لبنان استفاده کرده اند که به خاطر مصرف بی رویه، ازنظر نهادهای حقوق بشری، جنایت جنگی تلقی می شود.

فسفر سفید، به محض تماس با اکسیژن هوا دچار واکنش اکسیداسیون سریع می شود که به شدت گرمازاست. عامل اصلی تخریب این سلاح، خاصیت چربی دوستی آن است. فسفر سفید در چربی بدن انسان حل شده و سوختگی شیمیایی و حرارتی ایجاد می کند و تا زمانی که ماده به طور کامل مصرف نشود یا اکسیژن به آن نرسد، به سوختن با دمایی در حدود 815 درجه سانتی گراد، در عمق بافت ها و حتی استخوان ادامه می دهد. علاوه بر سوختگی، جذب این ماده از طریق پوست منجر به نارسایی حاد کبد، کلیه و قلب می شود.

این سلاح ها با پخش ابر سوختی و انفجار آن، اکسیژن موجود در محیط را مکیده و موج فشار ویرانگری ایجاد می کنند. گرچه معاهده خاصی برای ممنوعیت آن ها وجود ندارد، اما استفاده از آن در محیط های شهری اوکراین و شبکه های تونلی غزه، به خاطر نقض اصل تناسب و رنج غیرضروری، به شدت محکوم شد.

بمب ترموباریک که به بمب خلأ یا گرمافشاری هم معروف است، جزو پیچیده ترین تسلیحات غیرهسته ای است که برخلاف بمب های معمولی که حاوی مخلوطی از سوخت و اکسیدکننده هستند، تقریباً 100٪ از سوخت خالص تشکیل شده و برای انفجار از اکسیژن محیط استفاده کرده و در دو مرحله عمل می کند. ابتدا یک خرج کوچک، ابری از سوخت (معمولاً به شکل پودر فلزات مانند آلومینیوم یا منیزیم و یا مایعات هیدروکربنی) را در محیط پخش می کند. در مرحله دوم، این ابر مشتعل شده و یک گوی آتشین عظیم ایجاد می کند.

عامل مرگ بار این بمب ها، ایجاد یک موج فشار مثبت طولانی و سپس یک موج مکش (خلأ) شدید است که طی آن تمام اکسیژن محیط سوخته و موج فشار حاصل از آن به درون سنگرها و تونل ها نفوذ می کند. فشار وارده باعث از هم پاشیدن بافت های نرم بدن، مثل ریه ها و اندام های داخلی شده و در اثر خلأ ایجادشده، سیستم تنفسی قربانیان از هم می پاشد.

این سلاح ها معمولاً برای نابودی نیروهایی که در فضاهای بسته و مستحکمی مثل غارها، شبکه های تونلی و ساختمان های بتنی شهری سنگر گرفته اند مورداستفاده قرار می گیرند و به دلیل تخریب گسترده، استفاده از آن در مناطق مسکونی بحث برانگیز است.

ظهور ربات های قاتل که بدون مداخله مستقیم انسان تصمیم به شلیک می گیرند، سومین انقلاب در جنگ افزارهاست. این نسل از جنگ افزارها، برخلاف سلاح های قبلی که بر پایه واکنش های شیمیایی یا فیزیکی ساده بودند، بر پایه هوش مصنوعی (AI) و بینایی ماشین (Computer Vision) عمل می کنند؛ یعنی ماده منفجره، فقط یک ابزار است و مغز الکترونیکی عامل اصلی نابودگری است.

این پهپادها ترکیبی از یک بدنه کامپوزیتی سبک، موتورهای الکتریکی یا بنزینی و یک واحد پردازنده مرکزی (CPU/GPU) هستند. عنصر کلیدی در مدل های خودمختار، الگوریتم های یادگیری عمیق است؛ یعنی پهپاد بدون دستور انسان، هدف را شناسایی کرده و به آن حمله می کند. پهپادهای انتحاری، مجهز به سر جنگی با مواد منفجره قوی هستند. این سلاح ها قادرند تا از لایه های پدافندی عبور کرده و به شکل دقیقی به نقاط حساسی مثل باک سوخت تانک یا پنجره یک اتاق خاص اصابت می کنند.

در حالت خودمختار، پهپاد با تحلیل پیکسل های دوربین، انسان را از اشیاء تشخیص داده و براساس الگوریتم شلیک و فراموش ، هدف را منهدم می کند. از این ابزارها برای از بین بردن افراد خاص، ادوات زرهی گران قیمت و زیرساخت های استراتژیک با کمترین استفاده می شود. پهپادهای گروهی با اشباع کردن پدافند دشمن، عملاً هرگونه دفاعی را غیرممکن ساخته و هدف اصلی در استفاده از آن ها پیروزی در جنگ های فرسایشی با تکیه بر تعداد زیاد و هزینه کم است.

ماده اصلی این سلاح، اورانیوم-238 است. اورانیوم فلزی است که حدود 1.7 برابر چگال تر از سرب و سخت تر از فولاد است. این چگالی بالا باعث می شود که پرتابه (که معمولاً به شکل یک میله بلند و باریک است) انرژی جنبشی بالایی را در یک نقطه بسیار کوچک متمرکز کند. اورانیوم ضعیف شده خاصیت تیزشوندگی آدیاباتیک دارد؛ یعنی هنگام برخورد، لبه هایش در اثر حرارت خرد شده و نوک پیکان تیزتر می ماند تا به عمق نفوذ کند. عامل اصلی نابودگری پس از نفوذ، خاصیت آتش زایی خودبه خودی آن است؛ یعنی ذرات اورانیوم در اثر اصطکاک شدید با زره، در دمای بالا مشتعل شده و فضای داخلی تانک را به جهنمی از آتش و گازهای سمی تبدیل می کنند.

هدف اصلی استفاده از این مهمات، انهدام تانک های سنگین و سنگرهای بتنی است. البته فاجعه اصلی بعد از انفجار رخ می دهد؛ ذرات اکسید اورانیوم به شکل غبار در محیط پخش می شوند که این غبار علاوه بر سمیت شیمیایی برای کلیه ها، دارای پرتوزایی آلفا است که در صورت استنشاق یا بلع، منجر به سرطان ریه، خون و تولد نوزادان ناقص در مناطق جنگی می شود.

در جنگ های نوین شاهد پدیده ای به نام جنگ ترافرمینگ (تغییر اجباری چهره زمین) هستیم؛ یعنی تخریب سیستماتیک و بلندمدت اکوسیستم ها ازجمله خاک، منابع آب و زیرساخت های زیست محیطی که فراتر از تلفات انسانی، منطقه را برای نسل ها غیرقابل سکونت می کند.

در سال 2025، تلاش های زیادی برای گنجاندن اکوساید به عنوان یک جنایت جنگی در اساسنامه رم انجام شد.

اینجا، سلاح تنها یک بمب نیست، بلکه مواد شیمیایی پایداری مثل عامل نارنجی یا علف کش های صنعتی، فلزات سنگین ناشی از مهمات (مثل سرب و جیوه) و تخریب زیرساخت های حیاتی (مثل سدها و تصفیه خانه ها) هستند. درعین حال رهاسازی آلاینده های نفتی در منابع آبی یا سوزاندن عامدانه جنگل ها در این دسته قرار می گیرند.

عامل اصلی نابودگری در اکوساید، قطع زنجیره حیات است. مواد شیمیایی وارد چرخه غذایی شده و از طریق خاک به گیاهان و سپس انسان منتقل می شوند. مثلاً تخریب سدها منجر به نابودی لایه حاصلخیز خاک و شوری آب های زیرزمینی شده و عملاً منطقه را برای چندین نسل غیرقابل سکونت می کند. این نوع جنگ نه برای کشتن آنی، بلکه برای بایر کردن جغرافیایی است که طی آن توان بازسازی ملی از دست خواهد رفت.

هدف اصلی این نوع حمله، زمین گیر کردن تمدنی یک کشور از طریق نابودی امنیت غذایی و آبی است. مناطق کشاورزی غزه، رودخانه های اوکراین و جنگل های استراتژیک، نمونه هایی از جغرافیای هدف این پدیده هستند.