کیومرث اشتریان در شرق نوشت: اینکه آمریکا و اسراییل سلسله جنبان تبدیل تظاهرات آرام مردمان به اغتشاشات بودند و اینکه عملا یک کودتای بین المللی برای ایران طراحی شده بود، نباید سبب شود که نحوه جمع کردن اغتشاشات مورد تحقیق و تفحص قرار نگیرد و نیز نباید از زمینه های فراهم شده به واسطه سیاست های فرهنگی، سیاست های امنیتی و سیاست داخلی و به طور کلی از سهم داخل غفلت شود. سنت سیاسی-اجتماعی ایرانیان با این حد از خشونت بیگانه است. چه شد که چند هزار کشته روی دست ما ایرانیان باقی ماند؟

خشونتی که خطر واگرایی ملی را افزون کرده و طمع دشمنان را برانگیخته است. برخی متنفذان سیاسی-رسانه ای که در نظام تصمیم گیری نفوذ گفتمانی یا عملیاتی دارند، علل نارضایتی ها را یا به فضای مجازی یا به نابسامانی های اقتصادی (و آن هم مدیریت اقتصادی در قوه مجریه) محدود می کنند. گویی روی خود را برگردانده و همه چیز را در جبهه خود سرسبز و خرم می بینند تا از عذاب وجدان رهایی یابند.

اینکه در دهه های گذشته هیچ برنامه ای برای توسعه سیاسی، سیاست ورزی جوانان و نوجوانان و جامعه پذیری سیاسی آنان نداشته اند و بر فسیل پوسیده ای از آموزش و پرورش سنتی نشسته اند، برای شان هیچ موضوعیتی ندارد. آنان تنها جوانانی را می دیده اند که در هیئات و مراسم های مذهبی شرکت می کنند.

جوانان و نوجوانانی از سنخ دیگر ، اساسا جایی در ذهنیت آنان ندارد. در این سال ها حداکثر فعالیت سیاسی-فرهنگی برای جوانان و نوجوانان این بوده است که صداوسیما برنامه کودک سیاسی تولید کند یا هزاران بار فلان سرود را پخش کند یا برنامه مهدیه معلی تدارک ببیند. سیاست واگرایی فرهنگی که پیش ازاین و در همین ستون از آن به نژادپرستی فرهنگی یاد کرده ام، اینک خود را در عصیان سیاسی، کینه عمومی و پیکار شورشی نشان می دهد. اسراییل و آمریکا هم از آن بهره برداری می کنند و موج رسانه ای برای توجیه جنگی تجاوزکارانه راه می اندازند. سهمی که فرقه گرایی فرهنگی، فساد اقتصادی و انحصار سیاسی در تدارک هیزم این آتش فراهم کرده است، نباید نادیده گرفته شود.

اما و اما و اما نکته مهم تر ناتوانی در فهمیدن است. برای بخش اصلی متنفذان سیاسی-فرهنگی و رویکرد شعایری آنان این پدیده اساسا قابل فهم نیست؛ نه اینکه حتی به عمد نادیده گرفته شود. اینکه ما نتوانیم چیزی را بفهمیم، مهم تر از نادیده گرفتن عمدی آن است. این، موضوعی است که می توان آن را در حوزه شعور اجتماعی تعریف کرد که واکنش سیاسیِ آن به شکل تنفر عمومی بروز می یابد.

و این نکته ای پرمغز و ظریف در روان شناسی سیاسی-اجتماعی است؛ یعنی آدمیان آن گاه که با کسانی در مدیریت مواجه می شوند که شعور اجتماعی در آن جایی ندارد، جری می شوند، عنان احساسات از کف می دهند و تنفر درونی در آنان غلیان می یابد. فحاشی ، واکنشی از همین سنخ است که در 1401 بروز عمومی یافت. آن گاه که نتوانید مبنای مناسبات اجتماعی خود را بر درک مخاطب قرار دهید، گویی او را تحقیر کرده اید.

از همین رو است که لشکری از متنفران را به وجود می آورید. فقدان شعور اجتماعی نه تنها تحقیر را در مخاطب برمی انگیزد، بلکه احساس تبعیض را نیز در او پدید می آورد. احساس تبعیض فرهنگی نباید با آنچه در ادبیات سیاسی با عنوان احساس محرومیت طبقاتی از آن یاد می شود، خلط شود. وزن تحقیر فرهنگی را نادیده نگیرید. درواقع ما با پدیده ای به نام حاشیه فرهنگی مواجهیم. تحلیل طبقاتی-اقتصادی برای ارزیابی شورش اخیر نارساست، چراکه سیاهی لشکر آن ضرورتا از طبقه فقیر نیست. به صورتی خودآگاه یا ناخودآگاه، خواسته یا ناخواسته، جامعه به دو گروه تفکیک شده است: متن مسلط فرهنگی و حاشیه فرهنگی و این سبب شده است تا بخش اعظمی از این حاشیه فرهنگی به نفرت سیاسی و حتی واگرایی سرزمینی بگراید.

کسی که متنفر می شود، دیگر به هیچ میانجی سیاسی اعتماد نمی کند. بگذریم از اینکه سیاست رسانه ای کینه توزانه مسلط هیچ حیثیتی هم برای میانجی های ملی، اعم از احزاب و رجال سیاسی باقی نگذاشته است. تحقیر ، تنفر و بدبینی لایه های به هم پیوسته رفتار سیاسی است. در چنین فضایی است که با تأسف فراوان به زوج فاشیستی ترامپ-نتانیاهو دل می بندند و به پیاده نظام رسانه ای و فکری جنگِ توسعه طلبانه نظام سلطه تبدیل می شوند.

دراین میان برخی فعالان هنری، رسانه ای و سیاسی هم اسیر جو روانی خارج از کشور شده و برای بیرون کشیدن گلیم منافع شخصی خویش مسابقه برائت و تعزیه گذاشته اند تا یک جنگ خانمان سوز دیگر را برای افکار عمومی جهان توجیه کنند. می توان مخالف کشتار بود اما مخالف جنگ سلطه طلبانه ای که هیچ ربطی به کشته های اخیر ندارد نیز بود. هرگونه کنش سیاسی باید مرزبندی خود را با فاشیسم ترامپ-نتانیاهو که از درون لیبرال دموکراسی برآمده، حفظ کند.

قطع اینترنت نیز به نوبه خود، دست حاشیه فرهنگی (و قشر متوسط اقتصادی) را کوتاه و زمینه گرایش به تنفر را افزون می کند، چراکه اینترنت علاوه بر کارکرد اقتصادی به یک مقوله فرهنگی-روانی بسیار مهم تبدیل شده است. قطع آن راه به جایی نمی برد؛ راه حل های فنی برای دورزدن آن وجود دارد و عمومیت خواهد یافت. بر فرض هم که قطع شود، هیچ کس با یکه تازی در عرصه عمومی قادر به روایت سازی نخواهد بود.

روایت، بیش و پیش از هر چیز از بطن مردمان و از درون وجدان آنان برمی خیزد. بدترین راه برای روایت سازی این است که صدای دیگران را به خیال خود قطع کنیم و تریبون یک سویه ایجاد کنیم؛ همان کاری که سال ها در پیش گرفته شده. راهی جز مواجهه فکری وجود ندارد. شاید بهترین پیشنهاد از سوی آقای شمس الواعظین برای راه اندازی تلویزیون خصوصی مستقل ارائه شد. متأسفانه، علاوه بر موانع خودساخته قانونی، یک مانع عمده وجود دارد و آن هم حسادت شماری از متنفذان سیاسی است که نمی توانند ببینند صداوسیمای دیگری به گوش مردمان برسد.

آزادی نخبه گرا بهترین سیاست رسانه ای است. وانگهی با قطع دسترسی به فضای مجازی، دست خودتان از ارائه روایت به جهان کوتاه می شود و به کلی زمین بازی را تقدیم دروغ پردازان می کنید. نقش غایب محکوم را بازی نکنید.