شهرستان رودبار در جنوب استان گیلان را بیش از همه به چه چیزهایی می­شناسند؟ 1-زیتون2- زلزله سال 1369... پاسخ سوم بسیاری از هم وطنان ما کلمه گنج است. بله بی­ گمان جغرافیای شهرستان رودبار یکی از معدود نقاطی است که بیش از سایر مناطق کشورمان به گنج شهره­اند، به گونه­ ای که در افواه، نقل­ها و داستانهای مختلفی در مورد یافتن گنج­ها و اشیاء گرانبهای کهن در این شهرستان جاری است. طبیعی­ترین و معقول­ترین نتیجه­ ای که می­توان از این موضوع گرفت قدمت تاریخیِ جغرافیای شهرستان رودبار است.

کاوش­های باستان شناسی نیز در عمل مؤید این موضوع است. یکی از درخشان­ترین این اکتشافات، یافته ­های تپه مارلیک(مانند جام مارلیک)، به جا مانده از تمدن کهن آمارد است که نفوس آن بیش از 3000 سال پیش در امتداد رودخانه سفیدرود در جنوب استان­های گیلان و مازندران می­زیستند. یکی دیگر از مناطق مورد کاوش، غار دربند رشی در ارتفاعات شهرستان رودبار است که فارغ از اطلاعات اغراق ­آمیز منتشر شده در مورد آن، قدمت آن به بیش از 200000 سال گذشته باز می­گردد و محتمل است که یکی از سکونت­گاه های پیشاتاریخیِ انسان خردمند یا سایر گونه­ های انسانی باشد. با این حال یافته ­های مذکور در برابر مجموع نشانه ­ها و مکشوفات غیر رسمی مانند پَر کاهی در برابر کوه است.

شایان ذکر است که در سیصد سال گذشته بخشی از اقوام کرمانج ساکن شمال خراسان توسط نادرشاه افشار به دلایل سیاسی به شهرستان رودبار کوچانده شده و در ارتفاعات این شهرستان در امتداد رودخانه ها و چشمه­ ها به صورت پراکنده سکنی گزیدند. با توجه به تأخر تاریخیِ این مهاجرت، سکونت­گاه های مهاجران مذکور که عموماً از قوم عمارلو هستند در طول این چند سده تقریباً مشخص است. در نتیجه جدا از بررسی تخصصی نوع اشیاء مکشوفه، از نظر جغرافیای اکتشاف هم می­توان پی برد که کدام گنجینه­ ها مربوط به سده ­های اخیر و کدام یک مربوط به دوره ­های پیشین زیست انسانی در این منطقه است. نشانه­ های فراوان زیست کهن مانند خرده ­سفال­ها، قبرستان­های قدیمی و مناطقی که به شکل متراکم در آنها گنیجینه ­هایی کشف شده(و در افواه به مکان­های گنج معروفند) به شکل واضح نشانگر زیست تمدن و اقوامی کهن در عمق جغرافیایی و کوهستان­های شهرستان رودبار است که در نهایت تأسف هیچ نشانی از آنها در تاریخ نمانده است.

اقوال بین نسلی و حافظه شفاهی مبیّن آن است که از صد سال گذشته تا حوالی انقلاب اسلامی عملیات کاوش گنج توسط روستاییان به صورت گروهی و آشکار به وسیله ادوات معمول کشاورزی مانند بیل و کلنگ و ... صورت می­پذیرفت. افراد بر اساس شکل ظاهری و خاص پدیده ­هایی مانند صخره ­ها و درختها حدس می زدند که در نقطه­ای خاص گنج وجود داشته باشد و در بسیاری مواقع، فراوانی و تراکم گنجینه­ها باعث می­شد در همین کاوش­های سنتی، اشیایی مانند کوزه، سکه و ... پیدا شود. در نیمه دوم قرن گذشته رفته رفته کثرت استخراج گنجینه ­های سهل­الوصول و افزایش نظارت­های انتظامی باعث کمتر شدن مکشوفات و پنهانی شدن اکتشافات غیر رسمی شد، اما بعد از یک وقفه، با ورود دستگاه­ های گنج­یاب و افزایش کاربری آنها، سوداگران این بار در قالب تیم­ های عملیاتی به شکل حرفه ­ای­ تر و با کمک نقشه­ ها، ابزار تخصصی کاوش و استخراج به کند و کاو زمین­های شهرستان پرداختند. این فرایند علی­رغم پیگیری­های انتظامی و دستگیری گاه و بیگاه تیم­های حفار کم و بیش تاکنون ادامه دارد.

مسئله فقط ارزش مادی گنجینه ­های به تاراج رفته نیست، بلکه فقدان ارزش معنوی، تاریخی و تمدنی این گنجینه ­ها-که حال معلوم نیست در ناکجای کدام موزه­ها و ویترین کدام مجموعه­ داران جهان جا خوش کرده­ اند- بسی جانکاه­تر است. به راستی چه می­شد اگر این هزاران اشیاء مکشوفه در قالبی رسمی مورد اکتشاف و شناسایی قرار می­گرفتند و در موزه­ای منطقه­ ای و متمرکز میراث تمدنی این جغرافیا را عرضه می­کردند؟! حتماً می­شد از طریق بررسی تخصصی، شکلی و تطبیقی این گنجینه­ها دوره­های تاریخی، سبک زندگی، آداب و عقاید و... مردمان این منطقه را مورد بررسی و شناخت قرار داد. در بعضی نقاط جهان ملت-دولت­هایی نوظهور و چند دهه ­ایی شکل گرفته ­اند که برای اثبات وجه تاریخی و تمدنی خود هزینه ­هایی فراوان می­کنند و چه بسا با یافتن کمترین گنجینه کهن، آن را به یک نماد شهره تبدیل کرده و به پشتوانه آن دست به جعل تاریخی و ساخت تاریخ مصنوع می­زنند اما در نقطه مقابل در نهایت تاسف، بسیاری از گنجینه ­های تمدنی شهرستان رودبار در طول سده گذشته دود شده و کسری از ارزش مادی آن به جیب سارقان و دلالان رفته است.

با این حال این تأسف تنها معطوف به گذشته نیست، بلکه در حال و آینده نیز جریان دارد. گستردگی جغرافیایی و کوهستانی بودن شهرستان رودبار، فاصله زمانی ارتفاعات شهرستان از مرکز استان(شهر رشت)، نا آشنایی با زوایا و خبایای جغرافیای منطقه، محدودیت نیرویی و تجهیزاتی ادارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان و استان و در نتیجه غلبه رویه اداری بر ادارات مذکور، مانع از بررسی میدانی و عملیاتی نقاط دوردست شهرستان شده است.

یکی از این نقاط که احتمالاً یکی از سکونت­گاه های تمدنی منطقه و شایسته بررسی و مداقه باستان شناسانه است منطقه مابین روستاهای ناش، نوده و گوفل در بخش خورگام شهرستان رودبار است. نگارنده این مقاله طی جستجوی میدانیِ ماه ­های گذشته در منطقه موسوم به گیش­کمر در مجاورت روستای سامان­پشته(در مثلث سه روستای فوق­الذکر) سنگ­نگاره­ ای حاوی دو بُز مشاهده کردند که بررسی­ های اولیه نشانگر قدمت پیشاتاریخی آن است(1). سنگ­نگاره مذکور در مجاورت صخره ­هایی عظیم و صعب­العبور قرار دارد که از زوایای مختلف به شکلی عجیب دارای هیبت انسانی­اند. حداقل می­توان در چهار صخره پیکره انسانی را مشاهده کرد اما چند صخره عظیم دیگر نیز در میان و امتداد این پیکره ها قرار دارند که بخش­هایی از آنها به مرور زمان فرو ریخته است و چه بسا اگر آنها هم شکل نخستین خود را حفظ کرده بودند مانند پیکره­ های فعلی دارای اَشکالی انسانی بودند. مردم محلی از گذشته واقف به شکل انسانی این صخره ­ها بوده­اند. افسانه­ای قدیمی و بومی در این باره وجود دارد که می­گوید این صخره ­ها یک عروس و داماد و همراهان آنهایند که حرمت امامزاده­ای که در آن نزدیکی قرار دارد را حفظ نکرده و به رقص و پایکوبی پرداخته­اند و در نتیجه عملشان به شکل سنگ در آمده­اند. فارغ از این افسانه می­توان چند فرضیه در مورد این صخره ­ها ارائه داد:

در هر صورت صحت فرض دوم یا سوم و حتی شاید فرض اول ما را به ریشه­های تمدنی و آیینی این صخره­ها رهنمون می سازد: آیا این صخره­ها در هزاره­های دور، بُت-الهه، قدسی و فرازمینی محسوب می­شدند؟ آیا مورد تقدیس یا پرستش قرار می­گرفتند؟ آیا مانند معابد در پیشگاه آنها قربانی نثار می­شد و مراسم و آیین­های خاصی پیرامون آنها شکل می­گرفت؟ اگر اینگونه است مردم آن تمدن مفروض چه آیین و عقیده­­ای داشتند؟ آیا مقابر درگذشتگان معمول یا سران آن تمدن کهن و گنجینه­های آنها در دل این صخره ها قرار داشت؟ و...

محتمل است که حوالی این صخره­ها مانند بسیاری از نقاط دیگر ارتفاعات شهرستان رودبار مورد کاوش سارقان قرار گرفته و چه بسا بخشی یا تمام گنجینه­های آن نیز به تاراج رفته باشد اما هنوز هم برای بررسی علمی و عملیاتی آن زمان هست. ممکن است کوزه گنجی در این منطقه یافت نگردد اما چه بسا کشف سایر نشانه­های پیشاتاریخی مانند سنگ­نگاره حاوی نقش بُز که پیشتر به آن اشاره شد گامی بزرگ در یافتن یک تمدن کهن در ارتفاعات مذکور باشد. شایان ذکر است که صعب­العبور بودن صخره­های گیش­کمر و دشواری دسترسی کامل به آنها مستلزم وجود اقلام تخصصی کوهنوردی و صخره­نوردی و تیم­های حرفه­ای کاوش است تا از فراز صخره­ها به آنها نزدیک شده و بُرش­های موجود در آنها و ... را بررسی کرد. با توجه به محدودیت نفراتی و تجهیزاتی ادارات میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در شهرستان و استان، امید است که این مقاله به رویت مسئولین ارشد این سازمان در کشور برسد و در این راه گام موثری بردارند. حتی بر فرض عدم تصدیق یافته­ها و فرضیات این مقاله در بررسی­های علمیِ بیشتر، می­توان با توجه به جاذبه طبیعی منطقه مذکور(که در سویی از آن صخره­هایی عظیم در قالب پیکره انسانی در کنار هم جای گرفته­اند و در سویی دیگر منظره­ای فوق العاده به سمت روستای نوده و دریاچه فصلی مجاور آن در پایین دست صخره­ها وجود دارد) یک سایت اکوتوریستی زیبا در آن طراحی و گردشگران شمال کشور را به تماشای آن نشاند. این بهره را بسیاری از کشورهای دنیا از نقاطی با جذابیت و زیبایی به مراتب کمتر از گیش­کمر برده اند.